EFNISYFIRLIT

Bretarnir koma

═ hers h÷ndum

┌tvarp Ý strÝ­i

BandarÝskt setuli­

┴standi­

StrÝ­slok

Heimildir

ForsÝ­a


Hjßlp



Hernßmsmorgunn Ý LandssÝmah˙sinu


┌r ritinu ┌tvarp ReykjavÝk eftir Gunnar Stefßnsson

Ekki var h÷rgull ß stˇrvi­bur­um me­an styrj÷ldin geisa­i og eru var­veittar Ý safni ˙tvarpsins uppt÷kur me­ dramatÝskum flutningi Ůorsteins Í. Stephensens, Sigur­ar Einarssonar og fleiri frÚttamanna og ■ula ■ar sem ■eir greina frß helstu tÝ­indum. Ůjˇ­in hlusta­i af grÝ­arlegri athygli. En strÝ­i­ var ekki a­eins fjarlŠg frÚttauppspretta, heldur reyndist ■a­ nŠrgengur veruleiki eftir a­ breskt herli­ steig ß Ýslenska j÷r­ 10. maÝ 1940. Sß atbur­ur og ■a­ sem ß eftir fylgdi haf­i geysileg ßhrif ß ■jˇ­lÝfi­ allt og ■ß vitanlega ekki sÝst ß RÝkis˙tvarpi­ og starfsemi ■ess.

Ůa­ var um ■rj˙leyti­ a­faranˇtt ■essa maÝdags sem flugvÚladynur heyr­ist yfir ReykjavÝk og um s÷mu mundir gßtu nßtthrafnar sÚ­ Ý fjarska hvar flotadeild ÷sla­i inn Faxaflˇa. Skipin nßlgu­ust brßtt, stefndu inn ß Kollafj÷r­ og akkerum var kasta­ ß ytri h÷fn ReykjavÝkur. Ma­ur spur­i mann milli vonar og ˇtta hvort hÚr vŠru ß fer­ Bretar e­a Ůjˇ­verjar. Svari­ kom brßtt Ý dreifibrÚfi sem fest var upp vÝ­svegar og dreift um bŠinn. Seinna um daginn las Helgi Hj÷rvar ■etta brÚf Ý ˙tvarpinu og fŠr­i nokkur atri­i „til betra mßls":

Brezkur herli­safli er kominn snemma Ý dag ß herskipum og er n˙na Ý borginni. Ůessar rß­stafanir hafa veri­ ger­ar bara til ■ess a­ taka sem fyrst nokkrar st÷­ur og ver­a ß undan Ůjˇ­verjum. Vi­ Englendingar Štlum ekkert a­ gera ß mˇti Ýslensku landsstjˇrninni og Ýslenska fˇlkinu, en vi­ viljum verja ═slandi ÷rl÷g, sem Danm÷rk og Norvegur ur­u fyrir. Ůess vegna bi­jum vi­ y­ur a­ fß okkur vinsamlegar vi­t÷kur og a­ hjßlpa okkur. ┴ me­an vi­ erum a­ fßst vi­ Ůjˇ­verja, sem eru Ý ReykjavÝk e­a annarsta­ar ß ═slandi, ver­ur um stundarsakir banna­

(1) a­ ˙tvarpa, a­ senda sÝmskeyti, a­ fß sÝmt÷l.
(2) a­ koma inn Ý borgina e­a a­ fara ˙t ˙r henni nokkra klukkutÝma.

Okkur ■ykir lei­inlegt a­ gera ■etta ˇnŠ­i; vi­ bi­jumst afs÷kunar ß ■vÝ og vonum a­ ■a­ endi sem fyrst.

Undir or­sendinguna skrifar R. G. Sturges, yfirforingi.1

En ■etta vissu ekki ■eir menn sem voru innan dyra Ý LandssÝmah˙sinu ß fjˇr­a tÝmanum um nˇttina. Ůegar herli­i­ steig ß land hÚlt einn hˇpur heim til ■řska rŠ­ismannsins og handtˇk hann. Annar hˇpur skßlma­i a­ LandssÝmah˙sinu vi­ Austurv÷ll, ■ar sem LandssÝminn og RÝkis˙tvarpi­ voru til h˙sa. H˙si­ var a­ sjßlfs÷g­u lŠst og rÚ­ust hermennirnir ■egar ß ˙tidyrahur­ina me­ ÷xi uns h˙n lÚt undan.

═ LandssÝmah˙sinu v÷ktu tveir menn ■essa nˇtt. Annar var nŠtur-
v÷r­ur sÝmans. Hinn var Jˇn Ey■ˇrsson ve­urfrŠ­ingur og forma­ur ˙tvarpsrß­s. Ve­urstofan var ■arna til h˙sa. Haf­i Jˇn veri­ ß fundi um kv÷ldi­, en minnst ■ess ■egar hann hÚlt heimlei­is a­ hann ■urfti a­ senda frß sÚr brÚf a­ morgni. Fˇr hann ■vÝ ß skrifstofu sÝna Ý Ve­urstofunni ß fimmtu hŠ­ LandssÝmah˙ssins til a­ skrifa. Eftir nokkra stund barst honum til eyrna hßreysti fur­u mikil og heyr­i a­ bari­ var fast ß ˙tihur­ina. HÚlt Jˇn ■ß ni­ur stigann og mŠtti herflokknum; fremstur fˇr sß er ÷xina bar og broti­ haf­i upp hur­ina.
Breskir hermenn standa v÷r­ vi­ LandsÝmah˙si­. Ljˇsmynd Skafti Gu­jˇnsson (1902-1971). Ljˇsm./Ljˇsmyndasafn ReykjavÝkur.

Nßmu ■ß bß­ir sta­ar, ═slendingurinn me­ pennann og Bretinn me­ ÷xina, og skiptust ß kve­jum. Var hßtterni beggja vinsamlegt. Sß, er or­ haf­i fyrir Bretum var eigi herklŠddur og mŠlti ß hrognamßli, sem hvorki lÝktist Ýslenzku nÚ skiljanlegri ensku. Spur­i Jˇn ■ß hvort komumenn vŠru Bretar e­a Ůjˇ­verjar. Ůeir kvß­ust vera Bretar og koma sem vinir, en ■yrftu a­ hafa hra­ann ß a­ komast inn Ý allar skrifstofur sÝmans og ˙tvarpsins.2

Jˇn vakti ■ß h˙sv÷r­inn sem svaf Ý vistarveru sinni uppi ß lofti og opna­i hann skrifstofurnar skjßlfhentur svo a­ hermennirnir ■yrftu ekki a­ brjˇta ■Šr upp. RÝkis˙tvarpi­ var ß valdi hernßmsli­sins. Loftskeytast÷­in ß Melunum var lÝka tekin Ý fyrstu lotu.

Landsmenn stˇ­u ß ÷ndinni. SlÝkur dagur haf­i aldrei risi­ yfir ■etta land Ý nor­urh÷fum fyrr.Um kv÷ldi­, klukkan 20.30, flutti Hermann Jˇnasson forsŠtisrß­herra ßvarp til ■jˇ­arinnar Ý ˙tvarpinu. Hann tala­i hŠgt og me­ hßtÝ­legum setningi og r÷ddin var dřpri en vanalega. ForsŠtisrß­herra skřr­i ■jˇ­inni frß ■vÝ sem gerst haf­i. RÝkisstjˇrnin hef­i mˇtmŠlt hernßminu, en Bretar lofa­ a­ blanda sÚr ekki Ý stjˇrn landsins, „■essi her ver­i ekki Ý landinu degi lengur en nau­syn krefur vegna styrjaldarinnar." RŠ­unni lauk svo:

Ůeim ■jˇ­um fj÷lgar n˙ me­ hverjum degi, sem dragast inn Ý sjßlfa styrj÷ldina. - Holland og BelgÝa hafa n˙ Ý dag bŠtzt Ý ■ennan hˇp. Hjß okkur ■rengjast sundin og erfi­leikarnir vaxa. Ofan ß ■a­ bŠtist svo hertaka landsins um skei­ - a­ vÝsu framkvŠmd af mj÷g vinveittri ■jˇ­. En ÷ll Úl birta upp um sÝ­ir, og ■ˇ framundan sÚ ˇvissa, er ■ˇ eitt vÝst, a­ bezta rß­i­ er a­ standa saman sem einn ma­ur - taka ■essu me­ jafnvŠgi og rˇ. ŮolinmŠ­in ■rautir vinnur allar, segir gamalt og viturlegt Ýslenzkt mßltŠki. Eins og n˙ ß stendur ˇska Úg, a­ Ýslenzka ■jˇ­in sko­i hina brezku hermenn, sem komnir eru til ═slands, sem gesti og samkvŠmt ■vÝ sřni ■eim eins og ÷­rum gestum kurteisi Ý hvÝvetna.3

Vart hefur ß nokkra a­ra landsf÷­urrŠ­u Ý ˙tvarpi veri­ hlusta­ af slÝkri athygli sem ■essa. RŠ­unni var almennt vel teki­ af landsm÷nnum, en sÝ­ustu ummŠlin, um „gestina", fˇru ■ˇ fyrir brjˇsti­ ß ■eim sem t÷ldu sÚr skylt a­ fjandskapast vi­ hi­ erlenda innrßsarli­. Flestir lÚtu sÚr ■ˇ skiljast sannindin Ý bo­skap forsŠtisrß­herra, a­ n˙ gilti ■a­ eitt a­ halda rˇ sinni. - Ëra­i ■ˇ varla neinn fyrir ■vÝ hver tÝmamˇt ur­u Ý s÷gu landsins ■ennan bjarta maÝdag ßri­ 1940.

___________________________________
1 Gunnar M. Magn˙ss: Virki­ Ý nor­ri I, ReykjavÝk 1947, s. 10.
2 Gunnar M. Magn˙ss: Virki­ Ý nor­ri I, s. 18.
3 Gunnar M. Magn˙ss: Virki­ Ý nor­ri I, s. 88-89.




FrÚttir
10. maÝ 1940

Handtaka ■řska rŠ­ismannsins
Landg÷nguli­inn Burt Ward segir frß

Herflokkar Ý ReykjavÝk
Dr. Gunnlaugur ١r­arson segir frß

RÝkisstjˇrnarfundur
Eysteinn Jˇnsson rß­herra segir frß

Gˇ­ir ═slendingar
┴varp Hermann Jˇnassonar forsŠtisrß­herra

B˙sta­ur ■řska rŠ­ismannsins

ę RÝkis˙tvarpi­-menningardeild / Ljˇsmyndasafn ReykjavÝkur 1998