Allt frá árinu 1930 hefur Ríkisútvarpið verið áhrifavaldur í mótun jólahefða á Íslandi. Það hefur einnig verið ómissandi hluti af jólahaldi Íslendinga hérlendis sem erlendis frá upphafi fram til þessa dags.
En hverjar eru svo hefðirnar í Útvarpinu um jólin?
Jólakveðjurnar.
Skömmu eftir stofnun útvarpsins 1930 var farið að lesa jólakveðjur sem voru fyrst ætlaðar hlustendum á Grænlandi og útlendingum búsettum á Íslandi.
Í kringum 1940 nefnist þessi dagskrárliður „Jólakveðjur og ávörp til skipa á hafi úti og sveitabýla“. Árið 1943 heyrast jólakveðjurnar fyrst á Þorláksmessu og hafa verið lesnar síðar á þeim degi.
Árið 1956 er bryddað upp á þeirri nýbreytni að flytja kveðjur frá Íslendingum erlendis. Í dagskrá stendur: „Jólakveðjur frá Íslendingum í Stuttgart og e.t.v. víðar“. Þetta tíðkaðist um nokkurra ára skeið og var jafnan framkvæmt þannig að Íslendingar búsettir erlendis söfnuðust saman á heimili einhvers þeirra og lásu inn á segulband. Kveðjurnar voru síðan sendar með pósti til Íslands og útvarpað kl. 13.00 á jóladag. Ekki hefur varðveist nein upptaka af þessum toga en Matthildingum hefur þótt ástæða til að gantast með dagskrárliðinn á árunum 1970-1972 í Útvarpi Matthildi. Dagskrárliðurinn lagðist af um svipað leyti.
Jólakveðjurnar í núverandi mynd hafa verið á dagskrá Rásar 1 síðustu áratugina og þykir mörgum þær ómissandi við jólaundirbúninginn.
Kveðja send í Útvarpi Matthildi.Aftansöngur á aðfangadag
Messa frá Dómkirkjunni í Reykjavík var það eina sem var á dagskrá Útvarpsins á aðfangadag á stofnárinu árið 1930. Messan kl. 18.00 er eini dagskrárliðurinn sem haldist hefur óbreyttur frá upphafi í dagskrá Rásar 1. Fyrir mörgum er það svo að þegar klukkur Dómkirkjunnar hringja inn jólin í Útvarpinu, eru komin jól og hægt að segja gleðilega hátíð með sanni.
Íslendingar sem búsettir eru erlendis hafa lagt mikið á sig til að fá íslensku jólastemninguna inn á heimili sín með því m.a. að hlusta á messuna í stuttbylgjusendingu og síðar meir í gegnum Internetið.
Jólin á Spáni.Jólavaka á aðfangadagskvöld.
Starfsmenn tónlistar- og dagskrárdeilda settu saman dagskrá og skiptust á að flytja ljóð og sögur og kynna tónlist. Þessi dagskrárliður ber anda baðstofumenningarinnar inn á heimili í gegnum útvarpstækin.
Jólavaka Útvarpsins
Frá jólasýningu Árbæjarsafns 2000.Stofa í kringum 1950.
Fljótlega eftir stofnun útvarpsins var farið af stað með barnadagskrá sem kallaðist „Við jólatréð“ og var ekki síst verið að hugsa til barnanna í sveitum landsins, sem ekki áttu heimangengt á „jólaball“.
Sent var beint úr Útvarpssal að viðstöddum gestum, hljómsveit, landsfrægum skemmtikröftum og jólasveinum.
Iðulega var útsendingin í umsjón útvarpsmanna og voru Þorsteinn Ö. Stephensen, Pétur Pétursson og Jónas Jónasson meðal umsjónarmanna. Þetta varð textahöfundum hvatning til þess að setja saman söngtexta fyrir jólasveininn sem heimsótti útvarpið. Þorsteinn Ö. Stephensen samdi mörg kvæði sem flutt voru í barnatíma Útvarpsins á jóladag. Elstu kvæðin eru frá um 1940. Kvæðin urðu feikivinsæl og voru gefin út í bók sem heitir „Krakkar mínir, komið þið sæl“.
|
...
Svo er það. - En segðu mér, Siggi eða Gvendur, til hvers þetta áhald er, sem okkar á milli stendur. Börnin: Þetta er nú tækið, sem tala verður í til þess að það heyrist um sveit og víðan bý. Ef ég væri gömul geit gætuð þið svona hjalað, að það heyrist upp í sveit allt, sem hér er talað! Börnin: Þér finnst það skrítið, en svona er það nú samt. Syngdu bara meira, það heyrist langt og skammt. Er það satt að okkar tal eignist vængi slíka? fljúgi yfir fjöll og dal, og fram á sjóinn líka. Börnin Þér finnst það skrítið, en svona er það nú samt. Syngdu bara meira, það heyrist langt og skammt. Heyrið börnin heil og sæl, hausinn minn er þröngur. Þetta, sem mér virtist væl, var þá krakkasöngur? Börnin: Auðvitað góði, það vorum bara við - við, sem hérna stöndum, að syngja í útvarpið. |
...
Úr kvæðinu "Jólasveinninn kemur í útvarpið" sem kom út hjá Helgafelli 1951. Texti eftir Þorstein Ö. Stephensen Lag: Nú er glatt í hverjum hól Heimild: Jólavefur Salvarar Gissurardóttur |
Við jólatréðÞjóðlegur fróðleikur
Strax árið 1930 var flutt erindi á Þorláksmessu um þjóðtrú tengda Þorláksmessu og var það Sigurður Skúlason sem flutti. Flutt hafa verið erindi um íslenska þjóðtrú tengda jólum með nokkurra ára millibili frá upphafi. Má þar nefna erindi sem Árni Björnsson þjóðháttafræðingur flutti um alþjóðlegt jólafólk og annað sem Þórður Tómasson safnvörður í Skógum flutti um jólahald fyrr á tímum.
Um aðdraganda jólahalds og jólasiðiJólahugvekjur, ávörp og ræður.
Strax á fyrstu árum útvarpsins voru fluttar hugvekjur, ræður og ávörp. Jólaræða sr. Friðriks Friðrikssonar frá árinu 1946 er sú elsta sem varðveist hefur segulbandasafni Útvarpsins.
Jólahugvekja.Íslendingar erlendis um jól.
Snemma fór að bera á því að haft var samband við Íslendinga erlendis og forvitnast um það hvernig haldin væru jól í hverju landi fyrir sig. Elín Pálmadóttir ræddi í gegnum síma við Íslendinga búsetta erlendis og var þætti hennar útvarpað 26. desember 1963.
Heims um bólSögur og ljóð um jól.
26. desember 1931 flytur Jónas Þorbergsson, útvarpsstjóri söguna Jólafórnir. Ljóð og sögur hafa verið ómissandi þáttur í jóladagskrá Rásar 1 eitt yfir hátíðirnar. Böðvar Guðmundsson setti saman þátt um ljóð og kvæði sem flutt voru um jól og las þar m.a. Grýlukvæði eftir Stefán frá Vallanesi.
GrýlukvæðiJólalag Ríkisútvarpsins
Ríkisútvarpið er aðili að evrópskum samtökum útvarpsstöðva (EBU).
Árið 1987 tók Útvarpið fyrst þátt í samstarfi um jólalög útvarpsstöðvanna í EBU. Var þá fyrsta jólalag útvarpsins, Á jólanótt, samið af Jóni Ásgeirssyni við ljóð Gunnars Dal. Ríkisútvarpið sendi lög til EBU árin 1987, 1988, 1989 og 1992 en frá árinu 1993 hefur nýtt íslenskt jólalag verið frumflutt í hádegisútvarpi á jóladag.
Minningar um jól fyrri tíma.
Ótal þætti er að finna í segulbandasafni Útvarpsins af þessu tagi. Þar má nefna þætti eins og „Jól þriggja kynslóða“ þar sem rætt er m.a. við Kristján frá Djúpalæk og þar sem hann rifjar upp bernskujól sín og viðtal við Vigdísi Garðarsdóttur 10 ára um jólin árið 1986.
Jól þriggja kynslóðaJólatréð á Austurvelli
Útvarpað hefur verið frá þessum viðburði til margra ára. Upptaka frá 1988 er til í segulbandasafni Útvarpsins, þar sem sendiherra Noregs á Íslandi Per Aasen afhenti Reykvíkingum jólatré frá Ósló.
Jólatré frá ÓslóJólasveinar
Jólasveinar hafa verið fastir gestir í dagskrá Útvarpsins og margir þeirra fest sig í sessi í hugum barnanna með tilstuðlan Útvarpsins. Nokkrir vel þekktir bakhjarlar sveinanna eru Ómar Ragnarsson, Jónas Jónasson, Valdimar Lárusson, Pétur Einarsson, Jón B. Gunnlaugsson, Karl Ágúst Úlfsson og Ketill Larsen svo fáir séu nefndir.
Gáttaþefur 1965Þögn á Aðfangadag
Jólin eru alveg að koma. Um tuttugu mínútum fyrir sex á aðfangadag er gert hlé á útsendingu Rásar 1. Það er þögn í Útvarpinu. Það er merki þess að nú fari hátíðin að ganga í garð með öllu tilheyrandi.
Forsíða söngheftis eftir Þorstein Ö. Stephensen sem út kom 1940.Teikning eftir Halldór Pétursson.
Heimild: Jólavefur Salvarar Gissurardóttur
Jólasveinn undrandi á jólasendingum.
Teikning eftir Halldór Pétursson.
Heimild: Jólavefur Salvarar Gissurardóttur
Frá jólasýningu í Árbæjarsafni.
Frá Jólasýningu 2000 í Árbæjarsafni.
Heimasaumaður jólasveinn frá fimmta eða sjötta áratugnum.
