ÆVI TÓNLISTIN JÓN Í DAG				JÓN OG TÓNLISTIN FJÖLSKYLDAN Annie Líf FÍLHARMÓNÍUSVEIT HAMBORGAR ÍSLENSKU ÞJÓÐLÖGIN FÉLAGSSTÖRF BÍL TÍ STEF
	.	Jón Leifs les Sonatorrek eftir Egil Skallagrímsson fyrir flutning lagsins Torrek í útvarpi í kringum 1950 Safnadeild RÚV Requiem, Hamrahlíðarkórinn syngur undir stjórn Þorgerðar Ingólfsdóttur Vita et mors, Yggdrasil-kvartettinn leikur Árni Heimir Ingólfsson: MJÖK HEFR RÁN RYSKT UM MIK Um Jón Leifs og dótturmissinn Fyrir rúmum fimmtíu árum, þann 12. júlí 1947, gerðist sá sviplegi atburður að Líf Leifs, 17 ára gömul dóttir Jóns Leifs, drukknaði á sundi við vesturströnd Svíþjóðar. Dótturmissirinn var Jóni ákaflega þungbær, og hann sneri sér þegar í stað að tónsmíðum til að fá útrás fyrir sorg sína og reiði. Tónverkin fjögur sem hann samdi í minningu Lífar eru meðal fegurstu og áhrifamestu verka hans, og í þeim gefur Jón sínum viðkvæmustu tilfinningum, sem hann var annars ekki vanur að flíka í tónlist sinni, lausan tauminn. Líf Leifs fæddist í Þýskalandi þann 20. ágúst 1929, en fyrir áttu Jón og fyrsta eiginkona hans, Annie Riethof, dótturina Snót (f. 1923). Líf bjó ásamt foreldrum sínum og eldri systur í Þýskalandi til ársins 1944, þegar Jóni tókst eftir langa baráttu að fá fararleyfi fyrir fjölskylduna til Svíþjóðar. Þau komust til Stokkhólms í febrúar 1944, en hjónaband Jóns og Annie stóð á brauðfótum, og Jón flutti burt frá mæðgunum aðeins nokkrum mánuðum eftir komuna til Svíþjóðar. Eftir skilnaðinn var samband Jóns við dæturnar ekki eins náið og það var áður. Hann hitti þær aðeins við einstök tækifæri, og í júlí 1945 hélt Jón einsamall heim til Íslands. Mæðgurnar dvöldust áfram í Stokkhólmi, og Annie sá sér og dætrunum farborða með píanókennslu. Líf stundaði nám í fiðluleik hjá prófessor Charles Barkel, og á árunum 1945-47 sótti hún jafnframt sumarnámskeið hans í Hamburgsund, litlu sjávarþorpi á vesturströnd Svíþjóðar. Á meðan dvölinni í Hamburgsund stóð var Líf vön að synda út í Jakobsey og til baka á hverjum degi, en laugardagsmorguninn 12. júlí 1947 var sjórinn óvenju kaldur og hvasst í veðri, og gamall fiskimaður varaði Líf við að leggjast til sunds. Hún svaraði því til, að þessa leið synti hún daglega, og gekk í sjóinn, nakin, að því er virðist, því síðar fundust baðkápa hennar og sundföt í sundhúsi við ströndina. Prófessor Barkel hringdi í Annie þegar sýnt þótti að ekki væri allt með felldu, og nutu mæðgurnar Annie og Snót aðstoðar Vilhjálms Finsen, starfsmanns íslenska sendiráðsins í Stokkhólmi, við að komast áleiðis til Hamburgsund. Finsen skrifaði síðar skýrslu um málið til íslenska utanríkisráðuneytisins, og sagði meðal annars, að þennan laugardag hefði Annie verið nærri sturluð. "Hún sagði, að það "væri ómögulegt að Líf hennar væri dáin, hún hlyti að vera á lífi og að hún skyldi finna hana, ef ekki aðrir gætu það", og margt slíkt sagði hún í angist sinni og sorg". Annie og Snót komu á vettvang næsta dag, eftir að hafa tekið næturlestina frá Stokkhólmi til Gautaborgar og þaðan áleiðis til Hamburgsund. Skipulögð leit hófst þegar í stað, og tóku bæði vélbátar, flugvélar og togarar þátt í henni. Annie stjórnaði leitinni að mestu leyti sjálf, en lengi vel bar hún engan árangur, og óttuðust menn að þungur straumur milli eyjar og lands kynni að hafa borið lík Lífar langt í burtu. Það var ekki fyrr en á níunda degi, þegar því sem næst allir nema Annie höfðu gefið upp vonina um að líkið kæmi í leitirnar, að það fannst fljótandi skammt frá staðnum þar sem Líf hafði stungið sér til sunds. Annie og Snót ákváðu að Líf skyldi jarðsett á Íslandi, og sigldu þær frá Gautaborg til Íslands með Brúarfossi 7. ágúst. Líf var borin til hinstu hvílu í Fossvogskirkjugarði, og fór útförin fram viku fyrir átjánda afmælisdag hennar, 13. ágúst 1947. "Sofðu, eg unni þér" Jón var staddur á Íslandi þegar hinn válegi atburður átti sér stað, og frétti um hvarf Lífar í síma. Jón var niðursokkinn í tónsmíðar þegar fréttirnar bárust: tóndramað Baldr op. 34, sem hann hafði verið með í smíðum í nokkur ár, var næstum því fullklárað. Dagana átta, þangað til lík Lífar fannst, vann Jón að lokaþætti verksins. Hann lauk við Baldr sunnudaginn 20. júlí, daginn sem lík Lífar fannst, og hefur Jóni vafalítið fundist að með tóndramað mikla í höfn gæti hann helgað krafta sína nýju og aðkallandi verkefni: að reisa Líf verðugan minnisvarða í tónum. Á degi sem íslenska þjóðin hélt hátíðlegan í Reykholti í viðurvist erlendra þjóðhöfðingja skrifaði Jón eftirfarandi athugasemd í handrit Baldrs: "Lokið í Reykjavík 20. júlí 1947. (Snorrahátíð í Reykholti. Símskeyti frá Hamburgsund: líkið fundið, flyzt heim með Snót og Annie.)" Harmur Jóns fann sér þegar útrás í tónsmíðunum, og næstu árin samdi hann fjögur verk sem hann tileinkaði minningu dóttur sinnar: Torrek op. 33a, Requiem op. 33b, Erfiljóð op. 35 og Vita et Mors op. 36. Í verkunum fjórum lýsir Jón sorg sinni á margbreytilegan hátt, og í þeim er að finna bæði þrúgandi reiði og kyrrlátan innileika, jafnt stirðnaða sorg sem tryllta örvæntingu. Þrátt fyrir að þessi fjögur verk séu að mörgu leyti ólík að innihaldi, eiga þau sameiginlega ákveðna tónhugmynd sem kemur fyrir í mismunandi útfærslum í þeim öllum. Hér er átt við hljómferli þar sem dúr og moll-þríundir sama grunntóns skiptast á, meðan grunntónn hljómsins er stöðugur og fimmundin sömuleiðis. Þessi leikur með dúr og moll-þríundir, þar sem litla (moll) þríundin leitast sífellt eftir "lausn" upp í stóra (dúr) þríund, kemur einnig fyrir í öðrum verkum Jóns, og er oft áberandi í verkum sem samin eru fyrir einsöng eða kór. Sem dæmi má nefna Vögguvísu op. 14a fyrir rödd og píanó (sem Jón samdi sem vöggugjöf handa Líf nýfæddri), og kórverkin Sólsetursljóð op. 28 nr. 2 og Æfintýravísur op. 30 nr. 2. En þó að þessar tónhugmyndir hafi þegar komið fram í nokkrum verkum sem Jón samdi fyrir dauða Lífar, vann hann hvergi betur úr þeim en í þeim fjórum verkum sem nefnd eru hér að ofan, og þá sérstaklega í Requiem og fyrsta Erfiljóðinu op. 35. Má jafnvel segja, að sú útfærsla á dúr/moll víxlinu, sem þar er að finna, lýsi betur en nokkur önnur tónhugmynd tilfinningum Jóns á þessum tíma, þar sem dimmir, þrúgandi moll-hljómar leita upp í bjartan og kyrrlátan dúr-hljóminn. Jón vann hratt þessa daga sem hann beið eftir að Brúarfossinn kæmi í höfn, og á ellefu dögum hafði hann lokið við tvö ný verk. Þegar haft er í huga hve Íslendingasögurnar voru Jóni alla tíð hugstæðar, þarf ekki að koma á óvart að Sonatorrek Egils Skallagrímssonar var fyrsti textinn sem Jón valdi til að endurspegla þær tilfinningar sem hann bar í brjósti. Verk Jóns, Torrek fyrir einsöngsrödd og píanó, lýsir á dramatískan hátt reiði og örvæntingu hins harmi slegna föður. Kaldhamraður stíll verksins á vel við ljóð Egils, og oft er eins og textinn sé frá Jóni kominn ekki síður en tónarnir, því upplifun skáldanna er nánast sú sama: Mjök hefr Rán ryskt um mik, em ek ofsnauðr at ástvinum; sleit mar bönd minnar ættar snaran þátt af sjálfum mér. Verkið hefur yfir sér drungalegan blæ, og einkennist af djúpum og sterkum moll-þríhljómum í píanóinu, yfirleitt gís-moll eða b-moll, sem mynda hranalegar ómstríður við d-áttundina sem liggur í gegnum mestallt verkið. Dúr-hljómar eru notaðir afar sparsamlega-aðeins tvisvar í píanóinu, en oftar í einsöngsröddinni, þar sem lítil þríund verður oft að stórri yfir liggjandi áttund eða fimmund í undirleiknum. Verkið í heild er áhrifamikil tónsmíð þar sem reiði og örvænting tónskáldsins brjótast fram, svo að lokum virðist ekkert eftir nema endanleg uppgjöf gagnvart duttlungafullum máttarvöldum. Jón lauk við Torrek þann 28. júlí, og hóf þegar í stað að vinna að nýju verki, sem hefur yfir sér allt annan blæ, eins konar vögguvísu handa Líf. Jón gaf verkinu, sem er samið fyrir blandaðan kór, vinnuheitið Svefnljóð, en kallaði það að lokum Requiem. Texti verksins er þó ekki hinn hefðbundni latínutexti sem heitið gefur til kynna, heldur fléttaði Jón saman á listilegan hátt brotum úr íslenskum þjóðkvæðum og Magnúsarkviðu Jónasar Hallgrímssonar. Jón var ekki nema örfáa daga að semja þetta undurfagra verk, og virðist sem samsetning textans hafi valdið honum meiri heilabrotum en sjálf tónlistin. Hann gerði fjögur uppköst að textanum, og hafði upphaflega í huga fleiri textabrot en hann síðan notaði-t.d. má finna "Bí, bí og blaka" í nokkrum þeirra. Jón lauk við endanlega gerð textans þann 29. júlí, og verkið sjálft var fullgert aðeins tveim dögum síðar, 31. júlí. Requiem er kyrrlát vögguvísa handa hinni sofandi dóttur, og reiðin sem Jón fékk útrás fyrir með því að semja Torrek hefur vikið fyrir innri frið og sátt við þau örlög sem mönnunum eru búin. Ímynd hins syrgjandi föður hvarf samt aldrei úr huga Jóns, og jafnvel í þessu bjarta og tæra verki víkur Jón stuttlega að því hvernig komið var fyrir honum. Um miðbik verksins detta kvenraddirnar út, og karlaraddirnar syngja eftirfarandi línur Jónasar, í þykkari og flóknari hljómavef en einkennir verkið sem heild: Blæju yfir bæ búanda lúins dimmra drauma dró nótt úr sjó. Requiem hefur lengi verið meðal þekktustu og ástsælustu verka Jóns, og er auðvelt að sjá hvers vegna. Í verkinu leggur Jón til hliðar það harðneskjulega yfirbragð sem er á mörgum verka hans, og leyfir sínum viðkvæmustu tilfinningum að ráða ferðinni. Verkið hefur borist víða um heim í flutningi íslenskra kóra, og hafa Hamrahlíðarkórinn og Kór Langholtskirkju haft verkið á efnisskrám sínum um árabil. Requiem virðist allt frá upphafi hafa hrifið þá sem það heyrðu, og hefur Baldur Pálmason lýst því í nýlegri grein hvernig þurfti að endurtaka flutning þess vegna gífurlegrar hrifningar áheyrenda á norrænu kóramóti í Kaupmannahöfn í júní 1948. Þá var það flutt af Tónlistarfélagskórnum undir stjórn dr. Viktors Urbancic, og söng Guðmunda Elíasdóttir einsöng í hluta verksins, en slíkt hefur ekki tíðkast síðan, enda eru engin fyrirmæli um slíkt frá Jóni sjálfum, hvorki í handriti né útgefnum nótum af verkinu. "Hugsa eg til þín löngum" Jón hélt aftur til Svíþjóðar eftir útför Lífar, og þegar þangað var komið samdi hann þriðja verkið í minningu hennar, Erfiljóð fyrir karlaraddir. Verkið er í þremur aðskildum þáttum, sem bera heitin Söknuðr, Sorgardans og Sjávarljóð. Fyrsti kaflinn er saminn við brot úr samnefndu ljóði Jónasar Hallgrímssonar ("Man eg þig, mey"). Enn tókst Jóni að finna texta sem endurspeglaði tilfinningar hans á áhrifaríkan hátt, og spurði spurninga sem eflaust hafa margsinnis brunnið á vörum tónskáldsins: Hví hafa örlög okkar beggja skeiði þannig skipt? Hví var mér ei leyft lífi mínu öllu með þér una? Kaflinn hefur mörg þau einkenni sem þegar hafa verið nefnd í sambandi við Requiem. Dúr og moll-þríundir heyrast til skiptis yfir opnum fimmundum, en þó er hljómavalið töluvert fjölbreyttara en í eldra verkinu. Tengslin við Requiem hafa greinilega verið skýr í huga Jóns, og upphaflega átti Söknuður ekki að standa með Erfiljóðunum, heldur standa með Requiem sem nokkurs konar tvíburaverk, með ópusnúmerið 33b nr. 2. Annar kafli Erfiljóðanna, Sorgardans, einkennist af hörðum áherslum og óreglulegri hrynjandi rímnalaganna. Þátturinn er afar hægur í upphafi, en dansinn verður sífellt hraðari og ofsafengnari þar til yfir lýkur. Grunntóntegundin er f-moll, og ólíkt hinum Erfiljóðunum bregður aldrei fyrir tærleika og birtu dúr-hljómsins. Textinn er samansafn af lausavísum, spakmælum og viðlögum úr íslenskum þjóðsögum, auk brota úr ljóðum Bólu-Hjálmars, og Jón gefur verkinu ennþá trylltara yfirbragð með því að nota að jafnaði tvo eða þrjá texta í einu, þannig að áhrifin verða yfirþyrmandi. Þriðji þáttur Erfiljóðanna, Sjávarljóð, er jafnframt sá lengsti, og þar bætir Jón mezzósópran og einleiksfiðlu við karlaraddirnar. Jón notar fiðluna, hljóðfæri Lífar, á dramatískan hátt til að túlka persónu dóttur sinnar. Bardagi hennar við dauðann er greinilega túlkaður í fiðluröddinni, sem verður örvæntingarfyllri eftir því sem líður á kaflann, en fyllist að lokum kyrrleika og ró. Einsöngsröddin á kannski meira skylt við æðri máttarvöld: í fyrri hluta verksins hljómar röddin eins og ákall til stúlkunnar ungu ("Syntu í sjónum, sé þér langt"), en eftir að dauði Lífar hefur verið gefinn til kynna í tónlistinni kemur það í hlut söngkonunnar að túlka rödd Lífar "að handan". Þar syngur hún meðal annars eftirfarandi ljóðlínur, sem fá óneitanlega sérstaka áherslu þegar örlög Lífar eru höfð í huga: Ég er á floti út við sker, öll er þrotin vörnin. Báran vota vaggar mér. Veistu nú hve notalegt það er. Erfiljóðin hafa enn ekki verið flutt opinberlega, og er það verðugt viðfangsefni íslenskra kórstjóra að sjá til þess að þessi jafnt sem önnur kórverk Jóns, sem legið hafa óhreyfð í áratugi, komi fyrir almenningshlustir eins fljótt og kostur er. Jón lauk við síðasta þátt Erfiljóðanna 15. nóvember 1947, og tóku þá ný viðfangsefni hug hans allan um tíma. Minnisvarði Lífar var þó ekki fullreistur: að kvöldi 19. ágúst 1948 lauk Jón við fyrsta kaflann í strengjakvartett sem hann nefndi Vita et Mors (Líf og dauði) op. 36. Í handriti stendur að kaflinn sé "afmælisgjöf til Lífar", en hún hefði orðið nítján ára gömul næsta dag. Jón hélt áfram að vinna að kvartettinum næstu árin. Hann er í raun lýsing á hinu stutta æviskeiði Lífar í tónum, og kaflarnir þrír bera yfirskriftirnar Bernska, Æska og Sálumessa-Eilífð. Í fyrsta þættinum lýsir Jón kæti og lífsgleði dóttur sinnar með óreglulegri hrynjandi rímnalaganna. Annar kaflinn er ljóðrænn og fagur, en þó gefa einstaka óvæntar áherslur og skyndilegar styrkleikabreytingar í skyn þá ógn sem steðjar að hinni ungu stúlku. Í lok kaflans túlkar Jón mjög greinilega dauðastund dóttur sinnar í tónum: fyrsta fiðla leikur skerandi ómstríða einleiksstrófu sem merkt er "quasi desperato", og skömmu síðar aðra lífvana, "quasi morendo". Lokakaflinn, Sálumessa-Eilífð, notar sama efnivið og Requiem, en útfærslan er mun ítarlegri, og kaflinn allur mun lengri en kórverkið. Jón lauk við kvartettinn í Saltsjöbaden í febrúar 1951, þegar hálft fjórða ár var liðið frá því að Líf lagðist til sunds í síðasta sinn. Verkin fjögur, sem Jón samdi í minningu dóttur sinnar, eru meðal fegurstu og innilegustu verka hans. Eitt þeirra, Requiem, hefur sennilega borið hróður hans víðar en önnur tónverk hans, og ekki að ástæðulausu, því sjaldnar hefur verið dýrar kveðið í íslenskum tónskáldskap. Minnisvarðinn sem Jón reisti dóttur sinni í tónum snertir hjörtu allra sem á hlýða, og ekki þarf að leika á því nokkur vafi að verk Jóns Leifs munu áfram heiðra minningu Lífar um ókomin ár. Helstu heimildir: "Dóttir Jóns Leifs druknar við baðströnd". Mbl. 29. júlí 1947. Carl-Gunnar Åhlèn: "Jón Leifs". Tonfallet (5/1989). Hjálmar H. Ragnarsson: "Jón Leifs". Andvari (1990): 5-38. Hjálmar H. Ragnarsson: Útvarpsþættir um Jón Leifs. 4. þáttur: "Heima". Fyrst útvarpað á Rás 1, 29. október 1995. Baldur Pálmason: "Lítil Ábending". Mbl. 29. janúar 1997. Skissur og handrit Jóns Leifs. Handritadeild Landsbókasafns/Háskólabókasafns, Reykjavík. Grein þessi birtist fyrst í Lesbók Morgunblaðsins í ágúst 1997 ©Ríkisútvarpið og Íslensk tónverkamiðstöð 1999	.