 |
 |
|||
 | ||||
 EFNISYFIRLIT |
 |
Hernámsmorgunn í Landssímahúsinu
Það var um þrjúleytið aðfaranótt þessa maídags sem flugvéladynur heyrðist
yfir Reykjavík og um sömu mundir gátu nátthrafnar séð í fjarska hvar flotadeild
öslaði inn Faxaflóa. Skipin nálguðust brátt, stefndu inn á Kollafjörð og akkerum
var kastað á ytri höfn Reykjavíkur. Maður spurði mann milli vonar og ótta hvort
hér væru á ferð Bretar eða Þjóðverjar. Svarið kom brátt í dreifibréfi sem fest
var upp víðsvegar og dreift um bæinn. Seinna um daginn las Helgi Hjörvar þetta bréf
í útvarpinu og færði nokkur atriði „til betra máls": Brezkur herliðsafli er kominn snemma í dag á
herskipum og er núna í borginni. Þessar ráðstafanir hafa verið gerðar bara til
þess að taka sem fyrst nokkrar stöður og verða á undan Þjóðverjum. Við
Englendingar ætlum ekkert að gera á móti íslensku landsstjórninni og íslenska
fólkinu, en við viljum verja Íslandi örlög, sem Danmörk og Norvegur urðu fyrir.
Þess vegna biðjum við yður að fá okkur vinsamlegar viðtökur og að hjálpa okkur.
Á meðan við erum að fást við Þjóðverja, sem eru í Reykjavík eða annarstaðar
á Íslandi, verður um stundarsakir bannað (1) að útvarpa, að senda símskeyti, að fá símtöl. Okkur þykir leiðinlegt að gera þetta ónæði; við biðjumst afsökunar á því
og vonum að það endi sem fyrst. Undir orðsendinguna skrifar R. G. Sturges, yfirforingi.1 En þetta vissu ekki þeir menn sem voru innan dyra í Landssímahúsinu á fjórða
tímanum um nóttina. Þegar herliðið steig á land hélt einn hópur heim til þýska
ræðismannsins og handtók hann. Annar hópur skálmaði að Landssímahúsinu við
Austurvöll, þar sem Landssíminn og Ríkisútvarpið voru til húsa. Húsið var að
sjálfsögðu læst og réðust hermennirnir þegar á útidyrahurðina með öxi uns hún
lét undan.
Í Landssímahúsinu vöktu tveir menn þessa nótt. Annar var nætur- Námu þá báðir staðar, Íslendingurinn með pennann og Bretinn með
öxina, og skiptust á kveðjum. Var hátterni beggja vinsamlegt. Sá, er orð hafði
fyrir Bretum var eigi herklæddur og mælti á hrognamáli, sem hvorki líktist íslenzku
né skiljanlegri ensku. Spurði Jón þá hvort komumenn væru Bretar eða Þjóðverjar.
Þeir kváðust vera Bretar og koma sem vinir, en þyrftu að hafa hraðann á að komast
inn í allar skrifstofur símans og útvarpsins.2 Jón vakti þá húsvörðinn sem svaf í vistarveru sinni uppi á lofti og opnaði
hann skrifstofurnar skjálfhentur svo að hermennirnir þyrftu ekki að brjóta þær upp.
Ríkisútvarpið var á valdi hernámsliðsins. Loftskeytastöðin á Melunum var líka
tekin í fyrstu lotu. Landsmenn stóðu á öndinni. Slíkur dagur hafði aldrei risið yfir þetta land í
norðurhöfum fyrr.Um kvöldið, klukkan 20.30, flutti Hermann Jónasson
forsætisráðherra ávarp til þjóðarinnar í útvarpinu. Hann talaði hægt
og með hátíðlegum setningi og röddin var dýpri en vanalega. Forsætisráðherra
skýrði þjóðinni frá því sem gerst hafði. Ríkisstjórnin hefði mótmælt
hernáminu, en Bretar lofað að blanda sér ekki í stjórn landsins, „þessi her
verði ekki í landinu degi lengur en nauðsyn krefur vegna styrjaldarinnar."
Ræðunni lauk svo: Þeim þjóðum fjölgar nú með hverjum degi, sem dragast inn í
sjálfa styrjöldina. - Holland og Belgía hafa nú í dag bætzt í þennan hóp. Hjá
okkur þrengjast sundin og erfiðleikarnir vaxa. Ofan á það bætist svo hertaka
landsins um skeið - að vísu framkvæmd af mjög vinveittri þjóð. En öll él birta
upp um síðir, og þó framundan sé óvissa, er þó eitt víst, að bezta ráðið er
að standa saman sem einn maður - taka þessu með jafnvægi og ró. Þolinmæðin
þrautir vinnur allar, segir gamalt og viturlegt íslenzkt máltæki. Eins og nú á
stendur óska ég, að íslenzka þjóðin skoði hina brezku hermenn, sem komnir eru til
Íslands, sem gesti og samkvæmt því sýni þeim eins og öðrum gestum kurteisi í
hvívetna.3 Vart hefur á nokkra aðra landsföðurræðu í útvarpi verið hlustað af slíkri
athygli sem þessa. Ræðunni var almennt vel tekið af landsmönnum, en síðustu
ummælin, um „gestina", fóru þó fyrir brjóstið á þeim sem töldu sér
skylt að fjandskapast við hið erlenda innrásarlið. Flestir létu sér þó skiljast
sannindin í boðskap forsætisráðherra, að nú gilti það eitt að halda ró sinni. -
Óraði þó varla neinn fyrir því hver tímamót urðu í sögu landsins þennan bjarta
maídag árið 1940.
___________________________________ |
 |
Fréttir
Handtaka þýska ræðismannsins
Herflokkar í Reykjavík
Ríkisstjórnarfundur
Góðir Íslendingar
|
Ekki var hörgull á stórviðburðum meðan styrjöldin geisaði og eru varðveittar
í safni útvarpsins upptökur með dramatískum flutningi Þorsteins
Ö. Stephensens, Sigurðar Einarssonar og fleiri fréttamanna og
þula þar sem þeir greina frá helstu tíðindum. Þjóðin hlustaði af gríðarlegri
athygli. En stríðið var ekki aðeins fjarlæg fréttauppspretta, heldur reyndist það
nærgengur veruleiki eftir að breskt herlið steig á íslenska jörð 10. maí 1940. Sá
atburður og það sem á eftir fylgdi hafði geysileg áhrif á þjóðlífið allt og
þá vitanlega ekki síst á Ríkisútvarpið og starfsemi þess.
á fundi um kvöldið, en minnst þess þegar hann
hélt heimleiðis að hann þurfti að senda frá sér bréf að morgni. Fór hann því
á skrifstofu sína í Veðurstofunni á fimmtu hæð Landssímahússins til að skrifa.
Eftir nokkra stund barst honum til eyrna háreysti furðu mikil og heyrði að barið var
fast á útihurðina. Hélt Jón þá niður stigann og mætti herflokknum; fremstur fór
sá er öxina bar og brotið hafði upp hurðina.