Í Reykjavík

Í Stokkhólmi

Afhendingin

Kvöldverðurinn

Dansleikurinn

Heimildir

Forsíða

Hjálp

Halldór Kiljan Laxness

Ræða haldin á nóbelshátíð

í Stokkhólmsráðhúsi 10. desember 1955

Yðar hátignir;
herrar mínir og frúr:

Halldór flytur hátíðaræðu sína.
Ljósm./Text & Bilder.

Borðhaldið í ráðhúsinu

Það er eftilvill eigi undarlegt að fyrst af öllu hafi mér orðið, og verði enn á þessari hátíðisstund, hugsað til vina minna og ástvina, og alveg sérstaklega til þeirra sem stóðu mér næst í æsku, manna sem nú eru horfnir sjónum. Og jafnvel meðan þeir enn voru ofan moldu, þá nálguðust þeir að vera af kynflokki huldumanna að því leyti sem nöfn þeirra voru fáum kunn; og enn færri muna þau nú. Þó hafa þeir með návist sinni í lífi mínu lagt undirstöðuna að hugsun minni. Ég hugsaði einmitt til þeirra undursamlegu manna og kvenna þjóðdjúpsins sem veittu mér fóstur. Ég hugsaði til föður míns og móður minnar. Og ég hugsaði sér í lagi til hennar ömmu minnar gömlu sem var búin að kenna mér ótal vísur úr fornöld áður en ég lærði að lesa.

Ég hugsaði, og hugsa enn á þessari stundu, til þeirra heilræða sem hún innrætti mér barni: að gera aungri skepnu mein; að lifa svo, að jafnan skipuðu öndvegi í huga mér þeir menn sem eru kallaðir snauðir og litlir fyrir sér; að gleyma aldrei að þeir sem hafa verið beittir órétti eða farið góðra hluta á mis, þeir sem hafa verið settir hjá í tilverunni og þeir sem öðrum mönnum sést yfir – eimitt þeir væru mennirnir sem ættu skilið alúð, ást og virðíngu góðs dreings umfram aðra menn hér á Íslandi. Ég lifði svo alla bernsku mína á Íslandi, að miklir menn sem svo eru nefndir, og höfðíngjar, voru aðeins æfintýramyndir og loftsýn – ástin til aðþreingds lífs og virðíngin fyrir því var það siðferðisboðorð sem í heimahögum mínum eitt bar í sér veruleika.

Ég minnist vina minna ónafnkunnra, þeirra sem í æsku minni og laungu eftir að ég var orðinn fulltíða voru í ráðum með mér um þær bækur sem ég réðst í að skrifa. Þar á meðal voru nokkrir menn, þótt eigi væru atvinnurithöfundar, gæddir bókmentalegri dómgreind sem aldrei brást, og þeir gerðu mér ljós ýmis þau höfuðatriði skáldskapar sem stundum eru jafnvel snillíngum hulin. Nokkrir þessara gáfuðu vina minna halda áfram að lifa í mér þó þeir séu horfnir af sjónarsviðinu, sumir þeirra jafnvel með svo raunverulegum hætti að fyrir getur komið að ég spyrji sjálfan mig hvað sé þeirra hugur og hvað minn.

Í sömu andránni verður mér hugsað til þeirrar fjölskyldu, eitthvað kríngum hundrað og fimtíu þúsund manna stórrar, hinnar bókelsku þjóðar Íslands, sem hefur haft á mér vakandi auga frá því ég fór fyrst að standa í fæturna sem rithöfundur, gagnrýnt mig eða talið í mig kjark á víxl. Aldrei skelti hún við mér skolleyrum einsog henni stæði á sama, heldur tók undir við mig einsog bergmál, eða einsog viðkvæmt hljóðfæri svarar áslætti. Það er skáldi mikið hamíngjulán að vera borinn og barnfæddur í landi þar sem þjóðin hefur verið gagnsýrð af anda skáldskapar um aldaraðir og ræður fyrir miklum bókmenntaauði frá fornu fari.

Og þá skyldi heldur eingan furða þó hugur minn hafi aftur séð fram í aldir til fornra sagnamanna, þeirra sem hófu sígildar bókmentir íslenskar, þessara skálda sem svo mjög voru samsamaðir þjóðdjúpinu sjálfu að jafnvel nöfn þeirra hafa ekki varðveist með verkum þeirra. Aðeins standa hin óbrotgjörnu verk þeirra í augsýn heimsins með jafnsjálfsögðum hætti og landið sjálft. Um lángar myrkar aldir sátu þessir ónafnkendu menn í einhverju snauðasta landi heimsins, í húsakynnum sem höfðu svip steinaldar, og settu bækur saman án þess að þekkja hugmyndir slíkar sem laun, verðlaun, frama, frægð. Ég hygg að í margri kytru þar sem þessir menn sátu, hafi ekki einusinni brunnið eldur svo að þeir gætu ornað sér á loppnum fingrum í andvökunni. Samt tókst þeim að skapa bókmentamál svo ágætt að sá listrænn miðill mun torfundinn í heimi, sem gefi rúm fleiri tilbreytíngum hvort heldur er í því sem kallað er útsmogið ellegar hinu sem kent er til tíguleika. Og þeim tókst að semja á máli þessu bækur, sem teljast til sígildra bókmenta heimsins. Þó að þessum mönnum væri kanski stundum kalt á fíngrum, þá lögðu þeir ekki frá sér pennann meðan þeim var heitt um hjartað.

Ég spurði mig þetta umrædda kvöld: hvað má frægð og frami veita skáldi? Vissulega velsælu af því tagi sem fylgir hinum þétta leir. En ef íslenskt skáld gleymir upphafi sínu í þjóðdjúpinu þar sem sagan býr; ef hann missir samband sitt og skyldu við það líf sem er aðþreingt, það líf sem hún amma mín gamla kendi mér að búa öndvegi í huga mér – þá er frægð næsta lítils virði; og svo það hamíngjulán sem hlýst af fé.

Yðar hátignir; herrar mínir og frúr. Sá hlutur sem mér þykir mest um vert, þeirra sem mér hafa að höndum borið um þessar mundir, það er að Sænska akademían skuli af hinu mikla áhrifavaldi sem henni er léð hafa nefnt nafn mitt í sambandi við hina ókunnu meistara fornsagnanna íslensku. Þær röksemdir sem Sænska akademían hefur látið liggja að veitíngu hins mikla sóma mér til handa, munu verða mér sjálfum ævilaung hvatníng um leið og þær eru fagnaðarefni þjóðar minnar.

Fyrir þetta alt tjái ég nú Sænsku akademíunni þökk mína og virðíngu. Þó ég sé sá sem í dag hef tekið við bókmentaverðlaunum úr hendi konúngs, þá finst mér verðlaun þessi hafi um leið verið veitt lærifeðrum mínum þeim er leift hafa eftir sig bókmentalegan arf Íslands.

Úr Gjörníngabók (1959)