Lř­veldishßtÝ­in Ý dagskrß ˙tvarpsins: Lř­veldisvefur
Ţttu hÚr til a­ sko­a myndskei­

┌tvarpa­ frß lř­veldishßtÝ­
┌r ritinu ┌tvarp ReykjavÝk eftir Gunnar Stefßnsson


Dagskrß ˙tvarps vordagana 1944 bar a­ sjßlfs÷g­u mikinn svip af ■eim ßk÷fu sjßlfstŠ­is- og ■jˇ­ernishughrifum sem landsmenn voru gripnir vi­ ■essi tÝmamˇt. Ůjˇ­kˇrinn lÚt aldrei meira til sÝn heyra me­ Šttjar­arl÷gum, erindi voru flutt um efni ˙r s÷gu sjßlfstŠ­isbarßttunnar, um Ůingvelli o.s.frv. ═ ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu 20.- 23. maÝ sam■ykkti ■jˇ­in svo nŠr einrˇma a­ stofna lř­veldi 17. j˙nÝ 1944. Ůa­ var­ langstŠrsta verkefni RÝkis˙tvarpsins Ý tÝ­indami­lun til ■ess tÝma a­ veita ■jˇ­inni fŠri ß a­ fylgjast me­ atbur­um ß Ůingv÷llum ß ■eim hßtÝ­isdegi.

Hinn 16. mars 1944 sneri ■jˇ­hßtÝ­arnefnd sÚr til ˙tvarpsstjˇra um a­ hann undirbyggi ■ßtt RÝkis˙tvarpsins Ý hßtÝ­ah÷ldunum. ┌tvarpsstjˇri brßst vel vi­. Hann rita­i nefndinni 27. mars og kve­st ■egar hafa gert rß­stafanir til a­ afla tŠkja. Hann leggur ßherslu ß a­ ˙tvarpi­ fßi ÷rugga lei­slu frß Ůingv÷llum og segist hafa fali­ verkfrŠ­ingi RÝkis˙tvarpsins ■a­ mßl. SÝ­an segir Ý brÚfi ˙tvarpsstjˇra:

RÝkis˙tvarpi­ telur sÚr vitanlega skylt a­ leggja fram tŠki sÝn og starfskrafta vi­ ■essi hßtÝ­ah÷ld Ůjˇ­hßtÝ­arnefndinni a­ kostna­arlausu, en ßskilur sÚr hins vegar a­ fß allan beinan ˙tlag­an kostna­ endurgreiddan eftir reikningi [...] Loks leyfi eg mÚr a­ vekja athygli hßttvirtrar Ůjˇ­hßtÝ­arnefndar ß ■vÝ, a­ RÝkis˙tvarpinu er nau­synlegt a­ fß svo fljˇtt sem ver­a mß vitneskju um ■a­, hvar ß Ůingv÷llum og annars sta­ar ■ar, sem hßtÝ­ah÷ldin fara fram, nefndin telur nau­synlegt a­ komi­ ver­i fyrir gjallarhornum og ÷­rum tŠkjum var­andi ˙tvarp hßtÝ­ahaldanna.1

┴kve­i­ var a­ ˙tvarpa ÷llum rŠ­um, s÷ng og hljˇ­fŠraslŠtti sem fram fŠri vi­ hßtÝ­ah÷ldin, bŠ­i ß Ůingv÷llum 17. j˙nÝ og ReykjavÝk 18. j˙nÝ. Ennfremur skyldi lřsa fyrir hlustendum ÷llu markver­u sem ger­ist. Ůjˇ­hßtÝ­arnefnd ˇska­i ■vÝ samstarfs vi­ RÝkis˙tvarpi­ og var ■a­ vitaskuld sjßlfsagt mßl.

┴­ur en a­ hßtÝ­inni kom fÚkk nefndin inni nokkrum sinnum Ý dagskrß ˙tvarpsins til a­ gera grein fyrir ■vÝ sem framundan var. Tala­i ┴sgeir ┴sgeirsson al■ingisma­ur einu sinni og Gu­laugur Rˇsinkranz yfirkennari ■risvar um undirb˙ninginn. A­alatri­i­, var­andi RÝkis˙tvarpi­, var ■ˇ a­ undirb˙a vel ˙tvarp frß hßtÝ­ah÷ldunum sjßlfum. Jafnframt var ßkve­i­ a­ taka ß pl÷tur allar rŠ­ur, hljˇmleika og s÷ng, er fram fŠri ß Ůingv÷llum og Ý ReykjavÝk. Tˇk RÝkis˙tvarpi­ ■a­ lÝka a­ sÚr. Helgi Hj÷rvar var fenginn til a­ vera kynnir og lřsa fyrir ˙tvarpshlustendum ■vÝ sem fyrir augu bar.2

Allt gekk ■etta eftir. Hlutdeild RÝkis˙tvarpsins Ý ■essari ■jˇ­hßtÝ­ var harla mikil. Raunar vir­ist m÷nnum hafa ■ˇtt sjßlfsagt og varla umtalsvert a­ ■essi stofnun skyldi vera til sta­ar og geta mi­la­ hinum miklu tÝ­indum beint til landsmanna. ═ ┌tvarpstÝ­indum 1944 er komist svo a­ or­i:

Ůess mß minnast n˙, a­ vafalaust hef­i annar svipur or­i­ ß hßtÝ­inni allri, ef ˙tvarpsins hef­i hvergi noti­. Ůßttur ■ess var mikill og gˇ­ur. ┌tvarpi­ sameina­i ■jˇ­ina, ger­i fjarlŠg­irnar a­ engu og gaf deginum nřtt inntak Ý hug og sßl fˇlksins fram yfir fyrri stˇrhßtÝ­ir ■jˇ­arinnar. En starf ˙tvarpsmanna vi­ allan undirb˙ning var gÝfurlega miki­, erfitt og vandkvŠ­um bundi­. Ver­ur ■vÝ starfi bezt lřst me­ ■vÝ a­ birta brÚfkafla, sem ˙tvarpsstjˇri sendi bl÷­unum.3

Tilefni ■ess brÚfs var ■a­ a­ Ý dagbla­i var minnst ß řmsa sem unnu a­ undirb˙ningi hßtÝ­ahaldanna og ■eim ■akka­, en starfsmanna RÝkis˙tvarpsins a­ engu geti­. ┌tvarpsstjˇri segir Ý greinarger­ sinni, sem dagsett er 20. j˙nÝ 1944:

Ůess skal ■ß fyrst geti­, a­ ger­ar voru sÚrstakar rß­stafanir til ■ess a­ afla efnis og tŠkja til undirb˙nings, og naut RÝkis˙tvarpi­ um ■a­ a­sto­ar utanrÝkismßlarß­uneytisins og ■jˇnustumanna ■ess erlendis. FŠst af ■essu efni var ■ˇ fßanlegt af strÝ­sßstŠ­um. Er vert a­ geta ■ess, a­ upplřsinga■jˇnusta Breta Ý London sřndi RÝkis˙tvarpinu ■ß sÚrst÷ku velvild a­ lßna ■vÝ gjallarhorn og hljˇ­nema, og voru ■au tŠki send fluglei­is Ý tŠka tÝ­. Ůß mß geta ■ess til dŠmis um ■a­, hversu tŠpt stˇ­ um suma hluti, a­ mj÷g mikilsver­ tŠki e­a hljˇ­nemar, bßrust RÝkis˙tvarpinu frß AmerÝku a­eins tveim d÷gum ß­ur en hßtÝ­in skyldi hefjast.

Vi­ gjßrvegginn, bak vi­ L÷gberg, var bygg­ eins konar mi­tengist÷­ fyrir ˙tvarpi­. Frß henni voru lag­ar ne­anjar­arlei­slur samtals um ■riggja kÝlˇmetra veg til 14 hljˇ­nemastŠ­a og 10 gjallarhorna, en vÝralengd Ý lei­slum ■essum var samtals yfir 40 kÝlˇmetra. 12-15 ˙tvarpsstarfsmenn unnu samtals um 100 dagsverk ß Ůingvelli a­ undirb˙ningi og framkvŠmd. Jˇn Alexandersson, forst÷­uma­ur Vi­ger­arstofu og Vi­tŠkjasmi­ju, anna­ist allar framkvŠmdir, undir umsjß verkfrŠ­ings ˙tvarpsins, Gunnlaugs Briem. Efni og tŠki, sem ■urftu til ■essarar framkvŠmdar, voru samtals fjˇrir bÝlfarmar. Starfsmenn landssÝmans a­sto­u­u og vi­ lÝnulagnir.

═ magnarasal anna­ist Dagfinnur Sveinbj÷rnsson, yfirmagnarav÷r­ur, uppt÷ku ß grammˇfˇnpl÷tur alls, sem fram fˇr og ßstŠ­a ■ˇtti til a­ var­veita, bß­a hßtÝ­isdagana. Klukknahringingunni kl. 2 var ˙tvarpa­ frß magnarasal, og var h˙n ■annig saman sett, a­ upp h÷f­u veri­ teknar ß grammˇfˇnpl÷tur klukknahringingar frß ÷llum kirkjum ReykjavÝkur og nokkrum kirkjum Ý nßgrenninu, og var ■eim sÝ­an ÷llum steypt saman Ý eitt. Hinn 17. var ˙tvarpa­ frß Austurvelli og frß tveim st÷­um ß Ůingvelli. Hinn 18. var ˙tvarpa­ frß Stjˇrnarrß­sh˙sinu, Hljˇmskßlagar­inum, ═■rˇttavellinum og Hˇtel Borg, og var fj÷ldi starfsmanna ß ■÷num allan ■ann dag a­ flytja tŠki ß milli ■essara sta­a og koma ■eim fyrir.

SamkvŠmt skřrslum, sem RÝkis˙tvarpinu hafa borizt hefur ˙tvarpi­ yfirleitt tekizt vel, og var ath÷fnin ß Ůingvelli sumssta­ar felld inn Ý hßtÝ­ardagskrß ß samkomum ˙ti um land. [SamkvŠmt ■vÝ sem segir Ý bˇkinni Lř­veldishßtÝ­in var ath÷fnin, lř­veldisyfirlřsingin sjßlf, nßnast alls sta­ar felld inn Ý hßtÝ­ah÷ld hÚra­anna, svo segja mß a­ ÷ll ■jˇ­in fylgdist me­ ■egar stjˇrnarskrß lř­veldisins var lřst gengin Ý gildi ß L÷gbergi klukkan 14 17. j˙nÝ.] Eins og ß­ur var geti­, var ■eirri ath÷fn einnig ˙tvarpa­ til ˙tlanda, yfir Stuttbylgjust÷­ LandssÝmans. H÷f­u ß­ur veri­ sendar tilkynningar til ˙tvarpsst÷­va ■eirra, er til nß­ist Ý Evrˇpu, til tveggja stŠrstu ˙tvarpsfÚlaganna Ý BandarÝkjunum, bla­anna Heimskringlu og L÷gbergs Ý Winnipeg og, a­ tilhlutun utanrÝkismßlarß­uneytisins, til sendimanna ═slands Ý ÷­rum l÷ndum.

Skeyti hafa ■egar borist frß London og Stokkhˇlmi um ■a­, a­ stuttbylgju˙tvarpi­ hafi heyrst ßgŠtlega, og eru ═slendingar erlendis mj÷g ■akklßtir fyrir ■essa ■jˇnustu.

MÚr ■ˇtti hlř­a, a­ ■essi frŠ­sla um ■ßtt RÝkis˙tvarpsins Ý hßtÝ­ah÷ldunum lŠgi fyrir, og eg nota tŠkifŠri­ til ■ess a­ ■akka ÷llum ■eim starfsm÷nnum, er me­ miklu og ˇtrau­u starfi unnu a­ ■vÝ, a­ vel mŠtti takast.
4
___________________________________

1 Ůjs. RÝkis˙tvarpi­, BrÚf ˙tvarpsstjˇra, DB/9.
2 Lř­veldishßtÝ­in 1944. Ůjˇ­ßtÝ­arnefnd samdi a­ tilhlutan Al■ingis og rÝkisstjˇrnar. ReykjavÝk, 1945, s. 104-105.
3 ┌tvarpstÝ­indi, j˙lÝ-ßg˙st 1944.
4 Ůjs. RÝkis˙tvarpi­, BrÚf ˙tvarpsstjˇra, DB/9, sbr. einnig nr. 3.




Gestir koma til Ůingvalla
28.8K e­a 56K
┌r kvikmyndinni Stofnun lř­veldis ß ═slandi

Forseti undirritar ei­staf sinn
28.8K e­a 56K
┌r kvikmyndinni Stofnun lř­veldis ß ═slandi


HßtÝ­in sett
Bj÷rn ١r­arson forsŠtisrß­herra

Ëskastund ═slendinga
Sigurgeir Sigur­sson biskup

Gildistaka stjˇrnarskrßr
GÝsli Sveinsson forseti Al■ings

Ůjˇ­s÷ngurinn
Pßll ═sˇlfsson stjˇrnar bl÷ndu­um kˇr

Lang■rß­u marki er nß­
GÝsli Sveinsson, forseti Al■ingis

Forsetakj÷r og ßvarp forseta
GÝsli Sveinsson, forseti Al■ingis og Sveinn Bj÷rnsson, forseti ═slands


HßtÝ­in 1944: S÷guleg sjˇnarhorn
Ingˇlfur Margeirsson og Gu­mundur Hßlfdanarson

ę RÝkis˙tvarpi­-menningardeild / Ljˇsmyndasafn ReykjavÝkur / Kvikmyndasafn ═slands 1998