EFNISYFIRLIT

Bretarnir koma

═ hers h÷ndum

┌tvarp Ý strÝ­i

BandarÝskt setuli­

┴standi­

StrÝ­slok

Heimildir

ForsÝ­a


Hjßlp





Herv÷r­ur Ý ˙tvarpinu - ■÷gn um Bretavinnu


┌r ritinu ┌tvarp ReykjavÝk eftir Gunnar Stefßnsson

Starfsemi RÝkis˙tvarpsins var ■egar Ý sta­ sett undir eftirlit. FrÚttir voru sko­a­ar til a­ tryggja a­ ekki vŠri neitt sagt sem andstŠ­ingunum gŠti a­ gagni komi­. Vir­ist ■etta hafa gengi­ ßrekstralaust lengi vel. Ůß fÚkk breska setuli­i­ afnot af ˙tvarpssalnum til ˙tsendinga Ý sÝna ■ßgu me­an RÝkis˙tvarpi­ sendi ekki ˙t. ═ vi­tali vi­ ┌tvarpstÝ­indi hausti­ 1941 ■ar sem Jˇn Ey■ˇrsson forma­ur ˙tvarpsrß­s rŠ­ir dagskrßna, segist hann b˙ast vi­ a­ leikritaflutningur ver­i me­ minnsta mˇti Ý vetur. Stafi ■a­ af ■vÝ a­ erfitt sÚ a­ Šfa leikrit fyrir ˙tvarpi­ vegna v÷ntunar ß h˙snŠ­i. ┌tvarpi­ hafi a­eins einn Šfingasal, ■ar ver­i a­ Šfa alla tˇnleika sem fluttir eru, „en ■ar vi­ bŠtist, a­ brezka setuli­i­ hefur a­gang og afnot af ˙tvarpssalnum sex daga Ý viku hverri frß kl. 4-6 e. h., en flestir leikararnir eru bundnir st÷rfum fyrri hluta dagsins og geta ekki sinnt leikŠfingum fyr en undir kv÷ld e­a a­ kv÷ldinu, og ■ß eru h˙sakynni ˙tvarpsins venjulega Ý notkun." Jˇn segir a­ ˙r ■essu ver­i reynt a­ bŠta eftir f÷ngum og standi yfir samningar vi­ bresku herstjˇrnina um notkun Šfingasalarins.1

┌tvarpsstarfsemi Ý hernumdu landi hlaut a­ ver­a undir eftirliti hernßmsli­sins. Snemma var ßkve­i­ a­ hafa allan vara ß sÚr Ý sambandi vi­ frÚttaflutning og auglřsingar sem tengdust hinum erlenda her og starfsemi hans. Hinn 5. nˇvember 1941 sendi kennslumßlarß­uneyti­ ˙tvarpsstjˇra svofelld fyrirmŠli: „Rß­uneyti­ hefir ßkve­i­, a­ eigi skuli birta Ý rÝkis˙tvarpinu auglřsingar er hvetja fˇlk til ■ess a­ rß­ast Ý hina svonefndu „Bretavinnu", e­a yfirleitt a­ starfa hjß hinu erlenda setuli­i, sem Ý landinu dvelur. Er hÚr me­ lagt fyrir y­ur, herra ˙tvarpsstjˇri, a­ sjß um a­ fyrirmŠlum ■essum sÚ nßkvŠmlega fylgt." SamdŠgurs gaf ˙tvarpsstjˇri Ragnhei­i M÷ller, afgrei­slumanni auglřsinga, fyrirmŠli um ■etta og vakti enn fremur athygli ß ■vÝ a­ „auk ■ess sem slÝkar auglřsingar kynnu a­ berast beint frß setuli­inu, ■ß er ■a­ vita­ a­ hÚr Ý bŠnum starfa ═slendingar a­ vinnumi­lun fyrir setuli­sins h÷nd og auglřsa eftir verkam÷nnum. Ber ■vÝ einnig a­ gjalda varhuga vi­ a­ ■eir menn fßi nota­ ˙tvarpi­ Ý ■essu skyni."2

Ůetta dŠmi segir sÝna s÷gu um ■a­ hvernig ˙tvarpinu var ß margan hßtt haldi­ utan vi­ kviku ■jˇ­lÝfsins. Au­vita­ var Bretavinnan hin mesta vÝtamÝnsprauta Ý atvinnulÝf ß ═slandi og haf­i mikla ■ř­ingu fyrir efnahag almennings. En RÝkis˙tvarpi­ ßtti a­ loka augum og eyrum fyrir slÝku a­ bo­i stjˇrnvalda. ═ s÷lum RÝkis˙tvarpsins var Bretavinnan ekki til! A­ vÝsu ver­ur a­ taka me­ Ý reikninginn a­ ■egar ■arna var komi­ var teki­ a­ bera ß vinnuaflsskorti og vildu ■vÝ stjˇrnv÷ld reyna a­ takmarka ßsˇkn Ý setuli­svinnu me­ ■vÝ a­ banna RÝkis˙tvarpinu a­ auglřsa hana.

═ jan˙ar 1942 kom upp atvik sem olli vandrŠ­um og nokkurri ge­shrŠringu innan ˙tvarpsins. Mßli­ er til marks um ■a­ a­ vi­kvŠm gat veri­ samb˙­ vi­ setuli­i­, ekki sÝst ■ar sem ═slendingar voru alls ˇvanir slÝkum a­stŠ­um. Hinn 17. jan˙ar 1942 tilkynnti P. Falk kapteinn fyrir h÷nd bresku herstjˇrnarinnar RÝkis˙tvarpinu brÚflega a­ h˙n mundi ekki sjß sÚr anna­ fŠrt en a­ setja, a­ minnsta kosti til brß­abirg­a, einshverskonar „censur" (ritsko­un) vi­ Ýslenskar frÚttir ■ess. Tilefni­ var frÚtt sem flutt var kv÷ldi­ ß­ur um ska­a af v÷ldum fßrvi­ris.

SamdŠgurs sv÷ru­u Jˇnas Ůorbergsson ˙tvarpsstjˇri og Jˇn Magn˙sson frÚttastjˇri brÚfinu og andmŠltu ■essari fyrirŠtlun. Segja ■eir a­ Ý fyrrnefndri frÚtt hafi ekki veri­ geti­ um ■a­ hvenŠr fßrvi­ri­ hafi geisa­, nÚ af hva­a ßtt, hversu langstŠtt ■a­ hafi veri­, e­a hvers e­lis a­ ÷­ru leyti. Ůß segja ■eir a­ Ý frÚttinni hafi nŠr eing÷ngu veri­ geti­ ■eirra ska­a sem or­i­ hafi ß Ýslenskum mannvirkjum og atvinnutŠkjum. Ůa­ sÚ nefnt a­ fj÷gur erlend skip ß ReykjavÝkurh÷fn hafi reki­ Ý land, ßn ■ess a­ geti­ sÚ um hverrrar ■jˇ­ar skipin hafi veri­, stŠr­ ■eirra, n÷fn nÚ tegund. ═slenska RÝkis˙tvarpi­ geti ekki lßti­ undir h÷fu­ leggjast a­ geta um stˇrfelldan ska­a og slysfarir, sem ver­i ß ═slandi af v÷ldum ofvi­ra og ■jˇ­inni sÚ nau­synlegt a­ vita, og hafi veri­ liti­ svo ß, a­ slÝkt vŠri hŠttulaust, eftir a­ ofvi­rin vŠru um gar­ gengin. Benda ˙tvarpsstjˇri og frÚttastjˇri ß a­ veturinn ß­ur hafi veri­ sagt frß ofvi­ri og engin athugasemd ger­ ■ß. Ůeir rifja upp a­ Ý aprÝlmßnu­i 1941 hafi komi­ upp ßgreiningur milli frÚttastofunnar og herstjˇrnarinnar ˙t af frßs÷gn um skip sem fˇrst Ý hafi. FrÚttastofan hafi ■ß fengi­ fyrirmŠli sem h˙n taldi a­ tŠkju til millilandasiglinga og tjˇns af herna­arv÷ldum og hafi ■ess veri­ stranglega gŠtt a­ for­ast slÝkar frÚttir. BrÚfinu lřkur svo Ý Ýslenskri frumger­:

Ůess hefir einnig ßvallt veri­ stranglega gŠtt Ý frÚttum, a­ geta ekki um ve­rßttu, en Ý sambandi vi­ stˇrslys, sem ver­a vÝ­a Ý landi og sem allir hljˇta a­ geta sÚr til a­ sÚu af v÷ldum ofvi­ris, h÷fum vÚr liti­ svo ß, a­ ■a­ vŠri hŠttulaust, eftir a­ ■au eru um gar­ gengin.VÚr getum ekki Ý ■essu sambandi lßti­ hjß lÝ­a, vir­ingarfyllst, a­ vekja athygli y­ar ß ■vÝ, a­ er sjßlfur hersh÷f­ingi brezka setuli­sins ßvarpa­i setuli­i­ ß sÝ­astli­num jˇlum, lřsti hann ve­rinu ß ■eirri stund sem hann flutti rŠ­u sÝna, me­ ■essum or­um: „a typical Icelandic blizzard". VÚr h÷rmum ■a­, ef FrÚttastofan ver­ur talin, me­ frÚtt sinni Ý gŠr, hafa broti­ ß mˇti fyrirmŠlum e­a venjum, sem skapast hafa um frÚttaflutninginn Ý samb˙­ okkar vi­ setuli­i­, og erum rei­ub˙nir til hverskonar rß­stafana til tryggingar ■vÝ, a­ slÝkt komi ekki fyrir framvegis, og a­ samvinnan ver­i hÚr eftir eins gˇ­ og h˙n hefir veri­ hinga­ til. Me­ mikilli vir­ingu.3

Ůrßtt fyrir ■etta ofurkurteislega brÚf forrß­amanna RÝkis˙tvarpsins setti breska herstjˇrnin herv÷r­ Ý RÝkis˙tvarpi­ daginn eftir, sunnudaginn 18. jan˙ar, til a­ fylgjast me­ „frÚttum og ÷­ru ˙varpsefni, sem talist gŠti varhugavert vegna ÷ryggis og hervarna Ý landinu", eins og segir Ý brÚfi ˙tvarpsstjˇra til kennslumßlarß­uneytisins 11. j˙nÝ 1943, ˙t af ÷­ru tilefni, ■ar sem hann rekur einnig a­ nokkru atviki­ Ý jan˙ar 1942.

┌tvarpsstjˇri mˇtmŠlti ■egar Ý sta­ herver­inum 18. jan˙ar 1942. Hann bau­st jafnframt til a­ ganga til samninga vi­ herstjˇrnina um vi­unanlega skipun var­andi ÷ryggismßl. „BŠ­i eg og ■ßverandi forma­ur ˙tvarpsrß­s, Jˇn Ey■ˇrsson, lÚtum okkur skiljast," segir Jˇnas Ůorbergsson ˙tvarpsstjˇri, „a­ er styrj÷ld geisa­i um alla j÷r­, mŠttu ═slendingar vera vi­ ■vÝ b˙nir a­ ver­a fyrir einum e­a ÷­rum ˇ■Šgindum og stjˇrnendur stofnunarinnar yr­u a­ leita ˙rlausna ß ■ann hßtt, er samrřmdist ßbyrgum og vir­ulegum stjˇrnarhßttum."4

┌tvarpsrß­ hÚlt sÝ­an fund nŠsta dag og fjalla­i um mßli­. Ůar var einrˇma sam■ykkt ■essi ßlyktun: „┌tvarpsrß­ skorar ß ˙tvarpsstjˇra a­ gera alt sem unt er til ■ess a­ herv÷r­ur ver­i lßtinn hverfa ˙r ˙tvarpinu ■egar Ý sta­...".5 Fßum klukkustundum ß­ur en ■essi sam■ykkt var ger­ rita­i Helgi Hj÷rvar brÚf og sendi kennslumßlarß­herra, ˙tvarpsrß­i og ˙tvarpsstjˇra. SjaldgŠft er a­ sjß svo h÷r­ tilfinningavi­br÷g­ Ý embŠttisbrÚfum:

Jeg var­ ■ess ßskynja Ý gŠrkveldi og sÝ­ar fullvÝs ■ess, a­ vopna­ur herv÷r­ur var settur Ý magnarasal ˙tvarpsins, til eftirlits me­ ■vÝ, hverju ˙tvarpa­ vŠri Ý frjettum, og var mÚr sÝ­ar sagt, a­ svo hafi og veri­ Ý fyrrakv÷ld. N˙ Ý hßdegis˙tvarpi Ý dag er ■essi v÷r­ur enn Ý magnarasal. Jeg tel ■etta vera svo mikla svÝvir­ingu vi­ andlegt frelsi ■jˇ­arinnar, a­ ÷ldungis sje ˇ■olandi hverjum Šrlegum manni. Jeg get engin ßhrif haft Ý ■essu efni ÷nnur en ■au, a­ gangast ekki persˇnulega undir ■essa svÝvir­u af sjßlfsdß­um. Jeg mun ■vÝ hvorki koma a­ hljˇ­nema ˙tvarpsins nje leggja h÷nd a­ neinu dagskrßrverki hjer Ý stofnuninni, me­an h˙n er ß ■ennan hßtt undir eftirliti erlends vopnavalds innan sinna eigin veggja. Ůa­ tel jeg lÝka hrein landrß­, ef forrß­amenn Ýslenskra menningarstofnana ganga sjßlfrß­ir og umt÷lulaust undir slÝka ˇhŠfu.6

═ samrŠmi vi­ ■etta neita­i Helgi a­ flytja efni Ý ˙tvarpi­ sem ßkve­i­ haf­i veri­ og fÚkk sÚra ┴rna Sigur­sson sem flytja ßtti erindi til a­ hŠtta vi­ ■a­. Olli ■etta verulegum vandrŠ­um.

┴ fundi ˙tvarpsrß­s 22. jan˙ar hlaut Helgi ßk˙rur fyrir ■etta. Helgi ritar sjßlfur fundarger­ og mß af henni sjß skapsmuni hans. „Skrifstofustjˇri tˇk ■a­ fram a­ hann teldi ■a­ ekkert brot Ý starfi sÝnu, ■ˇ a­ hann hef­i neita­ a­ tala Ý ˙tvarpi­ og hef­i hann ■ar s÷mu a­st÷­u og a­rir menn (!)." Ůß jßtar Helgi a­ hafa fengi­ sÚra ┴rna me­ sÚr Ý „a­ neita a­ tala". Einnig hef­i hann rŠtt vi­ Sverri Kristjßnsson sem ßtti a­ flytja erindi 20. jan˙ar. Sverri mun hafa ■ˇtt vi­urhlutamiki­ a­ skrˇpa frß hljˇ­nemanum og tala­ vi­ ˙tvarpsstjˇra. SÝ­an segir Ý fundarger­:

Sverrir hef­i sÝ­an hringt heim til sÝn (■.e. Helga Hj÷rvar) um kv÷ldi­, 20.1., all-l÷ngu ß­ur en hann ßtti a­ tala, og sagt sjer a­ ˙tvarpsstjˇri hef­i ■ß tjß­ honum Ý sÝma, a­ mßli­ vŠri komi­ Ý lag, en Sverrir dregi­ frßs÷gn hans Ý efa, enda hef­i ˙tvarpsstjˇri tilkynt ■etta me­ nokkrum ■jˇsti (!). Kva­st skrifstofustjˇri hafa sagt Sverri, a­ sjer vŠri ekki kunnugt, a­ mßli­ vŠri leyst, en hyg­i ■a­ helst, a­ herv÷r­urinn vŠri horfinn burtu Ý bili, en engin fullna­arlausn fengin; mundi hann fyrir sitt leyti enga vitneskju um ■etta taka gilda, nema ■ß sem ˙tvarpsrß­ hef­i fengi­ og fallist ß, og taldi sjßlfsagt fyrir Sverri a­ flytja erindi sitt ef hann fengi slÝk bo­ frß formanni ˙tvarpsrß­s. Loks lřsti skrifstofustjˇri yfir ■vÝ a­ hann hef­i veri­ vel vitandi ■ess hva­ hann ger­i er hann neita­i sumu ■vÝ sem starfi sÝnu heyri til, eins og fyrir lŠgi Ý brjefum. En ■etta hef­i hann gert eftir ■eim l÷gum, sem vŠri miklu hŠrri ˙tvarpsrß­i og venjulegum starfsskyldum. Mundi hann engum ßt÷lum taka, eftir ■essum mßlav÷xtum. og yr­i nokku­ ■a­ sam■ykt Ý ˙tvarpsrß­i, sem ßvÝtur mŠttu heita e­a refsingar telja, fŠri hann ■egar ˙r starfi sÝnu.7

Um herv÷r­inn er ■a­ a­ segja a­ hann var fjarlŠg­ur um skei­ og sÝ­an settur aftur. ┌tvarpsrß­ mˇtmŠlti ■vÝ har­lega ß fundi 26. jan˙ar, en sÝ­an vir­ist hafa fŠrst rˇ ß Ý mßlinu. En ■a­ haf­i aflei­ingar Ý sambandi vi­ dagskrßrstjˇrn ˙tvarpsins. ┌tvarpsstjˇri taldi a­ Helgi Hj÷rvar hef­i gert sig sekan um agabrot og tr˙na­arbrot vi­ stofnunina. Leiddi ■a­ til ■ess a­ Helga var samkvŠmt eigin ˇsk veitt eins mßna­ar „hvÝldarleyfi" og tˇk Jˇn Ey■ˇrsson forma­ur ˙tvarpsrß­s a­ sÚr a­ annast st÷rf vi­ dagskrßna ß me­an.

___________________________________
1 ┌tvarpstÝ­indi, 1. hefti 1941.
2 Ůjs. RÝkis˙tvarpi­, BrÚf ˙tvarpsstjˇra, DB/5.
3 Ůjs. RÝkis˙tvarpi­, BrÚf ˙tvarpsstjˇra, DB/5.
4 Ůjs. RÝkis˙tvarpi­, BrÚf ˙tvarpsstjˇra, DB/5.
5 Fundarger­ir ˙tvarpsrß­s.
6 Ůjs. RÝkis˙tvarpi­, BrÚfasafn ˙tvarpsrß­s, DA/1.
7 Fundarger­ir ˙tvarpsrß­s.






Ritsko­un Ý RÝkis˙tvarpinu
Axel Thorsteinsson frÚttama­ur segir frß

Tveir Kˇsakar"
Bj÷rn Sv. Bj÷rnsson talar frß austur-
vÝgst÷­vunum. ┌tvarpa­ af ■řska ˙tvarpinu Ý september 1942. ę DRA

Gˇ­ir ═slendingar"
┴varp Gabriels Turville-Petre. ┌tvarpa­ af BBC 18. j˙nÝ 1944

Vakna ■˙ Ýslenzka ■jˇ­"
┴varp ˇnafngreinds ═slendings. ┌tvarpa­ Ý ■řska ˙tvarpinu 10. desember 1944. ę DRA

┌tsendingar Ůjˇ­verja
┌r handriti ┴sgeirs Eggertssonar a­ ■ßttunum StrÝ­i­ ß ÷ldum ljˇsvakans

┌tsendingar Breta
┌r handriti ┴sgeirs Eggertssonar a­ ■ßttunum StrÝ­i­ ß ÷ldum ljˇsvakans

ęRÝkis˙tvarpi­-menningardeild / Ljˇsmyndasafn ReykjavÝkur 1998