12. kafli

Eldfjallið rumskar

Nú er liðið á þriðja ár síðan ég hef samið eina einustu nótu. Hvílíkt ástand! Ég finn að sá dagur kemur að ég muni, án tillits til konu og barna, systkina og móður, slíta mig lausan, grafa mig niður einhvers staðar til að finna sjálfan mig á ný. Ég held aðeins að þetta geti ekki orðið án þess að ég vanræki fjölskyldu mína af skammarlegu samviskuleysi, en þið verðið að vera því viðbúin og taka þátt í því.¹

Glóandi sprunga var að myndast í sál Jóns Leifs. Þessar línur sem hann skrifar í Reykjavík til konu sinnar í Rehbrücke eru fyrirboði mikilla atburða. Bréfið er skrifað tveimur dögum áður en þau höfðu verið saman í 17 ár.

Annie var tvímælalaust sú sterka í fjölskyldunni. Án viljastyrks hennar og stuðnings hefði Jón líklega aldrei vogað sér að leggja út á tónsmíðabrautina. Vissulega hafði hann mætt þar miklu andstreymi en óbilandi og næstum spámannleg trú Anniear á hæfileika hans til tónsköpunar hjálpaði honum ævinlega að rísa upp á ný:

Íslendingar vita ekki hvern mann þeir eiga í þér, snilling og ættjarðarvin, - það snertir þá ekki. Tími þinn þarna norður frá er ekki kominn enn.²

Nú hafði Jón verið burtu frá konu sinni í tvo mánuði og átta daga og var gripinn örvæntingu. Hann hafði áttað sig á því að starfið sem fastráðinn nýr tónlistarstjóri við íslenska Ríkisútvarpið - fyrsta eiginlega staðan sem hann gegndi um dagana - krafðist allrar starfsorku hans. Dagarnir fylltust af ýmiss konar amstri sem ýtti undir einmanaleika hans og vonbrigði. Tíminn leið án þess að hann kæmist til að gera það sem hann vildi, að semja tónlist.

Fjögur ár voru liðin frá síðasta afreki hans. Á eftir orgelkonsertinum, Beethoven-tilbrigðunum og Þjóðhvöt hafði hann aðeins samið smáverk fyrir orgel og sönglög. Hann var sem á glóðum, ekki aðeins vegna tónlistarinnar sem ósamin var heldur var hann einnig bálskotinn í annarri konu.

Jón hafði löngum gert sér títt um konur, eins og stúlkurnar í ferðahópnum sem hann var leiðsögumaður fyrir á Íslandi síðsumars 1934. Eða hina kynæsandi fröken Boldt frá Berlin-Fridenau, ungu stúlkuna með hundinn sem hann hitti á strandstígnum í Travemünde sumarið 1930. Þá lék hann sér ýmist við dætur sínar ungar eða að eldinum, meðan Annie dvaldist í Leipzig. Sú sem áhugi hans beindist nú að hafði verið umræðuefni um langa hríð þegar Annie skrifar frá Rehbrücke 7. febrúar 1935 og bendir kankvís á að „frú U.L." hafi ekki sést í Fílharmónusveitinni, og ekki heldur hljómsveitarstjórinn Carl Schuricht sem oft var ekki allfjarri henni.

Frú Ursula Lendroth var 27 ára og naut ævinlega hylli hljómsveitarstjóranna sem flykktust um hana. Schuricht, sem í aldarfjórðung hafði verið nánast í guða tölu, var því ekki einn um hituna. Í Ulm var það hinn ungi Herbert von Karajan, í Mainz og Bad Nauheim var það Hans Berthold. Enn einn sem kom við sögu var Fritz Lehman í Bad Pyrmont. Hljómsveitirnar í þessum borgum voru áfangar á þráðbeinum tónlistarferli Ursulu Lendroth sem hörpuleikara í hljómsveit og einleikara. Þrjú ár, 1931-1933, hafði hún auk þess dvalist í Stokkhólmi ásamt fyrri manni sínum, Dr. Erich Burger, og lék þá í hljómsveit Oscars-leikhússins. Árið 1935 tengdist hún Deutschlandsenders-hljómsveitinni í Berlín. Eftir stríð lék hún með útvarpshljómsveitinni í Bæjaralandi og loks var hún gerð að prófessor í München.

Jón hitti Ursulu Lendroth í Wiesbaden í júní 1934, þegar Fastaráðið var stofnað. Í minningu þess fundar samdi Jón skrítið verk og hreint ekki líklegt til að vera honum að skapi: Næturljóð fyrir einleikshörpu op. 19a.

Harpan var í rauninni of suðræn og veikgeðja til að falla að norrænni og kaldranalegri hljómaveröld hans. Hann var lítt fróður um hörpuleik, tækni hans og tjáningarleiðir, og leitaði því í smiðju til Max Saal prófessors við tónlistarháskólann í Berlín og kennara Ursulu Lendroth. Saal aðstoðaði hann við sjálfa nótnaskriftina. Á nótnablaðinu er nafn Jóns Leifs en hvorki tileinkun né dagsetning þótt hann væri annars afar nákvæmur í þeim efnum.

Handritið í safni Jóns Leifs í Landsbókasafni er greinilega vinnuhandrit. En hvar er frumritið?³

Ein tilgáta er sú að Jón hafi samið næturljóðið í Reykjavík síðsumars 1934, strax eftir að hann hitti Ursulu í Wiesbaden, kannski til að reyna að komast í samband við hana. Ef svo var liðu margir mánuðir áður en frúin fagra svaraði bréfi hans. Í glötuðu bréfi til Anniear frá 21. febrúar 1935 virðist Jón hafa sagt frá bréfi frá Ursulu. Það er skýringin á gremjulegu svari eiginkonu hans:

Frá frú Lendroth hefur þú sem sagt heyrt lífsmark fyrst nú? Hefur þú skrifað henni? Gengur þetta þér svo nærri að þér „líður ekki vel" þótt þú hafir „hlakkað til þess" Ég óska þér innilega til hamingju með… Það gleddi mig mjög að þú fyndir þá réttu eða „þá réttu" fyrir þig; reyndar er ég alls ekkert afbrýðisöm.⁴

Frá Reykjavík svarar Jón Leifs:

Jú, ég hafði skrifað frú Lendroth, var aftur minntur á hana á ferðalaginu hingað. Að þú sért alls ekkert afbrýðisöm trúi ég varla, og mér virðist rithönd þín benda til annars. Þessa konu hef ég aðeins séð tvisvar á ævinni og það er líklega sjaldgæft að neitt alvarlegt verði úr slíkum andartaksáhrifum. Samt vildi ég hitta hana aftur svo að gyllivonir mínar verði annað hvort að engu - eða rætist. Hins vegar sýnist mér það líka óhugsandi að ég yrði nokkru sinni fullkomlega „hamingjusamur" með annarri konu, ef mér fyndist ég um leið gera þig óhamingjusama.⁵

Líklega var Annie bæði særð og afbrýðisöm en of stolt til að láta á því bera. Um viðbrögð hennar við uppreisnartilraun eiginmannsins er ekkert meira vitað og strax þrem vikum síðar var hann kominn aftur til Rehbrücke í stutta heimsókn.

Meðan Jón dvaldist á Íslandi 7. febrúar til 7. apríl 1935, fóru tiltölulega mörg bréf á milli þeirra, en þau sem enn eru til eru að mestu leyti vangaveltur og einræður um þau bréf sem hafa glatast. Mörg bréf voru endursend önnur voru opnuð og seinkaði þá - á þessum tíma höfðu Ísland og Þýskaland ströngustu gjaldeyrisreglur í Evrópu. Sum bréfin þótti Jóni kannski of viðkvæms efnis til að geyma þegar hann fór í gegnum einkaskjölin fyrir búferlaflutningana til Svíþjóðar 1944. Póstsamgöngur voru reyndar mjög hægar; þau hjónin urðu að bíða í að minnsta kosti hálfan mánuð eftir svari. Það var ekki fyrr en í ágúst 1935 að póst- og símasamgöngum var komið á frá Íslandi til Danmerkur og Englands.

Bréfin frá Jóni í áttundu Íslandsferðinni voru órólegt krot. Miðað við það blésu bréf Anniear út og urðu að löngum sögum þar sem af ýtrustu nákvæmni var greint frá lífinu í „nornahúsinu" að Moltkestrasse 9 í Rehbrücke fyrir utan Berlín. Þar sat Annie í ísköldu húsinu og skalf af kulda í græna jakkanum hans Jóns. Í sparnaðarskyni var ekki hitað upp í herberginu hans fimbulveturinn 1935. Hún var að læra íslensku, kenndi á píanó, útvegaði Snót aukatíma í frönsku, latínu og stærðfræði, en Líf, sem var sex ára, lá í rúminu í mánuð með slæmt kvef og niðurgang. Húsið var alltaf fullt af gestum, systir Anniear og mágur komu í heimsókn frá Leipzig, foreldrar hennar höfðu komið og fundið að öllu. Gamlir vinir komu oft og gistu. Dekurrófurnar vinkonur hennar komu í te og nöldruðu yfir kvillum sínum og karlmönnum. Hún sá um öll bréfaskipti við styrktarfélagið, útgáfufyrirtækið og alla hljómsveitarstjórana, og gerði áætlanir um tónleika með Peppo í Berlín, gamla Íslandsvininum Fritz Peppermüller sem lék aðra fiðlu í Fílharmóníusveitinni.

Í heilan dag þurfti hún að sitja og bíða eftir skilaboðum í síma frá Ernst Züchner sem hún var vön að blíðka með íslenskum frímerkjum en var næstum aldrei á skrifstofunni sinni í áróðursmálaráðuneytinu.

Hinn 13. mars ætlar hún sjálf að fara „í helli ljónsins, þá fáum við að sjá hver vinnur!" skrifar hún ákveðin.⁶

Ljónshjarta bar hún í brjósti. Óttalaus eins og ljónynjan frá Júda barðist hún fyrir tilveru fjölskyldunnar, og því að koma manninum sínum á framfæri. Ef einhver Íslendingur yrði ásakaður fyrir að eiga samskipti við nasista var það hún, sem var fædd gyðingur, en ekki arískur eiginmaður hennar sem var bundinn í báða skó í Reykjavík. Reyndar skorti manninn hennar þá hæfileika sem hún hafði til að heilla aðra, að koma málum áleiðis og færa rök fyrir máli sínu.

„En ég botna ekkert í tónlist, ég er jarðfræðingur," hafði hinn sjálfumglaði Dr. Hermann andvarpað þegar Annie gagnrýndi hann fyrir val hans á tónlist í fyrirlestri um Ísland. Af skyldurækni fór hún líka á ljóðatónleika Maríu Markan sem ætlaðir voru fyrirfólki í Berlín og kynntir stórum orðum. Þó ætlaði sópransöngkonan íslenska ekki að syngja einn einasta tón eftir Jón Leifs, þrátt fyrir að hún hefði frumflutt vögguvísu hans 1930, heldur aðeins lög eftir önnur íslensk tónskáld.

Frásögnin sem Annie skrifar daginn eftir tónleikana, sýnir að hún hefur gert miklar kröfur, bæði til sjálfrar sín og annarra:

Hún leit illa út. Ég er ekki hrifin af söng hennar. Röddin er enn góð en söngurinn er hvorki vel fluttur né vel mótaður, skaplaus og verður leiðigjarn til lengdar, ólistrænn og ber ekki vitni um gáfur… Þórarinn [Jónsson] kom í smóking og hneigði sig eftir „hjarðsöng" sinn, og Maja endurtók hann þá umsvifalaust. Gies fannst andlitið á Þórarni „stórkostlegt". Þú veist hvernig hann hlær þegar hann segir eitthvað þvílíkt.⁷

Annie hafði gert kraftaverk þegar hún fékk leyfi áróðursmálaráðuneytisins til að fá Fílharmóníusveit Berlínar til að leika á Leifs-kvöldinu sem þau Peppo höfðu í marga mánuði reynt með öllum ráðum að stofna til. En hljómsveitin þverneitaði. Það stoðaði ekki að Wilhelm Furtwängler var í hópi elstu vina hennar. Hann átti heima að Victoriastrasse í Potsdam, ekki nema spölkorn frá, og kom oft til að fá sér tebolla. En rétt fyrir jólin hafði hann afsalað sér öllum opinberum verkefnum, einnig stjórn Fílharmóníusveitarinnar, og vildi þannig mótmæla því að nasistar höfðu brennimerkt Paul Hindemith. Einmitt þessa daga í mars og apríl 1935 var allt óráðið. Ætti hann að fara úr landi, eins og Erich Kleiber, eða léti Hitler hann halda áfram að stjórna á eigin vegum eins og hljómsveitin vildi? Málamiðlun var gerð og Furtwängler hélt áfram að stjórna hljómsveitinni, en hann hafði vitanlega ekki Jón Leifs á tónleikaskrá. Loks miskunnaði Hermann Stange sig yfir þau og flutti Minni Íslands með Fílharmóníusveitinni 23. maí 1935.

Annie kom manni sínum á framfæri þar sem hún gat. Í leikinni kvikmynd um Leif Eiríksson og fund Ameríku kom til greina að hafa tónlist eftir Jón Leifs. Nokkrir af sálmum hans voru fluttir á 65. Tónlistarhátíðinni í Hamborg, Tonkünstlerfest. En fremsta ástæðan til þess að Jón gerði hlé á starfi sínu í Reykjavík eftir aðeins tvo mánuði var sú að frumflytja átti orgelkonsert hans á Norrænum tónlistardögum í Wiesbaden 26. apríl.

Loksins! Raddskráin að konsertinum hafði verið prentuð um tveimur árum fyrr og um hana höfðu fallið vinsamleg ummæli í blöðum. Páll Ísólfsson hafði snemma hætt við að leika einleik í konsertinum, haustið 1931, en eftirmaður hans sem aðstoðarorgelleikari í Tómasarkirkjunni, Günther Ramin, hafði fengið nóturnar.⁸ Hann hafði einnig verið nemandi Teichmüllers. Til tals hafði komið að flytjendur yrðu Alfred Sittard, Wilhelm Furtwängler og Fílharmóníusveit Berlínar. Að lokum tók enn einn nemandi úr meistaratímunum hjá Teichmüller og Straube að sér að flytja verkið, sem kannski er hið erfiðasta sem samið hefur verið fyrir orgel. Það var Bæjarinn Kurt Utz (1901-1974) sem hafði verið skipaður orgelleikari í Marktkirche í Wiesbaden. Jón þekkti hann ekki, en það gerði Páll Ísólfsson. Frumkvæðið að því að fá Kurt Utz til að leika konsertinn virðist hafa verið tekið í Wiesbaden.⁹ En hljómsveitarstjóri heilsulindahljómsveitarinnar, Carl Schuricht, var um þær mundir ráðinn að Berlínarútvarpinu og staðgengill hans var Dr. Helmuth Thierfelder.

Gunnar Gunnarsson rithöfundur átti að halda vígsluræðuna á Norrænum tónlistardögum í Wiesbaden, en hann var á Íslandi og Jón þurfti að hlaupa í skarðið með skömmum fyrirvara. Frumflutningurinn vakti að hans sögn „mikla hrifningu hjá áheyrendum" en var „sjálfur í meðallagi". Vegur Jóns Leifs varð aldrei meiri í Þýskalandi en þennan apríldag 1935. Í Wiesbaden sá hann loks aftur draumadísina Ursulu Lendroth og lagði ónærgætna tillögu fyrir Annie:

Hún leikur 20. maí í Berlín og verður í Neubabelsberg frá því í kringum 8. maí. Vilt þú kynnast henni? - ef við verðum aðeins góðir kunningjar eins og fram að þessu?¹⁰

Endurfundirnir urðu þó alls ekki jafn ástríðuþrungnir og Jón hafði vonast til:

U.L. hitti ég öðru hverju; hún einbeitir sér aðeins að starfinu og virðist ekki hafa mikinn áhuga á karlmönnum, er í vinfengi við Schuricht og dvelst á sama hóteli og hann. Ég er búinn að bjóða henni til okkar, vonandi kemur hún. Tilfinningar mínar eru óbreyttar þótt þær séu ekki lengur jafn óraunverulegar. Hvernig líst þér á að við förum að sofa hvort í sínu lagi, ef þú telur það vera betra fyrir þig?¹¹

Í blindri sjálfhverfu sinni kom Jón ekki auga á blákaldar staðreyndirnar. Sú sem hjarta hans þráði var upptekin, tilfinningar hennar beindust í aðra átt. Í símtali hefur Ursula Lendroth sjálf rakið sína sögu af þessum atburðum.¹²

Góður vinur hennar hafði ekið henni í bifreið til Wiesbaden en orðið eftir á hótelinu þegar hún fór á tónleika Carls Schurichts á tónlistarhátíðinni í Hamborg í júní 1934. Jón Leifs dvaldist á hinu nýtískulega Hotel Vier Jahrzeiten sem fulltrúi Íslands í boði Fastaráðsins. Hann hafði einnig fengið miða á tónleika Schurichts sem haldnir voru í Kurhaus. Þeim var síðan báðum boðið í samkvæmi eftir tónleikana.

Schuricht settist þétt við hlið ljóshærða hörpuleikarans og fór illa að ráði sínu, hann hellti niður víni á ljósbláu blússuna hennar og dökkbláa pilsið og kynnti hana sem „bróðurdóttur Hermanns Görings", sem henni fannst bæði ófyndið og óþægilegt. Hún vissi ekki að þetta var haft í flimtingum þarna í borginni og að Göring ætti í raun og veru bróður í Wiesbaden sem var forstöðumaður augndeildar sjúkrahússins.

Þeir sem voru í samkvæminu gengu í morgunsárið upp á Neroberg til að horfa á sólarupprásina og Schuricht fékk hana þá með sér afsíðis. Það varð upphafið á stuttu ástarsambandi og ævilangri vináttu. Skilnaður hans við þriðju eiginkonuna, sem var Hollendingur, stóð þá fyrir dyrum.

Þetta kvöld hafði Ursula Lendroth ekki augun af Schuricht. Hann var mjög heillandi maður og átti eftir að sýna mikið hugrekki á dögum Þriðja ríkisins. Hún var svo upptekin af þessum manni, sem var meira en helmingi eldri en hún, að hún tók ekki einu sinni eftir þögla og föla Íslendingnum í sumarfötunum sem áttu illa við. Hún vissi enn síður hvernig honum var innanbrjósts. Í bréfunum til hennar, sem því miður eru glötuð, virðist Jón ekki heldur hafa tjáð henni innstu tilfinningar sínar.

Það var líklega eftir frumraun Ursulu Lendroth í Bechsteinssalnum í Berlín að Jón Leifs bauðst til að fylgja henni á brautarstöðina. Á Bahnhof Zoo reyndi hann allt í einu að kyssa hana. Þessi skyndilega áreitni kom flatt upp á hana og gerði hana smeyka:

Ég vissi ekki hvaðan á mig stóð veðrið, var undrandi, hneyksluð. Hann var skuggalegur maður, ógnvekjandi, þungbúinn, gleðivana, lokaður. Mér þótti hann ekki aðlaðandi. Þótt Schuricht væri miklu eldri að árum virtist Jón Leifs einhvern veginn vera gamall maður.¹³

Ursula Lendroth starfaði tímabundið í Mainz og Bad Nauheim í átta vikur en settist haustið 1935 að í Ruhleben í Berlín. Kynnin við Jón héldu áfram en urðu ekki nánari. Ursula man eftir því að þau hafi gengið saman á götu og Jón hafi þá ráðið henni að lesa mikið, einkum ævisögur tónskálda. Það var sama lesefni og hann sjálfur pældi í gegnum þegar hann vann hjá Ríkisútvarpinu í Reykjavík. En Ursula kom aldrei í húsið í Rehbrücke og hún lék aldrei næturljóðið fyrir hörpu.

Jón hélt áfram að skrifa Ursulu bréf löngu eftir stríð. Sjálf getur hún þess til hvað í fari hennar hafi vakið áhuga hans. Hún var unga fagra frjálsa konan sem hafði til að bera allt það sem á skorti í aðkrepptri tilveru tónskáldsins, hún var opinská, lífsglöð og laus við áhyggjur og þunga ábyrgð.

Ástkonan var því engin og allt tómar grillur og ímyndanir. En þó urðu kynnin af þessari konu upphafið að því að Jón fór að taka sér meira frelsi. Það færðist í aukana þegar hann fór til Íslands 6. júlí 1934.

Í fjölmiðlinum nýja, útvarpinu, reyndi Jón fyrir sér sem alþýðufræðari um tónlist. Þegar Ríkisútvarpið var stofnað 1930 hafði hann sótt um stöðu útvarpsstjóra sem hann fékk ekki. Jónas Þorbergsson, sem ráðinn var í embættið, hafði hins vegar boðið honum þularstarf. Jón afþakkaði það vegna þess að hann grunaði Pál Ísólfsson, tónlistarráðunaut útvarpsins, um að hafa þar lagt fyrir sig gildru. Hvernig sem hann svaraði þessu boði yrði það honum álitshnekkir. Neitun færði sönnur á hroka hans, með samþykki væri hann að játast undir auðmýkingu. Auk þess ætlaði hann að verða tónskáld en ekki útvarpsmaður, þótt útvarpið gerði honum kleift að snúa aftur til Íslands.

Í mars og apríl 1933 hélt Jón Leifs nokkur útvarpserindi í Reykjavík. Þegar hann kom þangað næst sumarið 1934 var hann beðinn um fleiri erindi. Hinn 25. ágúst hafði hann afhent 60 handritssíður að níu útvarpserindum um tónlist. Í bréfunum skrifar hann um það hvernig hann hafi leitað að plötum, lesið raddskrár og skrifað hjá sér markorð en verið truflaður í sífellu. Uppgjörið frá þýsku höfundarréttarskrifstofunni Stagma reitti hann til reiði, 86 pfennig á leikna mínútu í útvarpi, „af því getur ekkert tónskáld lifað".¹⁴

Nú setti hann allt sitt traust á verðandi atvinnu- og samgöngumálaráðherra, Harald Guðmundsson, rúmlega fertugan jafnaðarmann sem hann hitti reglulega á Hótel Borg.

Mikill samdráttur í síldar- og saltfiskframleiðslu hafði slæm áhrif á viðskiptajöfnuð íslenska ríkisins. Settar voru á gjaldeyrishömlur sem gerðu öll viðskipti við Þýskaland afar torsótt og höfðu nær gert hannyrðaverslun Ragnheiðar, móður Jóns, gjaldþrota. Hins vegar voru miklar breytingar að verða á Íslandi og þar var að verða til nútímaþjóðfélag. Nýtt orkuver var reist og farið að huga að hitaveitu til að komast hjá innflutningi á enskum kolum sem Jón sagði að gerðu loftið í Reykjavík oft jafn vont á veturna og í Teplitz.¹⁵ Að flytja inn hráefni fremur en tilbúna vöru gaf fleiri störf. Jón sótti nudd við giktinni og hélt erindi í útvarpið:

Páll Ísólfsson er eins og bráðið smjör og sagði við mig í fyrradag að hann skyldi reyna að koma því svo fyrir að ég yrði ráðinn tónlistarstjóri útvarpsins… Það er ekki svo auðvelt vegna alls konar pólitískra flækna og fyrst verður að sjá hvort gengið verður að skilmálum mínum (árslaun 10.000 krónur og sex mánaða leyfi á ári).¹⁶

Hinn 1. september 1934 fékk útvarpsráð í hendur bréf þar sem Jón lætur í ljósi áhuga á starfinu. Páll Ísólfsson styður það og 1. nóvember er tillagan send samgönguráðuneytinu til samþykktar. Í bréfi sem Jón skrifar 19. september, áður en hann heldur utan á Norræna tónlistardaga í Ósló, kveðst hann vonast til þess að fjárhagur hans verði traustari næsta ár. En hann hefur einnig hugsað mikið um hjónabandið. Fyrir honum var Annie enn sú eina:

Frá því í Rehbrücke hef ég ekki hitt neina kvenveru sem hjá mér hefði getað leitt til ævintýris eða þess háttar… Ég þarfnast konu sem getur veitt mér ró og hvíld, en ekki áhyggjur og ama, og í því felst að láta mig í friði og draga sig í hlé ef hún getur ekki þá stundina veitt mér frið og hvíld. Það er eiginlega ekki til mikils mælst og mér finnst nú í fjarlægð, þrátt fyrir öll leiðindin að undanförnu, að það sé þrátt fyrir allt eðlilegast að þú sért þessi kona, eins og fyrrum - eða er ég of heimtufrekur?¹⁷

Jón var fullur af háleitum og óraunsæum áformum þegar hann kom aftur í febrúar 1935 til að taka við nýju starfi sem tónlistarstjóri útvarpsins. Hann dreymdi um mikla tónleika og beinar útsendingar frá útlöndum en gleymdi því alveg að hann var starfsmaður fátækrar stofnunar sem hafði aðeins litla útvarpshljómsveit til umráða og enga beina tengingu við útlönd. Útvarpshljómsveitina skipuðu aðeins sex hljóðfæraleikar á 3. áratugnum og það var ekki fyrr en 1943 að þeim var fjölgað í þrettán.

Vinnan gekk hægt, ekki síst eftir að Sigurður Þórðarson skrifstofustjóri, félagi hans frá námsárunum í Leipzig, hafði misst unga dóttur. Jón reri að því öllum árum að byggja upp plötusafn til framtíðar:

Vitanlega fer útvarpstónlistin í taugarnar á mér. Þegar ég set saman dagskrána hlusta ég bara á tvo eða þrjá takta á plötunni til að athuga hvernig þetta fer um kvöldið á eftir textanum mínum. Sjálfur segi ég ekki orð en skráset þetta í spjaldskrána. Við höfum hingað til skráð tæplega hundrað plötur af þeim 3.000 sem eru til og fleiri hafa verið pantaðar. ¹⁸

Að þetta sé ekki starf við mitt hæfi þarft þú ekki að segja mér. Ég sinni þessu öllu af djúpri lítilsvirðingu og reyni að lemja þetta áfram eins og ég get… Móðir mín vinnur mikið, fer á fætur klukkan sjö, stendur í búðinni allan daginn og vinnur svo heima á kvöldin fram á nótt, þvær allan þvott o.s.frv. … Ég byrja snemma á morgnana á útvarpinu og vinn langt fram á kvöld. Þótt ég þurfi stöðugt að fara milli tveggja herbergja og fram hjá mörgum hindrunum hef ég nú kvölddagskrána tilbúna fram í miðjan maí, auk þess kynningar, spjaldskrá o.s.frv. Vil ef hægt er hafa allt tilbúið 1. júlí þegar ég fer utan. …útvarpsstjóri hafnar öllum menningarsamskiptum, asninn sá arna.¹⁹

Frásagnir Anniear frá Rehbrücke eru ekki uppörvandi heldur. „Aleiga mín er 5 mörk," segir hún 31. janúar 1935, „á bara eftir 59 mörk," 3. mars. Þegar foreldrar hennar halda heimleiðis eftir fimm erfiða daga réttir faðir Anniear henni 40 mörk í kveðjuskyni. Í veskinu er hann með 5.000 mörk, andvirði verðbréfa sem hann hefur selt í Leipzig.

„Veistu, ég vorkenni þeim eiginlega," segir Annie.²⁰ „Það sem þú segir um heimsókn foreldra þinna fyllir mig aðeins viðbjóði, þótt ég skilji meðaumkun þína," svarar Jón.²¹

Systurnar báðar, Annie og Marie, áttu í stöðugum deilum við foreldra sína um peninga. Þegar Marie kemur í heimsókn til Anniear í febrúar hefur hún aðeins efni á því að taka áætlunarbílinn frá Leipzig sem kostar 5,50 mörk báðar leiðir. Framlag föðurAnniear til vinnukvennanna, Friedu barnfóstru og Ölmu matreiðslukonu, hafði verið lækkað í 250 mörk á mánuði, meira taldi móðir Anniear sig ekki mega missa í mars 1935. Og faðir hennar heimtar kvittanir fyrir öllum útgjöldum.

Nokkrum mánuðum síðar hótar Edwin Riethof því að koma aftur og „tala við hana". Það veit greinilega ekki á gott. Annie minnist þess þegar hann „talaði við hana" fyrir fjórtán árum, þ.e. eftir brúðkaup þeirra Jóns.²²

Hún óttaðist að faðir hennar ætlaði að svipta hana umráðum yfir verðbréfum hennar og grunaði hvert eiginlegt erindi hans yrði:²³

Á ég kannski að hætta við allt saman hér og fara með börnin til Teplitz? Ó nei, heldur vildi ég búa í kofa á Íslandi! ²⁴

Þannig var það einmitt, sá var ásetningur Edwins og Gabriele. Með því að hafa báða tengdasyni sína markvisst í svelti vonuðust þau til þess að listamennirnir dætur þeirra gæfust upp á stúdentahjónabandinu og flyttust til þeirra með barnabörnin fjögur sem þau hefðu þá yfir að segja.

Jón settist undir árar í Reykjavík, en nú hafði hann tekið mikilvæga ákvörðun. Á brúðkaupsdegi þeirra hjóna, 24. júní 1935 - sem hann gleymdi ekki að hafa í heiðri og sendi konu sinni tólf dumbrauðar rósir - hafði hann litið á verðandi sumarbústað sinn úti í Viðey:

Þetta er elsta hús á Íslandi, bóndabær, en áður landfógetasetur, seinna í eigu Briem-fjölskyldunnar (Stellu Briem), nú leigt út til bónda sem vill leigja mér tómt herbergi, stórt herbergi með framherbergi. Stigna orgelið úr kirkjunni rétt hjá verður sett inn í herbergið mitt. Ég held að ég taki það svo að ég geti farið að semja. Þar get ég aðeins fengið mjólk og egg svo að ég verð að lifa á köldum niðursoðnum mat. Ég færi kannski annan hvern dag með bát til Reykjavíkur, eða með bát og síðan strætisvagni.²⁵

Næstu skýrslu skrifar hann föstudaginn 28. júní:

Ég læt sem stendur allar bréfaskriftir eiga sig því að ég vil einbeita mér að Eddu-óratóríunni sem ég ætla nú að byrja á. Núna klukkan 9 að morgni fer ég með mjólkurbátnum til athvarfs míns í Viðey, svo þarf ég ekki að vera kominn aftur til bæjarins fyrr en á mánudaginn… Í herberginu mínu í Viðey verður tjaldbeddi (harmoniku-), borð, stóll - búið.²⁶

„Er þetta ekki allt of frumstætt hjá þér?" spyr Annie. „Mjólk og egg og niðursoðið kjöt er slæmt og einhæft til lengdar."²⁷

Þremur eða fjórum dögum síðar fær hún bréf sem því miður hefur ekki varðveist. Hjá Jóni sjást blikur á lofti. Hið tvöfalda líf sem hann lifir í frelsinu í Viðey og við skyldustörf í Reykjavík hleypir illu blóði í starfsbræður hans á útvarpinu. Annie svarar:

Það gleður mig að þér miðar svona vel með Eddu-óratóríuna. Þetta með „útvarpsstjóra" kemur mér ekki á óvart. Þjóðin vildi þig heldur aldrei.²⁸

Eddu-óratóríurnar, sem áttu að verða fjórar, voru æviverk Jóns Leifs. Með þeim ætlaði hann að gera upp reikningana við nasismann sem hafði svívirt Norðurlönd og þeim ætlaði hann að tefla gegn Wagner sem hafði misnotað fornnorrænar goðsagnir í Niflungahringnum. Nú ætlaði hann að sýna heiminum hið sanna eðli Eddu, í mynd sem væri að öllu leyti frábrugðin wagnerska allistardramanu: enginn söguþráður, engin hlutverk, engin sviðsmynd og engin líkindi við óperu, og með tónmáli sem lagaði sig að ljóðahætti, galdralagi og öðrum bragarháttum í Eddukvæðum.

Í fyrstu notaði Jón enga texta aðra en Eddukvæði og Snorra-Eddu, en þegar frá leið fór hann að bæta við viðeigandi tilvitnunum úr öðrum fornnorrænum heimildum. Þó kom hann því svo fyrir að fjórir hlutar óratóríuhringsins mynduðu samhangandi frásögn um sköpun heimsins, líf goðanna og endalok og heiminn eftir Ragnarök samkvæmt spádómum Völuspár.

Vert er að athuga þá staðreynd að Jón byrjar að vinna að þessu verkefni rétt fyrir kosningarnar sem urðu aðdragandinn að einræði nasista, þ.e. þegar nasistaflokkurinn fékk næst mest fylgi flokka á Þýskalandi og Alfred Rosenberg kom á framfæri andgyðinglegri heimsmynd flokksins í ritinu Der Mythos des 20. Jahrhunderts. Fyrstu drögin að Eddu-óratóríunni voru skrifuð í Leipzig og Braunlage 28. febrúar til 5. mars 1931, og önnur gerðin var svo langt komin strax 25. maí árið eftir að hann hefði í rauninni getað byrjað að semja tónlistina. En það var ekki fyrr en 29. júní 1935 að hann hófst handa.

Fyrsti hlutinn hefst á sköpunarsögunni um heiminn í öndverðu, um hinn gamla hrímþurs Ými, sem jörð, sjór og himinn voru búin til úr, og kúna Auðhumlu sem sleikti hrímsteina svo að þar kom úr ætt Óðins. Textarnir segja frá sköpun sjávar og jarðar og greina frá himni, sólu og degi, nóttu og morgni, heimi ása og fyrstu manna, mismun allra skepna, yndi sumars og hörku vetrar og ánni Ífingu sem rennur þar sem mætast heimar goða og jötna.

Í öðrum hluta Eddu er leiklistin fólgin í spurningum og svörum sem minna bæði á leiklist í fornöld og á Snorra-Eddu. Þegar heimur goðanna er liðinn undir lok í þriðja hluta, Ragnarökum, segir Völuspá frá því þegar ný veröld rís úr rústum hinnar gömlu. Í fjórða hluta Eddu-óratóríunnar eru siðferðilegar forsagnir um það hvernig hinn nýi maður rís úr rústunum, en aðeins textinn. Tónlistin var aldrei samin.

Hinn 19. ágúst 1935 vonaðist Jón til að skrifa undir nýjan samning við útvarpið, en aðeins til þriggja mánaða. Ákveðið hafði verið að hann hætti þá en fengi laun til áramóta. En fimm dögum síðar skrifaði Jónas Þorbergsson útvarpsstjóri bréf til útvarpsráðs og fór fram á að mega leysa Jón frá störfum.

Hinn 13. nóvember tók Páll Ísólfsson aftur við starfi sínu sem tónlistarráðunautur útvarpsins. Áfram hlaut Jón dálitla greiðslu frá ráðuneytinu og átti í staðinn að kynna íslenska menningu erlendis.

Jón var haldinn vonlausri ást, hafði verið hafnað, karlmennska hans hafði beðið hnekki og hann hafði misst stöðuna í Ríkisútvarpinu. Jörðin skalf undir fótum hans. Líklega hefur óendurgoldin ást hans á Ursulu Lendroth haft úrslitaáhrif á að hann gerði tilraun til að standa einn og óháður Annie. Þýski hörpuleikarinn varð án þess að vita af því að dýrlingsmynd og listagyðju í senn. Hjá Jóni opnaðist eins konar eldrás sem veitti fram úr djúpi sálarinnar glóandi bergkviku í líki stærsta og merkilegasta óratóríuverks 20. aldar.

Sá eini sem þekkti þennan fjölskylduharmleik var gamall vinur, Kristján Albertsson. Á ferðum sínum milli Þýskalands og Íslands hafði hann dregist inn í eins konar andlegt þríeyki, ménage à trois, sem útilokaði ekki hlýjar tilfinningar af hálfu Anniear og þakklæti af hálfu Jóns. Kristján var formaður í styrktarfélaginu, Jón Leifs Gesellschaft í Berlín og bjóst við að fá lektorsstöðu í íslenskum nútímabókmenntum við háskólann þar í borg. Sem vinur, lánveitandi og hvetjandi stuðningsmaður átti hann meira skilið en þakklætið eitt, sem Annie og Jón reyndu að sýna, hvort í sínu lagi. Annie skrifaði:

Hvers vegna ertu „eiginlega dálítið afbrýðisamur" út í Kristján? Vegna lektorsstöðunnar? Eða hefur þú saknað Þriðja ríkisins? Eða Berlínar? Eða vegna þess að hann ætlar að hitta mig? Hver hefur „grennst og er farinn að líta betur og skynsamlegar út" - þú eða Kristján? Um hvað talar Kr[istján] Alb[ertsson] þegar hann verður „vandræðalegur"? Ég skil ekki hvað þú átt við með því. Við höfum ekki hist síðan 1928.²⁹

Jón gat hvorki né vildi leggja á sig að skýra málið. Kannski var þetta fremur öfundsýki en afbrýðisemi yfir að Kristján fengi að umgangast Annie þegar hann sjálfur væri tepptur í Reykjavík.³⁰ En þegar brýrnar höfðu verið brotnar hikaði Annie ekki við að tefla Kristjáni gegn Jóni:

Þú heldur að mér sé „misboðið" t.d. þegar rödd mín fær harðan hljóm eða ég þegi. Allt þetta gæti ég skýrt en þú hefur engan áhuga á því. Þú spyrð aldrei sjálfan þig: „hef ég sært hana?" Þú sérð aldrei eftir óvægnu orði. Þú hugsar ekki um það, leggur ekki heldur neitt á þig til að kynnast mér. Þú vilt alls ekki vita hvernig mér líður, hvað ég sé eða hugsa. Hvers vegna aldrei hlýlegt viðurkenningarorð af þinni hálfu? Þú veist að ég hef ekki áhuga á að láta „bera mig á höndum". Þegar tvær manneskjur lifa lífinu saman verða þær að geta talað saman umbúðalaust. En þú vilt það ekki. - Kallar þú það að koma „vitinu fyrir mig" að Kristján er mér ætíð tryggur vinur og elskulegur? Og um leið get ég alls ekkert gert fyrir hann, mæti honum með tvær hendur tómar. Honum er mér óhætt að segja það sem ég vil, það gerir mér gott að tala við hann. Þegar ég er ráðalaus og einmana hjálpar það mér að vera samvistum við hann. Hann er alltaf reiðubúinn og alltaf á sínum stað. Hann er sjaldgæfur vinur, bæði þér og mér.³¹

Ursulu Lendroth leit Annie enn á sem keppinaut. Í klausu um hana í Signale þóttist hún þekkja penna eiginmanns síns.³² Nokkru seinna er það kona sem hefur verið misboðið sem afsalar sér, að því er virðist kæruleysislega, hjónabandsréttindum sínum:

Ég hef þegar sagt þér að ef þú elskar U.L. skaltu fara til hennar eða láta hana koma til Íslands. Mér þarftu ekki að sýna tillitssemi… Lýsing þín á kveðjustundinni með U.L. var óþörf, [ég] vissi hvort sem er af þessu. Síðasti dagurinn þinn hér, síðasta nóttin og brottfarardagurinn! Vil ekki segja fleira um það. Segðu ekki meira frá þér og henni, ég hef engan áhuga á því.³³

Þó gat hún ekki stillt sig um að klippa út mynd af keppinauti sínum úr Funkzeitung³⁴ og senda Jóni ásamt dálítilli peningaupphæð, sem hann leit á sem tilraun til að ráðskast með hann. Annie svarar því:

Er það svo undarlegt að eiginkona hjálpi manni sínum þegar hún getur? Því ættir þú að láta „kaupa" þig? Hversu oft á ég að segja þér að við viljum ekki neitt frá þér og krefjumst einskis. Ef þú elskar U.L., og ég og börnin skiptum ekki máli lengur, þá er þetta fullkomlega ljóst. En samt get ég látið þig hafa peninga svo að þú getir lifað á tónsmíðum í eitt ár. Til Íslands get ég ekki sent peninga en þú getur verið í Þýskalandi, mín vegna í Mainz ef þér sýnist svo.³⁵

Annie var nú farin að ná tökum á þessu og reyndi að koma fjölskyldunni saman aftur:

Viltu koma hingað í vetur og halda t.d. með okkur jól? Það er slæmt að þú skulir hafa lent í svona miklum erfiðleikum vegna útvarpsins og ekki komist til að semja. Það er gott að við fluttumst ekki til Reykjavíkur strax í janúar með börn og bú. Hvað hefðum við gert ef þessi galni útvarpsstjóri hefði rekið þig strax? Það er alveg hugsanlegt að hann geri það. ³⁶

Í síðasta bréfinu sem varðveitt er frá Rehbrücke þetta haust er Annie orðið ljóst að ástríða Jóns til Ursulu Lendroth hefur kulnað. Nú er það eiginkonan sem rís upp til varnar ástinni:

Þótt „lífið sé ekki tómar ástríður," eins og þú segir, þá segi ég þér að listamaðurinn skapar með hjartanu, það er að segja í rauninni aðeins af kærleik.³⁷

Fyrir heimferðina í september hikar Jón við að fara á fund fjölskyldu sinnar. Eirðarlaus heldur hann til Englands en það er í Hollandi sem honum tekst að koma á fundi við Annie. Þau ræða um að byrja á ný með þeim hætti sem gerði honum kleift að semja í næði. Í „nornahúsinu" að Moltkestrasse 9 hafði það reynst ómögulegt, þar fóru allir í taugarnar hver á öðrum.

Hinn 10. desember 1935 fluttist Jón Leifs til bráðabirgða á Hotel am Jagdschloss Stern í Neubabelsberg, í nágrenni við Rehbrücke, og fékk þannig ofurlítinn vinnufrið. Um jólin og áramótin dvaldist hann hjá dætrum sínum og í febrúar fóru Annie og Jón til Stokkhólms á alþjóðlega tónlistarhátíð Fastaráðsins. Hinn 1. maí 1936 kom hann sér fyrir í lítilli íbúð til að semja í, að Wilhelmstrasse í Rehbrücke. Nú var hann orðinn tónskáld í fullu starfi. Með fyrstu Eddu-óratóríunni op. 20 hófst nýtt tímabil.

Nýtt tónmál var í mótun. Áður hafði hann reynt að tileinka sér evrópsku hefðina og nota ramma hennar - en ekki form - til að færa evrópskum áheyrendum íslenskan menningararf, áheyrendum sem reyndust alveg áhugalausir og skilningsvana.

Í Eddu I er talað milliliðalaust til landa Jóns Leifs, til Íslendinga.

________________________________

1. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 21.3. 1935.

2. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 19.8. 1935.

3. Kannski varð það eldi að bráð þegar eldsprengjur féllu á hús útgáfunnar árið sem nóturnar voru prentaðar. Kannski voru nóturnar hjá Ursulu Lendroth; mörg tónskáld sömdu einleiksverk handa henni. En op. 19a er ekki á lista útgáfunnar yfir þau verk sem eyðilögðust í geymslunni að Dörrienstrasse 13. Frumritin að þeim voru geymd hjá Engelmann & Mühlberg í Leipzig en raddskráin að Eddu í bankahólfi, skv. bréfi frá Kistner & Siegel 25.8. 1944.

4. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 28.2. 1935. Skáletruðu orðin skrifar Annie á íslensku og lýkur ekki setningunni.

5. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 11. 3. 1935.

6. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 12.3. 1935.

7. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 17.2. 1935. Hér er átt við Þórarin Jónsson tónskáld. Gies var prófessor í myndlist.

8. Sjá áritað eintak í Statens Musiksamlingar í Stokkhólmi.

9. Sjá Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 11.3. 1935.

10. Jón Leifs til Anniear, Wiesbaden 23.4. 1935.

11. Jón Leifs til Anniear, Wiesbaden 27.4. 1935.

12. Símtal við Ursulu Lendroth í Berlín, 3.1. 1998.

13. Símtal við Ursulu Lendroth í Berlín, 3.1. 1998.

14. 15. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 5.3. 1935.

16. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 19.8. 1934.

17. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 21.8. 1934.

18. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 3.3. 1935.

19. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 21.3. 1935.

20. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 11.3. 1935.

21. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 21.3. 1935.

22. Annie Leifs til Jóns Leifs, Berlín 24.6. 1935.

23. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 22.6. 1935.

24. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 26.6. 1935.

25. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 24.6. 1935.

26. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 28.6. 1935

27. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 9.7. 1935.

28. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 13.7. 1935.

29. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 21.2. 1935.

30. Jón Leifs til Anniear, Reykjavík 5.3. 1935

31. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 13.7. 1935.

32. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 29.6. 1935.

33. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 5.8. 1935.

34. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 11.8. 1935.

35. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 14.8. 1935. Skáletraða orðið er á íslensku.

36. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 19.8. 1935.

37. Annie Leifs til Jóns Leifs, Rehbrücke 24.8. 1935.