Jón Leifs

Saga íslenskrar tónlistar hefur ekki enn verið skráð nema í helstu atriðum og sáralitlar rannsóknir hafa verið gerðar á íslenskum tónskáldskap og þeim arðvegi sem hann er sprottinn úr. Fyrir bragðið eru Íslendingar yfirleitt afar fáfróðir um þennan mikilvæga þátt menningar sinnar, og þarf því engan að undra þó að nýsköpun tónlistar mæti eins miklu tómlæti hér á landi og raun ber vitni. Þetta þekkingarleysi er sérstaklega kaldhæðnislegt fyrir þá sök, að á undanförnum áratugum hefur á Íslandi ríkt mikil gróska á ýmsum öðrum sviðum tónlistar og stjórnvöld hafa eytt töluverðum fjármunum til eflingar kunnáttu landsmanna í tónlist. Ef einhver breyting á að verða í þessu efni, þarf að gera stórátak í rannsóknum á íslenskri tónlist og í dreifingu hennar til almennings í landinu, en það verður ekki gert nema því aðeins að tónlistarfólk og opinber stjórnvöld og menningarstofnanir stilli strengi sína saman. Þar til eitthvað slíkt gerist má búast við því, að íslensk tónsköpun verði landsmönnum áfram lítt kunn og að afreksverk genginna kynslóða á sviði tónlistar nýtist ekki sem aflvaki nýrrar og enn frjórri sköpunar.

Jón Leifs er fyrst og fremst kunnur á meðal íslensku þjóðarinnar fyrir störf sín að félagsmálum listamanna, enda var hann hér brautryðjandi á því sviði. Íslendingar hafa hins vegar forsmáð tónsmíðar hans og telst það til undantekninga ef verk hans heyrast á opinberum vettvangi. Mðrg tónverka Jóns hafa aldrei verið flutt og önnur aðeins einu sinni eða tvisvar.

Ástæður þessa eru eflaust ýmsar en líklega kemur helst tvennt til. Það má ætla, að tónsmíðar Jóns hafi goldið fyrir það hversu umdeild persóna hann varð fyrir störf sín að félagsmálum listamanna, en vegna smæðar samfélagsins hafa Íslendingar oft átt erfitt með að greina á milli persónunnar, sem vinnur verkin, og verkanna sjálfra. Þá er ljóst, að tónsmíðar Jóns féllu ekki að þeim frekar íhaldssama smekk á tónlist, sem var ríkjandi hér á landi fyrr á árum. Til þess var tónlist Jóns of óvenjuleg og áheyrendur áttu erfitt með að setja hana í samhengi við þá meginstrauma sem ríktu þá í tónlist.

Það er hins vegar ýmislegt sem bendir til þess, að á síðustu árum hafi alls kyns kreddufesta í tónlist verið á hröðu undanhaldi, jafnt hérlendis og erlendis, og að virðing fyrir utangarðslist sé að aukast. Þessi þróun og eins það, að ekki ríkja lengur deilur um persónu Jóns, hafa leitt til þess að áhugi á tónlist hans hefur á síðustu árum stóraukist, og er þess vonandi ekki langt að bíða að verk hans hljóti þá virðingu sem þeim ber.

Aðeins fátt eitt er til ritað um tónsmíðar Jóns Leifs, ævi hans og störf. Í bók sinni Íslands lag – þættir sex tónmenntafrömuða, sem kom út árið 1973, rekur Hallgrímur Helgason æviferil Jóns og segir í almennu máli frá helstu tónverkum hans, en Hallgrímur var um langt árabil samstarfsmaður Jóns í Tónskáldafélagi Íslands og í Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar, STEFi. Þessi þáttur Hallgríms var ein mín helsta stoð þegar ég árið 1978 hóf rannsóknir mínar á verkum og starfi Jóns, en þær rannsóknir beindust þá einkum að sj álfum tónsmíðum hans og að því tónmáli sem hann tileinkaði sér. Niðurstöður þessara rannsókna minna birti ég í meistaraprófsritgerð minni, sem ég varði við Cornell-háskólann í Bandaríkjunum árið 1980, en sú ritgerð ber heitið Jón Leifs, Icelandic Composer: Historical Background, Biography, Analysis of Selected Works. Þessari ritgerð fylgir endurbættur listi yfir tónsmíðar Jóns, skrá yfir greinar og ritgerðir sem birst hafa eftir hann í bæði íslenskum og erlendum tímaritum og blöðum, og ennfremur listi yfir ýmsar þær heimildir sem á einn eða annan hátt tengjast tónsmíðum hans, lífi hans og starfi. Á síðastliðnu ári birtist svo gagnmerk ritgerð um Jón Leifs í sænska tónlistartímaritinu Tonfallet eftir sænska tónvísindamanninn og tónlistargagnrýnandann Carl-Gunnar Áhlén. Þessi ritgerð er ekki síst merk fyrir það, að í henni kemur fram mikill fróðleikur um líf og starf Jóns á þeim árum er hann bjó í Þýskalandi, en þessa fróðleiks aflaði höfundur greinarinnar sér í þýskum bókaog heimildasöfnum. Þá birtast í greininni mikilsverðar upplýsingar, sem tengjast þeim tímaskeiðum eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar, þegar Jón og fjölskylda hans dvöldust í Svíþjóð. Ýmsar aðrar ritsmíðar hafa birst á síðustu árum um Jón Leifs og verk hans, en af fæstum þeirra er neitt það að græða, sem ekki hefur áður birst í þeim ritgerðum er hér hafa verið nefndar. Þó ber að geta ritgerðar Ingunnar Þóru Magnúsdóttur, sem hún lagði fram til B.A.prófs við Háskóla Íslands haustið 1989, um söguleg tildrög að stofnun Bandalags íslenskra listamanna og starfsemi þess fyrstu árin. Ingunn byggir þessa ritgerð sína á bréfum þeirra Jóns Leifs og Gunnars Gunnarssonar skálds, sem þeir rituðu Guðmundi Einarssyni frá Miðdal á árunum 1925-1931. Auk þess að vera merkileg heimild um Bandalag íslenskra listamanna veita þessi bréf lesanda þeirra sýn inn í hugarheima tveggja jöfra íslenskrar listsköpunar, sem áttu það sameiginlegt að dveljast langtímum saman útlagalífi erlendis og skapa verk sem flestum öðrum fremur sækja innblástur sinn til hinnar fjarlægu fósturjarðar.

Jón Leifs var gríðarlega afkastamikill bréfritari og er til urmull bréfa frá honum sem lítt eða ekkert hafa verið könnuð. Hann skrifaði ótal greinar og ritgerðir um mál af hinum ólíkasta toga og er langt frá því að málflutningur hans hafi verið krufinn til mergjar. Af þeim mikla fjölda tónverka sem Jón smíðaði hefur aðeins hluti verið fluttur þannig að viðunandi sé, hvað þá að þau hafi verið rannsökuð tónvísindalega til nokkurrar hlítar. Frú Þorbjörg Leifs, ekkja Jóns, hefur staðið og stendur enn trúan og dyggan vörð um lífsstarf manns síns. Með hlýju síns stóra hj arta hefur hún veitt mér aðgang að ýmsum þeim mikilsverðu persónulegu heimildum, sem hún hefur í fórum sínum og varða mann hennar á einn eða annan hátt. Fyrir þetta er ég frú Þorbjörgu þakklátur.

Ýmislegt af því, sem kemur fram í þessari grein, er byggt á þessum heimildum frá frú Þorbjörgu, en annað hefur komið í ljós við nánari skoðun á þeim gögnum, er ég áður hafði í fórum mínum. Þetta er ekki ævisaga Jóns Leifs, enda er hér stiklað á stóru og ýmsu því sleppt sem telst markvert í lífi hans, en það er hins vegar von mín, að grein þessi veki hjá lesendum forvitni um líf og starf þessa stórbrotna manns og verði þeim til einhvers fróðleiks, sem áhuga hafa á sögu íslenskrar tónsköpunar á þessari öld.

Jón Leifs fæddist þann 1. maí 1899 að Sólheimum í AusturHúnavatnssýslu. Foreldrar hans voru þau Þorleifur Jónsson (f. 26. apríl 1855, d. 2. apríl 1929), bóndi og alþingismaður (1886-1900) og síðar póstmeistari í Reykjavík, og Ragnheiður Bjarnadóttir (f. 7. desember 1873, d. 30. september 1961). Foreldrar Þorleifs voru þau Jón Pálmason, bóndi í Sólheimum og síðar í Stóradal, og kona hans Ingibjörg Salóme Þorleifsdóttir. Foreldrar Ragnheiðar voru þau Bjarni Þórðarson, bóndi á Reykhólum, og kona hans Þórey Pálsdóttir. Þorleifur og Ragnheiður giftust 9. september 1893, og bjuggu þau sinn fyrsta hjúskaparvetur hjá foreldrum Ragnheiðar. Á árinu 1894 reistu þau sér bú í Stóradal í Svínavatnshreppi, en fluttust ári síðar að Syðri-Löngumýri þar sem þau bjuggu í eitt ár. Þaðan fluttust þau að Sólheimum þar sem þau ráku búskap til vors 1900. Það sama vor tók Þorleifur við starfi póstafgreiðslumanns í Reykjavík og fluttust þau hjónin þá þangað. Þorleifur gegndi þessu starfi til ársloka 1919 þegar hann var skipaður póstmeistari í Reykjavík. Hann lét af því embætti í árslok 1928. Ragnheiður kom á fót verslun í Reykj avík 1908, Silkibúðinni, og rak hún þá verslun til dauðadags. Heimili þeirra í Reykjavík var að Bókhlöðustíg 2.

Jón var næstyngstur systkina sinna, en þau voru: Bjarni (f. 1. apríl 1894, d. 28. mars 1913); Þórey (f. 23. júní 1895, d. 7. janúar 1959), verslunarkona í Reykjavík; Salóme (f. 19. ágúst 1897, d. 31. október 1979), barnahjúkrunarkona, giftist í Þýskalandi dr. Nagel og átti með honum einn son; og Páll (f. 30. maí 1902, d. 10. janúar 1961), skrifstofumaður í Reykjavík, kvæntist Önnu G. Guðmundsdóttur. Þá fæddist þeim Þorleifi og Ragnheiði drengur, sem lést í fæðingu. Jón var aðeins á fjórtánda árinu þegar Bjarni bróðir hans andaðist, þá vart tvítugur að aldri. Þó að Jóni hafi ekki fundist þeir bræður sérlega samrýmdir, harmaði hann bróður sinn alla ævi og minntist hans oft í bréfum til foreldra sinna. Sterk bönd tengdu þau systkinin alla tíð og var vinátta þeirra Þóreyjar og Jóns sérlega náin. Þórey dáði Jón meira en aðra menn, og skiptust þau systkinin reglulega á bréfum á meðan Jón bjó erlendis og þau umgengust nær daglega eftir að hann fluttist heim.

Þorleifur hafði rýrar tekjur af starfi sínu á pósthúsinu. Afraksturinn af Silkibúðinni kom þess vegna þeim hjónum í góðar þarfir, ekki síst eftir að þau fóru að kosta son sinn til náms í Þýskalandi. Þau Ragnheiður og Þorleifur bjuggu börnum sínum hlýtt og öruggt heimili, sem einkenndist af ástríki á milli þeirra hjóna og umhyggju fyrir börnunum. Heimili þeirra var menningarheimili, þar sem helstu perlur heimsbókmenntanna voru hafðar um hönd og þar sem sjálfstæði þjóðarinnar þótti öðrum málum mikilvægara, en Þorleifur fylgdi einmitt þeim mönnum að málum sem fyllstar gerðu kröfurnar í frelsismálum þjóðarinnar. Um heimilislífið segir Páll Steingrímsson í minningargrein um Þorleif:

Heimilislíf Þorieifs Jónssonar mun hafa verið með miklum ágætum og þau hjónin einkar samhent um það, að láta sem mest gott af sér leiða í kyrþey. Veit eg með sannindum, að rausn þeirra og höfðingsskapur við munaðarleysingja og snauða menn og vanheila var miklu meiri en alment gerist, og mun margur einstæðingurinn hafa borið til þeirra hlýjan hug af þeim sökum.¹

Þorleifur og Ragnheiður, einkum þó hún, hneigðust til spíritisma, og mun dauði Bjarna sonar þeirra hafa átt þar þátt í. Á unglingsárum Jóns sóttu þau miðilsfundi með Jóhönnu Linnet miðli, og einnig héldu þau slíka fundi á heimili sínu. Jón tók þátt í þessum fundum og hreifst hann mjög af því sem hann sá og heyrði. Eftir fyrsta fundinn, sem hann sótti, skrifar hann: „Nú hefi eg kynst merkilegasta málefni heimsinsnei, tilverunnar, merkilegasta málefni alheimstilverunnar, Spiritulismanun." Jón bætir því síðan við, að þetta hafi verið „merkilegasta stund ævi minnar"..² En Jón lét ekki við það sitja að sækja miðilsfundi því að hann gerði upp á eigin spýtur ýmsar tilraunir til þess að ná sambandi við „lífið hinumegin" og nefnir Jón þær „Tilraunir til að sanna ódauðleik mannsins". Þá var hann á sextánda aldursári. Vinir Jóns , þeir Skúli V. Guðjónsson, Hendrik J. S. Ottósson og Jón S. Thoroddsen, tóku þátt í þessum tilraunum með honum, auk þess sem móðir hans og systur lögðu hönd á plóginn. Jón skráði niðurstöður tilraunanna með vísindalegri nákvæmni, en ljóst er að þær náðu ekki þeim tilgangi sem þeim upphaflega var ætlað.³ Spíritisminn fylgdi Jóni fram eftir aldri þó að dofnað hafi verulega yfir þeirri trú hans, að hægt væri að sanna ódauðleik mannsins með vísindalegum tilraunum.

Jón var að ýmsu leyti bráðger unglingur. Hugur hans stóð til hæða og hann velti fyrir sér tilgangi þess að lifa, eigingirni mannsins, og hvernig hægt væri að göfga anda sinn:

Við erum hér til að þroskast andlega andinn er eg líkaminn er ekki eg til þess lifum við að við göfgum anda vorn (til þess að við getum svo göfgað anda annara) til þess og einskis annars lifum við .⁴

Menn trúa, vona og elska til þess að sjálfum sér líði betur; ekki er það til annars.... Skynsemin og eigingirnin hjálpast að. Ef menn vilja útrýma eigingirninni verða menn að drepa sína meðfæddu sérdrægni, alla ættjarðarást, gleyma sj álfum sér, elska alla menn j afnt og eigingirnislaust og láta tilfinningar hjartans drepa eigingirni skynseminnar.⁵

Af skrifum Jóns frá unglingsárunum að dæma var hann ákaflega tilfinningasamur og viðkvæmur. Hann þoldi ekki tilgerð og meðalmennsku og hann hryllti við að þurfa að aðlaga sig hinu smáborgaralega lífi höfuðstaðarbúanna. Skólinn var honum þvingun og honum var það oft ofraun að þurfa að sitja í kennslustundum. Hann var sannfærður um að honum væri ætlað stórt hlutverk í þessum heimi, hlutverk, sem hann einungis gæti leikið af svölum hinnar evrópsku hámenningar. Þessi sannfæring fylgdi Jóni alla tíð og varð honum það hreyfiafl sem knúði hann áfram þegar á móti blés síðar á lífsleiðinni.

Jón fann köllun sinni til andlegra starfa farveg í tónlistinni. Foreldrar hans höfðu keypt píanó og hann sótti píanótíma hjá Herdísi Matthíasdóttur, dóttur Matthíasar Jochumssonar skálds. Jón stundaði æfingar af kappi og í desember 1914 kom hann fram á skemmtun í Menntaskólanum í Reykjavík og lék þar smálög eftir Grieg og verk eftir Beethoven, m.a. Sónötu Pathétique op. 13. Þegar færi gafst æfði hann sig á píanóið marga tíma á dag og á miðju sumri 1915 var tónlistin orðin honum þvílík ástríða, að fátt annað komst að í hugskoti hans. Tónlistin átti greiða leið að hjarta hans, einkum verk Beethovens, og í tónlistinni opnaðist honum veröld fegurðar og trúarlegrar uppljómunar. Eftir að hafa skoðað í fyrsta sinn nóturnar af 9. sinfóníu Beethovens skrifar Jón eftirfarandi klausu í dagbókina sína:

Ekki fæ eg með orðum lýst þeirri hrifning sem eg varð fyrir. Það var sem sál mín væri komin í Paradís og himneskur eldur logaði í hjarta mínu – og svo þegar þetta kemur: Alle Menschen werden Briider wo dein sanfter Fliigel weilt þá langar mig til að láta fallast á knén, fórna höndunum og lofa guð og þó kemur slíkt ekki oft fyrir mig. Hvílíkur máttur! Ætli þessi Symphonie gæti ekki gert alla menn að bræðrum? ⁶

En Jón lét sér ekki nægj a að leika þá tónlist á hljóðfærið sem aðrir höfðu skrifað:

Það verður oft þannig, að þegar eg er byrjaður að æfa mig þá fer eg eitthvað að glamra sjálfur (einhverja vitleysu frá mínu eigin brjósti) og gleymi æfingunum. En eg hefi ásett mér að reyna að vera duglegur, enda fýsir mig mest að læra þetta eitt og ekkert annað.⁷

Þó að Jón hefði sterka löngun til tónsköpunar fann hann til vanmáttar síns í því efni:

Í kvöld þegar eg var úti og sá norðurljósin datt mér alt í einu í hug að reyna að lýsa þeim í tónum; hvílík dýrð það yrði að vera – og það hlaut að vera. Og eg sá í huganum hvernig því yrði hagað. Þegar eg var kominn heim og hafði borðað datt mér aftur í hug norðurljósin. Eg settist niður við hljóðfærið og reyndi aftur og aftur en það varð ekki eins og mér fanst að það þyrfti að vera og ég hætti. ⁸

Unglingur með ótvíræða köllun og þrá til tónlistarmenntunar, eins og þá sem Jón bar í brjósti, átti ekki margra kosta völ í því samfélagi sem var í Reykjavík í byrjun þessarar aldar. Menningarlífið var fábreytt og tilbreytingasnautt, tækifæri til að heyra góða tónlist flutta þannig að skammlaust væri voru sárafá, og öll tónlistarkennsla var á frumstigi. Jón gerði sér það ljóst strax veturinn 1915-1916, að ef hann ætti að hlýða köllun sinni yrði hann að fara utan til náms, og því fyrr sem hann færi þeim mun betra. Honum fannst námið í Menntaskólanum í Reykjavík vera einber tímasóun og það var honum kvöl að þurfa að gera annað en það sem hugur hans stóð til. Hann fann að hann stóð á vegamótum:

Ég stend í ár á vegamótum; mig fýsir að ganga einn veginn; eg sé hann og ekkert annað – þó að eg sjái þar þyrnóttar rósir – það eru þó rósir. Stingir þeirra eru unaður. – Hver maður sem ætlar að velja sér lífstarf, hann þarf að hugsa um til hvers lífið er.⁹

Til þess að koma ákvörðun sinni um að fara utan til náms í framkvæmd þurfti Jón að yfirstíga ýmsar hindranir. Stríð geisaði á þessum tíma í Evrópu og gat verið viðsjárvert fyrir óreyndan unglingspilt af Íslandi að búa nálægt vígvöllunum, auk þess sem nám af þessum toga kostaði mikla fjármuni og möguleikarnir á arðbæru starfi að námi loknu voru litlir. Í þessu máli átti Jón allt undir foreldrum sínum og til þeirra sneri hann sér.

Það var að kvöldi 5. mars 1916, að afloknum tónleikum Páls Ísólfssonar í Reykjavík, að Jón tilkynnti foreldrum sínum að hann væri hættur í skólanum. Nóttin varð honum erfið, og daginn eftir skrópaði hann í skólanum en sat þess í stað við píanóið heima hjá sér og æfði sig af krafti.

Síðar þann sama dag kom móðir hans með þau boð til Jóns, að hún og faðir hans vildu gera við hann samning. Samningurinn fólst í því, að ef Jón myndi ljúka góðu prófi úr 4. bekk frá menntaskólanum þá um vorið fengi hann að fara utan til náms. „Þá var sigurinn unninn."¹⁰ Jón lauk prófinu um vorið og undirbúningur ferðarinnar út í hinn stóra heim hófst.

Jón fýsti að fara til Þýskalands til náms, „í þann mikla helgidóm, listanna land", en þangað var löng leið og ekki auðvelt að komast vegna stríðsins. Páll Ísólfsson hafði undanfarna vetur stundað orgelnám hjá Karli Straube við Tómasarkirkjuna í Leipzig, og var hann á leiðinni þangað aftur um haustið. Jón langaði til að verða honum samferða þangað en var hálfragur við að kynnast honum og segja honum frá tilgangi ferðar sinnar til Þýskalands. Svo fór þó, að þeir Jón og Páll ásamt Sigurði Þórðarsyni stigu á skipsfjöl þann 27. september 1916, og sigldu þeir með Botníu frá Reykj avík til Seyðisfj arðar og Leith og þaðan til Kaupmannahafnar. Í Kaupmannahöfn öfluðu þeir félagar sér heimilda til dvalar í Þýskalandi, og til Leipzig komu þeir heilu og höldnu þann 15. október. Nýr kafli var hafinn í lífi Jóns Leifs.^*

Þegar Jón kom til náms í Þýskalandi var fyrri heimsstyrjöldin í algleymingi. Mikillar ólgu gætti á meðal þjóðarinnar vegna stríðsrekstursins, og uppþot og verkföll voru tíð. Matvæli voru af skornum skammti, einkum fannst Jóni skorta feitmeti og sápu, og það sem fékkst var oft dýrara en svo, að fátækur námsmaður ofan af Íslandi gæti keypt það. Peningasendingarnar frá foreldrum Jóns dugðu honum vart til nauðsynlegustu framfærslu, en matvælasendingar með smjöri, riklingi og ýmsu öðru góðgæti riðu oft baggamuninn. Fátæktin hrjáði Jón ekki svo mjög á námsárunum, en eftir að hann var kominn með fjölskyldu varð hún honum ánauð, – ánauð sem hann losnaði ekki úr fyrr en hann settist endanlega að á Íslandi að lokinni síðari heimsstyrjöldinni.

Þrátt fyrir skort og peningaleysi var Jón mjög ánægður með veru sína í Leipzig, og hann prísaði sig sælan yfir því að hafa ekki farið til náms í Kaupmannahöfn. Jón og Páll Ísólfsson deildu með sér herbergi á gistiheimili fyrstu veturna sem Jón var í Leipzig og skapaðist þá með þeim vinátta, sem átti síðar eftir að reyna mikið á.

Nýr heimur opnaðist fyrir Jóni þegar hann kom til Þýskalands, og hann gekkst hinni miðevrópsku menningu skilyrðislaust á hönd:

Sautján ára gamall kynntist ég veröld sem var mér á allan hátt ókunnug. Allt var mér framandi, daglegt líf sem hin æðsta list, jafnvel ennþá meira framandi en sú veröld sem í dag mætir Evrópumanni í Austurlöndum. Þá sá ég í fyrsta sinni sporvagna, járnbrautir og ótalmargt fleira. Mér virtust Miðevrópubúar vera af framandi kynþætti og ég hlaut því að verða þögull og feiminn, og það tók mig mörg ár að öðlast skilning á daglegri hegðun þeirra og framkomu. Aldrei flaug mér í hug að efast um yfirburði hinnar evrópsku menningar.¹¹

Hann hreifst af hinu nýja umhverfi sínu og áhrifin af því að heyra í fyrsta sinn sinfóníuhljómsveit leika voru yfirþyrmandi:

Mín fyrsta gönguferð um hávaxin trjágöng var táknræn: Haustlitað lauf féll af trjánum og barst fyrir vindi. Aldrei hafði ég séð neitt þvíumlíkt og aldrei hafði ég kallað fram í huga mínum þvílíka mynd. Ámóta táknrænt var það mér þegar ég í fyrsta sinn hlýddi á leik sinfóníuhljómsveitar: Faust-sinfóníu Franz Liszts. Mér fannst þá eins og ég gæti kastað mér á gólfið og æpt hástöfum af undrun.¹²

Jón hafði aðeins verið fjóra daga í Leipzig þegar hann tók inntökupróf í tónlistarháskólann þar, Konservatorium der Musik zu Leipzig. Hann stóðst prófið og gerðist nemandi í píanóleik hjá Robert Teichmiiller (1863-1939), en Teichmiiller var einn þekktasti píanókennari þess tíma í Mið-Evrópu. Eftir fyrsta píanótímann lét Teichmiiller þau orð falla, að Jón væri músíkalskur en skorti alla píanótækni.¹³Jón æfði af kappi allan veturinn, einkum æfingar í fingrafimi, og fékk svo góðar umsagnir að loknum vorprófum, að hann fékk niðurfelld skólagjöldin veturinn eftir.

Síðla þessa fyrsta námsárs í tónlistarháskólanum byrj aði Jón að læra hljómfræði, en það var ekki fyrr en um það bil ári síðar að hann fór að sækja tíma í raddskrárlestri og hljóðfærafræði. Tónsmíðanám og nám í hljómsveitarstjórn fylgdi svo í kjölfarið. Kennarar Jóns við tónlistarháskólann voru, auk Roberts Teichmiillers, þeir: Stephan Krehl (1864-1924) og Emil Paul sem kenndu Jóni hljómfræði og kontrapunkt; Aladár Szendrei (1884-1976) og Paul Græner (1872-1944) sem báðir voru þekkt tónskáld. Sá fyrrnefndi þurfti síðar að flýja Þýskaland vegna uppruna síns á meðan sá síðarnefndi klifraði upp metorðastigann og varð að lokum eitt háttsettasta tónskáld Þriðja ríkisins; og þeir Otto Lohse (1858-1925) og Hermann Scherchen (1891-1966), sem leiðbeindu Jóni í hljómsveitarstjórn. Otto Lohse var hljómsveitarstjóri við óperuna í Leipzig en Hermann Scherchen var á sínum tíma einn þekktasti brautryðj andi nýrrar og framsækinnar tónlistar í Evrópu.

Jón útskrifaðist frá tónlistarháskólanum 17. júní 1921, en á lokaprófinu lék hann verk eftir kennara sinn, Paul Græner, og konzert í fmoll eftir J.S. Bach undir stjórn Arthurs Bartmuss. Hann hlaut hin lofsamlegustu ummæli kennara sinna, og af þeim ummælum að dæma hafði Jón stundað nám sitt af mikilli elju og kappsemi og kennarar hans, allir sem einn, bundu miklar vonir við framtíð þessa unga tónlistarmanns. Þegar Jón fór til náms ætlaði hann sér að verða píanóleikari í fremstu röð. Nú höfðu aðrar greinar tónlistarinnar fangað hug hans allan, og hafði faðir Jóns, Þorleifur, miklar áhyggjur af því, að Jón væri að dreifa kröftum sínum um of og hann skoraði á son sinn að takmarka sig við aðeins eina grein listarinnar. Jón sagði, miklu síðar á ævinni, að hann hefði átt erfitt með að fallast á þetta sjónarmið, „en reynslan hefur kennt mér, að hann hafði á réttu að standa."¹⁴ Jón hefur líklega gert sér grein fyrir því, að hann byrjaði alltof seint sitt píanónám til þess að ná verulega góðum árangri á því sviði, enda lagði hann píanóleikinn á hilluna skömmu eftir að hann lauk námi. Hann ætlaði sér hins vegar stóra hluti á öðrum sviðum tónlistarinnar, og framundan beið hans ferill sem hljómsveitarstjóri, músíkrithöfundur og tónskáld, og ferill baráttumannsins fyrir auknum mannréttindum til handa listamönnum.

Í tónlistarháskólanum kynntist Jón Leifs ungri stúlku, Annie Riethof (f. 11. júní 1897 í Teplitz-Schönau), en hún var í píanótímum hjá Robert Teichmiiller, kennara Jóns. Þau felldu brátt hugi saman, og skrifar Jón foreldrum sínum snemma árs 1919, að Annie sé „undantekning frá öllu öðru kvenfólki."¹⁵ Foreldrar Annie voru gyðingar og bjuggu þau í Teplitz í Súdetalandi, ekki langt fyrir sunnan Dresden. Faðir Annie, Erwin Riethof, var efnamaður og átti hann glerog postulínsverksmiðjur í Teplitz og var hann jafnframt framkvæmdastjóri þeirra. Jón vildi kvænast Annie strax vorið 1920 en faðir hennar var því þá andsnúinn. Giftingin frestaðist þar til að Jón hafði lokið skólanum, og þann 24. júní 1921 gengu þau Annie og Jón í hjónaband með samþykki foreldra þeirra beggja. Skömmu síðar sigldu þau til Íslands þar sem þau eyddu hveitibrauðsdögunum. Jón hafði þá ekki komið heim frá því að hann fór utan til náms haustið 1916.

Strax á árunum 1919 og 1920 hafði Jón fengið birtar eftir sig greinar í Morgunblaðinu og Vísi, þar sem hann viðraði hugmyndir sínar varðandi stofnun tónlistarskóla í Reykjavík, sem væntanlega yrði síðar meir breytt í tónlistarháskóla. Jón notaði tíma sinn í Reykjavík til þess að útfæra þessa hugmynd sína nánar, og í löngum greinum, sem hann birti í Morgunblaðinu 14. og 20. ágúst, fjallaði hann á hispurslausan hátt um íslenskt tónlistarlíf og hvernig koma mætti á fót tónlistarskóla í Reykjavík.¹⁶ Páll Ísólfsson studdi þennan málflutning Jóns,¹⁷ en sumum öðrum áhrifamönnum þótti Jón hafa verið um of harðorður í greinum sínum um tónlistarlífið á Íslandi. Sigfús Einarsson lét frá sér heyra í Morgunblaðinu 22. september og sagði þar, að greinar Jóns væru „ungæðislegur vaðall um trúarbrögð og listir og – níð um þá, sem við söng fást hér heima. Alt til einskis gagns og allra síst fyrir sjálfan hann!"¹⁸ Af þessum viðbrögðum Sigfúsar má sjá, að Jón hafði ekki valið diplómatískustu leiðina til þess að ná settu marki, en í þessu máli eins og í flestum öðrum sagði Jón hug sinn allan og átti þetta hispursleysi hans oft eftir að verða honum að fótakefli síðar meir á lífsleiðinni. Erfitt er að meta hvaða áhrif þessi greinaskrif Jóns um tónlistarskóla höfðu þegar til lengri tíma er litið, en víst er, að Jón fylgdi þeim fast eftir því að fyrir milligöngu hans voru fengnir velmenntaðir þýskir tónlistarmenn til að kenna bæði í Reykjavík (Otto Böttcher) og á Akureyri (Kurt Hæser).

Annie og Jón héldu tvenna tónleika í Bárunni í Reykjavík skömmu áður en þau héldu til Þýskalands aftur. Þau léku á tvö píanó og fluttu konserta eftir Bach og Mozart. Þá gerði Jón tilraun til þess að koma á fót strengjasveit í Reykjavík, en sú tilraun rann út í sandinn vegna áhugaleysis hljóðfæraleikaranna og vegna misklíðar við Þórarin Guðmundsson.¹⁹

Jón Leifs var fyrstur Íslendinga til að leggja fyrir sig hljómsveitarstjórn og jafnframt sá eini, sem hingað til hefur náð umtalsverðum frama á því sviði á erlendum vettvangi. Á þriðja áratugnum stjórnaði hann á annan tug sinfóníuhljómsveita í Þýskalandi, Tékkóslóvakíu, Noregi og Danmörku, en honum gekk hins vegar illa að fá fastráðningu og tækifærunum, sem hann fékk til að stjórna, fór fækkandi þegar leið á áratuginn. Það olli Jóni miklu hugarvíli hversu erfiðlega honum gekk að fá fast starf sem hljómsveitarstjóri og taldi hann aðalorsökina fyrir því þá, að hann væri útlendingur:

Það kemur nú alltaf skýrar í ljós hver orsök er til þess að eg fæ enga stöðu veitta, það, að eg er útlendingur. Upp á síðkastið má heita að eg hafi í hverri viku sótt um lausa stöðu, en ætíð fengiá neitun og hefir mér jafnvel verið beinlínis sagt að þetta sé orsökin. Þetta er nú alt ekki sérlega uppörvandi og er sálarástand mitt oft eftir því, en það lamar alt mitt sköpunar og starfsafl.²⁰

Þá taldi Jón, að nær ókleift væri að komast áfram sem hljómsveitarstj óri nema að geta borgað umboðsmönnum háar fj árfúlgur og j afnvel beitt mútum. Peninga til þeirra hluta hafði hann ekki. Um spillinguna í tónlistarlífinu í Þýskalandi sagði Jón:

En alt í tónlistarlífinu, sem eg athuga í kring um mig, er svo rotið, óheilbrigt og listlaust, að mér virðist oft tilgangslaust að lifa á þessari jörð. Það er ekki listin eða listskilningur, sem stjórnar tónlistarlífinu, heldur aðeins peningavöld og flokkadráttur. Kaupmenska og kaupmenskuflokkar eða „hringar" stjórna öllu.²¹

Af þeim hljómsveitum, sem Jón stjórnaði á ferli sínum sem hljcímsveitarstjóri, má nefna Berliner Sinfonie Orchester, Städtisches Orchester Biickeburg, Dortmund Städtischen Orchester, Dresdner Philharmonisches Orchester, Leipziger Volksakademie, Stadttheater Orchester Halle, Leipziger Gewandhausorchester, Berliner Akadernischen Orchester og Hamburger Philharmonisches Orchester. Síðastnefndu hljómsveitina fór hann með í tónleikaferð til Noregs, Færeyja og Íslands sumarið 1926.

Þegar Jón Leifs kom með Fílharmoníuhljómsveit Hamborgar til Íslands var það í fyrsta sinni, sem landsmönnum gafst tækifæri til að hlýða á leik sinfóníuhljómsveitar. Þetta var þess vegna mikilsverður atburður í sögu tónlistar á Íslandi. Bæjarsjóður Reykjavíkur styrkti ferð hljómsveitarinnar að hluta, en Jón og fjölskylda hans heima báru fj árhagslega ábyrgð á ferðinni og skipulögðu hana í samvinnu við móttökunefndina, sem í áttu sæti þeir Kristján Albertsson, Alexander Jóhannesson og Sigfús Blöndal. Stúdentafélagið og félagið Germanía höfðu skorast undan því að taka þátt í undirbúningnum. Hljómsveitin hélt tólf tónleika í Reykjavík undir stjórn Jóns, ferna tónleika í Dómkirkjunni og átta í Iðnó, og svo eina tónleika í Þjóðkirkjunni í Hafnarfirði. Ný efnisskrá var á hverjum þessara tónleika, og voru flutt verk eftir Beethoven (m.a. sinfóníur nr. 2, 3 og 7), Mozart (m.a. Sinfónía í g-moll, tveir píanókonsertar, Hornkonzert í Es-dúr og Fiðlukonzert í A-dúr), Hándel, Corelli, J. Svendsen, Schubert, Weber, Bruch, Wagner (Síegfríed IdyII), Haydn, Johann Strauss og Jón Leifs (Minni Íslands op. 9 og kaflar úr Hljómleikum op. 6 við Galdra-Loft). Annie Leifs var meðal einleikaranna sem léku með hljómsveitinni. Það má með sanni segja, að í þetta skiptið hafi Reykvíkingum verið boðið í mikla músíkveislu og létu viðbrögðin ekki á sér standa. Jóhannes Sveinsson Kjarval sendi Jóni þakkarkveðju í Vísi og hafði þetta meðal annars að segja um Minni Íslands op. 9:

Gnæfandi nýtísku mynd er þetta sem þú þarna hefir
skapað, sem mun vekja hugi úti um heim fyrir landi þínu
og sjálfum þér.
Verk þetta þyrftum við Reykvíkingar að heyra minst einu
sinni í hverri viku þá yrði hægra að vakna.
Þökk góði meistari! ²²

Ferð hljómsveitarinnar til Íslands vakti feiknalega athygli í þýskum blöðum og tímaritum, og fyrir hljómleikana í Osló og Bergen, sem hljómsveitin hélt á leiðinni til Íslands, fengu þau Annie og Jón mjög lofsamlega dóma.

Hljómsveitarferðin til Íslands var Jóni mikil uppörvun þótt hún hafi fjárhagslega ekki gefið honum neitt í aðra hönd. Strax vorið 1927 byrjaði hann að undirbúa aðra ferð til Íslands, og hugðist hann þá koma með enn stærri hljómsveit og sigla með hana í kringum landið og halda tónleika í ýmsum kaupstöðum.²³ Sú ferð átti að tengjast Alþingishátíðinni 1930, og vildi Jón í þeirri ferð kynna nýja stefnu sína í hljómsveitarstjórn, en um þá stefnu var hann einmitt um þær mundir að skrifa ritgerðir fyrir þýsk blöð. Það urðu Jóni mikil vonbrigði þegar Bæjarstjórn Reykjavíkur og undirbúningsnefnd Alþingishátíðarinnar neituðu honum um styrki til ferðarinnar, enda var fjárhagslegur grundvöllur hennar þar með brostinn. Út af þessu máli skarst í odda á milli Jóns og söngmálanefndar Alþingishátíðarinnar, en í þeirri nefnd áttu sæti meðal annarra þeir frændurnir Sigfús Einarsson og Páll Ísólfsson. Af blaðaskrifum að dæma varð úr þessu illskeytt deila, og má ætla, að aldrei hafi fullkomlega gróið um heilt aftur á milli þeirra vinanna Páls og Jóns.

Jón hlaut yfirleitt mjög mikið lof í þýskum blöðum og tímaritum fyrir hljómsveitarstjórn sína, og var hann m.a. í Deutsches Musikjahrbuch settur á stall með þeim Bruno Walter og Georg Schnéevoigt. Lofsamleg blaðaummæli duga hins vegar skammt til næringar líkamans, og þurfti Jón að leita nýrra ráða til þess að framfleyta fjölskyldu sinni. Hann sá sér tekjumöguleika í því að skrifa greinar í tónlistarblöð og tímarit, og liggur eftir hann frá þessum árum ótrúlegur fjöldi ritgerða og greina um ýmis málefni tengd tónlist. Jón skrifaði meðal annars fjölda greina um hljómsveitarstjórn og um túlkun klassískrar tónlistar. Í þessum greinum kemur fram andúð hans á því sem hann kallar rómantíska túlkun klassískra verka, og í grein sem hann birti árið 1925 og nefndi „Gegen die Romantisierung klassischer Musik", reyndi hann að sýna með tóndæmum úr fyrsta þætti 3. sinfóníu Beethovens hversu ónákvæm og bjöguð hin rómantíska túlkun gæti orðið.²⁴ Af skrifum Jóns um túlkun tónlistar má sjá, að hann setti nákvæmnina í öndvegi og barðist gegn frjálslegri meðferð á verkum tónskáldanna. Erfitt er hins vegar að geta sér til um hvernig stjórnandi Jón sjálfur var því að engar marktækar hljóðritanir eru til með hljómsveitum undir hans stjórn.

Í maí 1922 skrifaði Jón Leifs ritgerð, sem hann nefndi „Íslenskt tónlistareðli", og fjallar hún um íslensku þjóðlögin, eðli þeirra og einkenni. Þessi ritgerð birtist það sama ár í Skírni og í kjölfarið á birtingu hennar urðu talsverð blaðaskrif í reykvísku blöðunum um þjóðlögin og um réttmæti ýmissa þeirra fullyrðinga, sem fram koma í ritgerð Jóns. Í henni bendir hann á tíu tónfræðileg atriði, sem hann telur að einkenni íslensku þjóðlögin, og hann fullyrðir, að „andi" laganna hafi mótast af náttúru landsins og sögu þjóðarinnar:

Eðlilega hefir andi íslenzkra þjóðlaga mótast af náttúru landsins og hörmungum þeim, sem á þjóðinni dundu. Djúpa alvöru flytja lögin og hrikaleik og harðneskju meiri en nokkur önnur þjóðlög. Þar er oft sem bitið sje á jaxl og tönnum gníst gegn örlögunum. Gleðskapar verður einnig vart, en þá lendir oft í harðgerðum (groteskum) gáska og köldum hlátri. Ríkir þar ramíslenzkur andi og sá norrænasti. Trúarauðmýkt og þokuþunglyndi má einnig finna, en oftast býr þar undir hulin harðneskja. Fagurt tákn þess að örlögin fá ekki bugað Íslendinga.²⁵

Sigfús Einarsson skrifar um þessa ritsmíð Jóns í ritfregn í tímaritinu Heimi árið 1923, að hann hafi ekki getað „varist þeirri hugsun, að höf. hafi lagt of snemma af stað með þessa ritgerð." Jafnframt segir Sigfús: „Vjer söknum víðtækrar þekkingar á sumu, sem er nauðsynlegt að vita, til þess að geta talað um málið fullum hálsi." Í lok ritfregnarinnar eggjar Sigfús Jón til frekari rannsókna á þjóðlögunum."²⁶ Ekki skal getum að því leitt hvort áeggjun Sigfúsar hafði einhver áhrif á Jón eður ei, en hitt er víst, að á næstu árum hóf Jón umfangsmikla söfnun á íslenskum þjóðlögum, og gerði hann grein fyrir niðurstöðum þeirrar söfnunar og rannsókna sinna á lögunum í fjölmörgum ritgerðum, sem aðallega birtust í þýskum tímaritum og blöðum. Þá skrifaði árið 1930 hinn mikilsmetni tónlistarfræðingur, Erich M. von Hornbostel, ítarlega ritgerð um íslenska tvísönginn í þýskt tímarit, og byggði hann þá ritgerð á þeim lögum sem Jón hafði safnað á Íslandi.²⁷ Margir urðu til að styðja Jón í söfnun hans á þjóðlögunum, og mun þar ekki hafa munað minnst um stuðning Einars Benediktssonar skálds, sem í grein í Verði 1925 hleður miklu lofi á Jón og eiginkonu hans. Í lok greinarinnar segist Einar aðeins vita um einn Íslending sem sé til þess hæfur að bjarga þeim þjóðlögum frá gleymsku, sem enn lifi: „Það er hinn ungi, bráðgáfaði höfundur greinarinnar um: Íslenskt tónlistareðli."²⁸

Jón fór í þrjá leiðangra um Ísland til þess að safna þjóðlögum. Í leiðangrinum sumarið 1925 um Húnavatnssýslu varð hann að láta sér nægj a að skrifa niður sönginn af munni þess fólks sem söng fyrir hann, en í leiðöngrunum 1926 og 1928 hafði hann með sér hljóðritunartæki, sem hann hafði fengið hjá Staatliches Phonogram-Archiv í Berlín. Fyrir einhverja óskiljanlega mildi hafa sívalningarnir, sem Jón hljóðritaði söng Íslendinga á, geymst, og eru þeir nú varðveittir, eða a.m.k. margir þeirra, í Árnastofnun í Reykjavík.

Í ferð sinni til Íslands 1925 héldu þau Annie og Jón allsérstæða tónleika á heimili Einars Benediktssonar í Þrúðvangi við Laufásveg. Til tónleikanna var boðið ýmsu mektarfólki í Reykjavík, en á efnisskránni voru verk eftir Schubert, Chopin, Græner, Reger og Jón Leifs. Það sem gerði þessa tónleika sérstæða var, að á þeim lék Jón 25 þjóðlög, sem hann hafði sjálfur sett í búning fyrir píanó og var að búa til prentunar úti í Þýskalandi. Jón fylgdi þjóðlögunum úr hlaði með útskýringum á gerð og náttúru laganna. Tónleikarnir voru endurteknir fyrir almenning nokkrum vikum síðar í Nýja bíói. Í útskýringum Jóns með lögunum kom fram, að hann leit ekki á þjóðlögin sem list í sjálfu sér heldur sem efnivið, sem nýta mætti til listrænnar sköpunar.²⁹ Það átti eftir að liggja fyrir Jóni sjálfum að nýta þennan efnivið til eigin tónsköpunar og vinna úr honum þau lögmál sem fremur öðrum stýrðu penna hans við nótnaskriftirnar.

Það má telja víst, að með Jóni hafi allt frá unglingsárunum blundað löngun til þess að semja tónlist. Það var hins vegar ekki fyrr en heimur þjóðlaganna hafði opnast fyrir honum að hann taldi sig reiðubúinn til slíkra starfa. Um þetta sagði Jón síðar á lífsleiðinni:

En mig langaði samt að reyna. Því ekki? Svo átti ég í sálarstríði mánuðum saman, áður en ég samdi mitt fyrsta tónverk. Gat ég bætt einhverju nýju við? Gat ég slegið nýjan tón? Þetta voru ögrandi spurningar og lögðust á mig eins og farg. Sá sem ekki gæti bætt einhverju nýju við, hefði ekki leyfi til þess að fara inn á þessa braut. Svo sagði ég við sjálfan mig, þegar ég átti í mesta sálarstríðinu, aðeins tvítugur að aldri: – Ja, nú skaltu semja eitt verk. Það getur verið prófsteinn. Og þá fór ég að leita og leita og reyna að svara þeirri áleitnu spurningu, hvort við Íslendingar ættum ekki eitthvert efni eins og aðrar þjóðir, sem mætti endurnýja og vinna úr nýja tónlist, einhvern neista, sem gæti tendrað það stóra bál. Þá opnaðist fyrir mér heimur þjóðlaganna og ég þóttist kominn í tæri viá lögmálin."³⁰

Upptendraður af þeirri niðurstöðu sinni, að hann hefði fundið þann efnivið „sem mætti endurnýja og vinna úr nýja tónlist" hófst Jón handa við tónsmíðarnar, og á næstu árum samdi hann þó nokkurn fjölda tónverka, sem bæði endurspegla frumlega hugsun og bera vott um töluverða tæknikunnáttu á sviði tónsköpunar. Tónverk Jóns frá árunum 1920 til 1935 eru um margt áhugaverðari en mörg síðari verk hans; þau eru fjölbreyttari hvað varðar efnivið og efnistök en þau verk sem hann skrifaði síðar, og þau bera með sér kraft og hömluleysi hins leitandi listamanns, sem enn hefur ekki fundið sér fastmótaðan stíl eða komið sér upp tónsmíðalegum venjum. Ennfremur má finna í þessum verkum flest þau tónfræðilegu atriði og flestar þær tónsmíðaaðferðir, sem Jón notaði í síðari verkum sínum.

Fyrsta verk Jóns, sem hann byggir að verulegu leyti úr efniviði íslenskra þjóðlaga, er lagaflokkurinn Fjögur lög fyrir píanó op. 2. Hann samdi þetta verk 1922 og var það gefið út á prenti í Þýskalandi ári síðar. Áður hafði Jón skrifað fyrir píanó lítið lag, sem hann nefndi Torrek, og er miðþátturinn í fyrstu hljómkviðu hans útfærsla fyrir hljómsveit á því lagi. Jón lauk við hreinritun á þessari hljómkviðu sinni, Triologia piccola op. 1, þann 28. mars 1924, en hann bjó þá ásamt konu sinni og rúmlega eins árs gamalli dóttur, Snót (f. 2. mars 1923), í bænum Wernigerode í Harz. Þann dag voru liðin ellefu ár frá dauða Bjarna, bróður Jóns, og fannst Jóni þessi tilviljun með dagsetningar hafa djúpa merkingu: „Þetta er verk sem ætti að geta borið í sér jarðlegt eilífðargildi og má þessi tilviljun vera okkur tákn um að andinn má lifa að eilífu þrátt fyrir allan dauða. . . . „³¹ Það var Jóni mikill áfangi að ljúka smíði þessa verks, og virðist sem honum hafi í kjölfarið aukist máttur til sköpunarstarfa:

Eg held að þetta sé hið merkilegasta, sem eg hefi gert í list minni. Það eitt að verkið er fyrsta sinfóníska verkið, sem Ísland eignast, gerir mig að brautryðjanda og fremsta frömuði tónlistar á Íslandi. -Nú get eg líka, ef tími vinnst, gefið mig óskiftari að öðrum tónsmíðum, sem eg er byrjaður á, en eg hefi tónsmíðahugmyndir til fleiri ára. ³²

Triologia piccola op.l var frumflutt undir stjórn R. Manzers þann 28. nóvember 1925 í Karlsbad. Jón fylgdist með einni æfingu hljómsveitarinnar á verkinu, en gat ekki verið viðstaddur sjálfan frumflutninginn.³³

Í samtali við Alþýðublaðið í apríl 1935 greinir Jón frá því, að öll verk hans til þess tíma hafi verið flutt opinberlega að minnsta kosti einu sinni. Hann undanskilur þó Hljómleika við Galdra-Loft op. 6, sem voru í heild sinni ekki frumfluttir fyrr en 1938 í Kaupmannahöfn, en þættir úr því verki höfðu verið leiknir áður, m. a. í hljómsveitarferðinni til Íslands 1926.³⁴ Auk þessa verks og fyrstu hljómkviðunnar hafði Jón á árinu 1935 skrifað um það bil tuttugu tónverk af ýmsum gerðum, m.a. Þrjú erindi úr Hávamálum op. 4 fyrir söngrödd og píanó, Minni Íslands op. 9 fyrir hljómsveit og kór, Konzert fyrir orgel og hljómsveit op. 7, Variazione pastorale op. 8 fyrir hljómsveit, Rímnadansa nr. 1-4 op. 11 fyrir hljómsveit, kantötuna Þjóðhvöt op. 13 fyrir kór og hljómsveit, og Þrjá organforleiki op. 16. Útgáfufyrirtækið Fr. Kistner & C.F.W. Siegel í Leipzig gaf út á prenti flest verka Jóns frá þessum árum, en það fyrirtæki var á sínum tíma eitt virtasta fyrirtækið á sínu sviði í Þýskalandi.

Árið 1932 var stofnað á Íslandi Félag tónlistar Jóns Leifs, en helsta markmið félagsins var að styðja við útgáfu á verkum Jóns. Á stofnfundi félagsins höfðu um það bil fimmtíu manns gerst félagar, þar á meðal margir listamenn, forstjórar, embættismenn, nokkrir alþingismenn og forsætisráðherra landsins. Aðalhvatamaður að stofnun Félags tónlistar Jóns Leifs var Björn Kristjánsson, frændi Jóns, en Kristján Albertsson var formaður stjórnar félagsins.