ÆVI TÓNLISTIN JÓN Í DAG				JÓN OG TÓNLISTIN FJÖLSKYLDAN Annie Líf FÍLHARMÓNÍUSVEIT HAMBORGAR ÍSLENSKU ÞJÓÐLÖGIN FÉLAGSSTÖRF BÍL TÍ STEF
	.	Árni Björnsson, þjóðháttafræðingur: Hljóðritasafnið í Berlín og Jón Leifs Safn þetta hét áður Berliner Phonogramm-Archiv. Á árunum 1900-1943 voru á þess vegum hljóðrituð þjóðlög og ýmiskonar músík úr öllum heimshornum. Hvergi annarstaðar í veröldinni eru til nándar nærri eins margar gamlar hljóðritanir frá eins mörgum þjóðlöndum. Sumt er frá þjóðum sem nú teljast útdauðar eins og Eldlendingar. Hljóðritin voru gerð með aðferð Edisons á mjúka vaxhólka. Stofnunin sá söfnurum sínum fyrir tækjum, Phonograph, og styrk til ferðalaga. Einn þeirra var Jón Leifs tónskáld sem tók upp íslensk þjóðlög á 76 vaxhólka árin 1926 og 1928, og líklega þá 10 síðustu árið 1933 eða jafnvel síðar. Brátt kom í ljós að hið mjúka vax þoldi ekki margar afspilanir. Flestir tóku þá til ráðs að búa til hólka úr harðvaxi. Þeir þoldu mun fleiri afspilanir, en voru brothættir og tóngæðin misjöfn. Árið 1905 tók safnið í Berlín upp þá aðferð að gera koparafsteypur, "Galvanos", af frumhólkunum. Þær eru einskonar "negatív", þannig að hæðir innan á koparhólkunum samsvara rákum utan á vaxhólkum. Eftir þessum koparhólkum voru svo gerð tvö eintök til notkunar, eitt fyrir safnið og annað fyrir safnarann. Þannig fékk Jón Leifs notkunareintök af öllum upptökum sínum nema þeim tíu sem hann afhenti eftir 1930. Þeir voru hinsvegar afritaðir á tilraunahljómplötur í Berlín fyrir stríð, og eintak af þeim er til á Þjóðminjasafninu. Hljóðritasafnið hvarf úr Berlín í stríðslok 1945, og töldu flestir að allar frumsteypur þess hefðu þar með glatast að eilífu. Þannig tók Jón Leifs einnig til orða þegar hann ánafnaði Þjóðminjasafni Íslands afrit sín á hundrað ára afmæli þess árið 1963. Í ljós kom seinna að hólkasafnið hafði allt verið flutt til Leningrad. Þar var prófað hvað af hólkunum væri óskemmt, en síðan var safninu skilað til Austur-Berlínar árið 1959. Öll fylgigögn höfðu hinsvegar orðið eftir í Vestur-Berlín, svo að hvorki Rússar né A-Þjóðverjar gátu unnið mikið meira með það þótt svo þeir hefðu viljað. Eftir sameiningu Þýskalands árið 1991 komst safnið loks aftur í hendur fyrri eigenda eða öllu heldur arftaka þeirra. Það er nú vistað á þjóðfræðasafninu í Berlín, Museum für Völkerkunde, Abteilung Musikethnologie. Alls eru nú til um 30 þúsund hljóðritahólkar í safninu, þegar saman eru taldir um 14 þúsund koparhólkar, frumgerðir úr mjúku vaxi og afrit úr harðvaxi. Síðan hefur verið unnið að endurskrásetningu og rannsókn á ástandi safnsins og kannaðir möguleikar á að gera það aðgengilegt til hlustunar og útgáfu. Þar eru að sjálfsögðu mörg ljón á veginum: Í fyrsta lagi hefur safnast allt að hundrað ára gamalt ryk og önnur óhreinindi á hólkana, og nokkrir kassar urðu reyndar fyrir skemmdum þegar vatnsrör brast í geymslunni í Austur-Berlín. Hólkana þarf því að hreinsa mjög varlega með kemískum aðferðum. ©Ríkisútvarpið og Íslensk tónverkamiðstöð 1999	.