Sambandsmįl ķ Rķkisśtvarpinu: Lżšveldisvefur
Żttu hér til aš skoša myndskeiš

Sambandsmįl ķ Rķkisśtvarpinu
Śr ritinu Śtvarp Reykjavķk eftir Gunnar Stefįnsson


Mešan styrjöldin geisaši tóku Ķslendingar aš hyggja aš sambandsmįlinu og varš sś skošun brįtt rįšandi aš slķta bęri sambandinu viš Dani strax og samningur viš žį rynni śt, en žaš varš 1943. Um žetta mįl var aš sjįlfsögšu fjallaš ķ Rķkisśtvarpinu, en eingöngu į žann hįtt sem samrżmdist stefnu stjórnmįlaflokkanna. Miklar hömlur voru lagšar į mįlfrelsi žeirra sem annarrar skošunar voru og tóku žęr til nįnast allra fjölmišla landsins.1 Sannašist hér hversu öflugt vald stjórnmįlaflokka yfir Rķkisśtvarpinu var.

Deilur um skilnašarmįliš eru utan viš sviš žessa rits nema aš žvķ er varšar Rķkisśtvarpiš. - Ķ landinu reis į įrinu 1942 hreyfing manna sem töldu aš fresta ętti sambandsslitum fram yfir strķšslok, af tillitssemi viš Dani sem žį bjuggu viš žżskt hernįm. Žessir menn sneru sér til Rķkisśtvarpsins og óskušu aš mega koma sjónarmišum sķnum į framfęri žar. Hinir svoköllušu 14-menningar stóšu aš śtgįfu bęklings žar sem žeir geršu grein fyrir mįli sķnu, enda voru dagblöšin žeim lokuš. Sendu žeir frį sér įvarp sem lesiš var ķ fréttum śtvarps. Ķ fundargerš śtvarpsrįšs 10. desember 1943 er bókaš: „Skilnašarmįliš. - Formašur (Magnśs Jónsson) gerši athugasemd um žaš, aš flutningur į brjefi 14-menninganna, sem svo er kallaš, hafi vakiš mjög mikla gremju og žętti illa hlżša. - Engin įlyktun var gerš.“2

Hinn 30. desember var lagt fyrir śtvarpsrįš bréf frį fulltrśum 14-menninganna, Jóhanni Sęmundssyni og Klemens Tryggvasyni, žar sem óskaš var eftir aš koma į framfęri fimm erindum um lżšveldis- og sambandsmįliš. Sem fyrirlesarar eru nefndir Siguršur Nordal, Įrni Pįlsson, Lśšvķg Gušmundsson, Jóhann Sęmundsson og Pįlmi Hannesson. Žessari beišni var synjaš. Lagši žį Pįlmi Hannesson til aš Sigurši Nordal yrši gefinn kostur į aš flytja tvö erindi um mįliš. Einar Olgeirsson bar fram rökstudda dagskrį žar sem sagši aš śtvarpsrįš telji ekki rétt aš gangast fyrir umręšum um žetta mįl og vķsi tillögu Pįlma žvķ frį. Rökstudda dagskrįin var samžykkt. Pįlmi andmęlti žvķ aš hann vildi stofna til umręšna um mįliš, heldur ašeins fallast į aš „slķkur fyrirlesari sem Siguršur Nordal flytji erindi um žetta merkilega mįl.“ Einar bókaši į móti aš Pįlmi vildi bjóša upp į einhliša erindaflutning um stjórnarskrįrmįliš. Śtvarpsstjóri tók fram aš hann teldi afgreišslu rįšsins į žessu mįli orka tvķmęlis meš tilvķsun til óhlutdręgnisįkvęša śtvarpslaganna.3 En meirihluti śtvarpsrįšs skeytti ekki um žaš. Engar hjįróma raddir skyldu heyrast um skilnašarmįliš, žetta var „hljómur sem įtti aš kęfa“, eins og Bjarni Benediktsson komst aš orši um žessar mundir.4

Nś fór žjóšaratkvęšagreišslan um lżšveldiš ķ hönd og mikill hugur ķ mönnum. Erindi voru flutt ķ śtvarp af hįlfu landsnefndar um kosningarnar og 16. maķ 1944 var samžykkt ķ śtvarpsrįši tillaga formanns um aš „lesin yršu hvatningarljóš eša ęttjaršarljóš į undan žjóšsöngnum ķ dagskrįrlok nś sķšari kvöld vikunnar og žar til žjóšaratkvęšagreišslu er lokiš...“.5

Hannibal Valdimarsson, sķšar alžingismašur og forseti ASĶ, var einn žeirra sem vildu fresta skilnaši, en sś skošun įtti raunar mest fylgi innan Alžżšuflokksins. Ritaši hann um mįliš ķ blaš sitt, Skutul į Ķsafirši. Daginn fyrir žjóšaratkvęšagreišsluna sendi hann svohljóšandi oršsendingu til birtingar ķ Rķkisśtvarpinu: „Vestfirsk alžżša! Vertu trś - vertu sterk! Hlżddu engu nema samvisku žinni viš žjóšaratkvęšagreišsluna.“ Žetta neitaši śtvarpsstjóri aš flytja og stašfesti śtvarpsrįš žį synjun 25. maķ. Pįlmi Hannesson óskaši žaš bókaš, aš hann teldi aš tilkynningin fęli ķ sér miklu minni įróšur en mjög margt annaš, sem kom fram ķ śtvarpinu um svipaš leyti.6 En svona var žrengt aš mįlfrelsi ķ landinu į žessum dögum.
___________________________________

1 Hannibal Valdimarsson: Bannfęrš sjónarmiš. Formįli eftir Ólaf Björnsson. Reykjavķk, 1983.
2 Fundargeršir śtvarpsrįšs.
3 Fundargeršir śtvarpsrįšs.
4 Sjį Siguršur Nordal: „Hljómurinn sem įtti aš kęfa,“ Įstandiš ķ sjįlfstęšismįlinu. Sambandslögin, tvęr įskoranir til Alžingis og nokkrar greinar um hiš nżja višhorf ķ sjįlfstęšismįlinu. Reykjavķk, 1943, s. 87-94.
5 Fundargeršir śtvarpsrįšs.
6 Fundargeršir śtvarpsrįšs, sjį einnig Hannibal Valdimarsson: Bannfęrš sjónarmiš, s. 93.




Žjóšaratkvęša-
greišslan
28.8K eša 56K
Śr kvikmyndinni Stofnun lżšveldis į Ķslandi


Konungsvald til Ķslendinga
Hermann Jónasson forsętisrįšherra, 10. aprķl 1940

Ég vil giftast
Soffķa Karlsdóttir syngur meš hljómsveit Bjarna Böšvarssonar

Sambandsslit viš Dani
Björn Žóršarson forsętisrįšherra, 1. nóvember 1943

Fullveldi ķ aldarfjóršung
Sveinn Björnsson rķkisstjóri, 1. desember 1943

© Rķkisśtvarpiš-menningardeild / Ljósmyndasafn Reykjavķkur / Kvikmyndasafn Ķslands 1998