HßtÝ­in 1944, s÷guleg sjˇnarhorn: Lř­veldisvefur
Ţttu hÚr til a­ sko­a myndskei­

HßtÝ­in 1944
ËlÝk sjˇnarhorn


FrŠgasta rigning ═slandss÷gunnar

١tt ve­ri­ teldist breytilegt fÚll regni­ nŠr sleitulaust af blřgrßum himninum frß morgni til kv÷lds. Stormur haf­i veri­ af su­austri um nˇttina og um morguninn var hlaupinn v÷xtur Ý Íxarß og fyssti yfir gegnum eystri gjßrrimann. Vatnsflaumurinn flaut yfir Vellina og vakti margan gestinn ˇ■yrmilega ■ar sem hann lß Ý tjaldi sÝnu. En fˇlk tˇk vŠtunni vel. Rigningarbleyta e­a Íxarß sem streymdi yfir bakka sÝna var ekki efst Ý huga manna.

Brßtt fŠr­ist gle­i og lÝf yfir hina miklu borg 2500 tjalda ß V÷llunum. NŠturgestirnir h÷f­u komi­ til Ůingvalla daginn og kv÷ldi­ ß­ur og tˇku ■ar me­ enga ßhŠttu a­ ver­a seinir fyrir vegna umfer­artafa. Ůeir gßtu lÝka gla­st yfir forsjßlni sinni, ■vÝ vegirnir til Ůingvalla vorum ˇ­um a­ fyllast af einkabifrei­um og ߊtlunarbÝlum.

Tjaldgestirnir tˇku a­ blanda ge­i hver vi­ annan Ý morgunregninu og brßtt bŠttust fleiri gestir frß h÷fu­borginni og ÷­rum st÷­um landsins. Margir h÷f­u teki­ b÷rnin sÝn me­ svo ■au gŠtu or­i­ vitni a­ ■eim stˇrvi­bur­i sem Ý uppsiglingu var. Gamalt fˇlk gekk um og bros lÚk um varir ■ess ■rßtt fyrir vosb˙­ina. Ůa­ haf­i be­i­ eftir ■essari stund alla sÝna Švi.

Ůa­ rÝkti sˇl og hlřja Ý hjarta sÚrhvers ═slendings ß Ůingv÷llum 17. j˙nÝ 1944 ■egar frŠgasta rigning ═slandss÷gunnar dundi ß h÷f­i ■eirra og her­um, lamdi regnhlÝfarnar og fossa­i ˙r hattb÷r­um gestanna.


Ingˇlfur Margeirsson, Ůjˇ­ ß Ůingv÷llum (ReykjavÝk 1994), s. 8.


Ůjˇ­ eignast ■ak yfir h÷fu­i­

═ ßvarpi sem Ëlafur Thors flutti frß tr÷ppum stjˇrnarrß­sh˙ssins Ý ReykjavÝk 18. j˙nÝ 1944, ß fj÷lmennum ˙tifundi Ý tilefni stofnunar lř­veldisins, lÝkti hann s÷gu ■jˇ­arinnar vi­ fer­alag: „═slendingar, vÚr erum komnir heim. VÚr erum frjßls ■jˇ­“, sag­i hann l÷ndum sÝnum. ═ augum hans var hi­ nřstofna­a lř­veldi fyrirheitna landi­ sem ■jˇ­in haf­i stefnt a­ Ý nŠr 700 ßra ey­imerkurg÷ngu undir erlendri stjˇrn. Ëlafur var ekki einn um ■essar tilfinningar, ■vÝ a­ fyrir kynslˇ­inni sem sleit sambandinu vi­ Dani var hi­ sjßlfstŠ­a lř­veldi ekki fyrst og fremst stjˇrnarform heldur heimili, ■ar sem ■jˇ­in gat loksins fundi­ fri­inn Ý eigin h˙snŠ­i; n˙ var ■jˇ­in „loksins komin heim me­ allt sitt, fullvalda og ˇhß­“, eins og GÝsli Sveinsson al■ingisforseti or­a­i ■a­ ß Ůingv÷llum vi­ stofnun lř­veldisins. ═slendingar h÷f­u byggt ■etta heimili ß­ur, t÷ldu stjˇrnmßlamennirnir, af ■vÝ a­ Ý ■eirra augum var lř­veldi­ alls ekki nř stofnun: „VÚr h÷fum endurreist lř­veldi­ Ý landi voru“, sag­i Einar Olgeirsson ß ˙tifundinum vi­ stjˇrnarrß­i­, og Ëlafur Thors var hjartanlega sammßla formanni SˇsÝalistaflokksins Ý rŠ­u sinni. Ůa­ var ■vÝ e­lilegt a­ ■jˇ­in leita­i tßknrŠns uppruna lř­veldisins ß Ůingv÷llum ■ar sem hi­ forna ■jˇ­veldi og hi­ nřja runnu Ý eitt Ý rigningunni.

Or­ stjˇrnmßlamannanna birta mj÷g ßkve­in vi­horf til stofnunar Ýslenska lř­veldisins. ═ fyrsta lagi er greinilegt a­ ■eir litu ß frelsi og fullveldi ■jˇ­arinnar sem ˇumdeilanlegt og endanlegt markmi­ Ýslenskrar stjˇrnmßlabarßttu. Landi­ var heimili ■jˇ­arinnar, og ß sama hßtt og hver Ýslensk fj÷lskylda skyldi eignast ■ak yfir h÷fu­i­ var­ Ýslensk ■jˇ­ a­ hafa ˇskoru­ yfirrß­ yfir landinu. ═ ÷­ru lagi l÷g­u ■eir ofurßherslu ß a­ lř­veldi­ vŠri Ýslenskt hugarfˇstur, sprotti­ upp ˙r Ýslenskri menningu og a­stŠ­um. Ůess vegna t˙lku­u ■eir Ýslenska lř­veldi­ sem ■jˇ­veldi­ endurreist, ■ˇtt hverjum manni mŠtti vera ljˇst a­ lř­rŠ­islegt samfÚlag 20. aldar ßtti fßtt sameiginlegt me­ go­aveldinu sem lei­ undir lok ß sÝ­ari hluta 13. aldar.

Gu­mundur Hßlfdanarson, „Fer­ til fullveldis“, Sagnir. TÝmarit um s÷guleg efni 15 (1994), s. 50-51.





Gestir koma til Ůingvalla
28.8K e­a 56K
┌r kvikmyndinni Stofnun lř­veldis ß ═slandi

Forseti undirritar ei­staf sinn
28.8K e­a 56K
┌r kvikmyndinni Stofnun lř­veldis ß ═slandi


HßtÝ­in sett
Bj÷rn ١r­arson forsŠtisrß­herra

Ëskastund ═slendinga
Sigurgeir Sigur­sson biskup

Gildistaka stjˇrnarskrßr
GÝsli Sveinsson forseti Al■ings

Ůjˇ­s÷ngurinn
Pßll ═sˇlfsson stjˇrnar bl÷ndu­um kˇr

Lang■rß­u marki er nß­
GÝsli Sveinsson, forseti Al■ingis

Forsetakj÷r og ßvarp forseta
GÝsli Sveinsson, forseti Al■ingis og Sveinn Bj÷rnsson, forseti ═slands


┌tvarpa­ frß Lř­veldishßtÝ­
┌r ritinu ┌tvarp ReykjavÝk eftir Gunnar Stefßnsson

ę RÝkis˙tvarpi­-menningardeild / Ljˇsmyndasafn ReykjavÝkur / Kvikmyndasafn ═slands 1998