SKĮLDIŠ



Hptvbrl.gif (14977 bytes)

Hallgrķmur Pétursson (1614-1674)

________________

Hallgrķmur Pétursson:
Ljóš séra Matthķasar Jochumssonar um sįlmaskįldiš

Margrét Eggertsdóttir
sérfręšingur į Įrnastofnun

Um Hallgrķm Pétursson og Passķusįlmana

| Ęviįgrip | Kvešskapur | Passķusįlmarnir |

Ritaskrį
_____________________

Mynd okkar af Hallgrķmi
Śr śtvarpsvištali Hjartar Pįlssonar viš herra Sigurbjörn Einarsson biskup  frį 1986
Smelliš til aš hlusta!

Žjóšfélagsįdeila sįlmanna
Śr śtvarpsvištali Hjartar Pįlssonar viš Įrna Björnsson žjóšhįttafręšing frį 1986
Smelliš til aš hlusta!


Margrét Eggertsdóttir

Um Hallgrķm Pétursson og Passķusįlmana

Hallgrķmur Pétursson (1614-1674) er eitt af höfušskįldum Ķslendinga. Ķ hugum flestra er hann fyrst og fremst trśarskįld en veraldlegur kvešskapur hans er žó einnig athyglisveršur. Mešal ķslenskra sįlmaskįlda hefur Hallgrķmur Pétursson žį sérstöšu aš sįlmar hans hafa veriš sungnir og lesnir meira en nokkurs annars skįlds og merkasta verk hans, Passķusįlmana, hefur žjóšin lesiš og sungiš į hverri föstu um aldir. Enn žann dag ķ dag eru sįlmarnir lesnir ķ śtvarpinu į hverju kvöldi alla virka daga föstunnar. Passķusįlmarnir hafa veriš gefnir oftar śt į ķslensku en nokkurt annaš rit eša rśmlega įttatķu sinnum og veriš žżddir į fjölmörg erlend tungumįl.

Ęviįgrip

Į sķšari hluta sextįndu aldar og fram į žį sautjįndu sat į Hólum einn merkasti biskup Ķslendinga eftir sišskiptin, Gušbrandur Žorlįksson, mjög afkastamikill bókaśtgefandi, en ķ hans tķš var prentašur į Hólum fjöldinn allur af sįlmum, kvęšum og gušsoršaritum, bęši žżddum og frumsömdum og hann sį um fyrstu heildarśtgįfu Biblķunnar į ķslensku 1584. Mjög mikilvęgt var fyrir Ķslendinga aš fį Biblķuna svo snemma į móšurmįlinu, žaš įtti eflaust žįtt ķ aš ķslenskan varšveittist sem tungumįl į žeim tķma žegar Ķsland var hluti af danska konungsrķkinu.

Hallgrķmur Pétursson var skyldur Gušbrandi Žorlįkssyni biskupi į Hólum og fašir hans var hringjari žar į stašnum. Į Hólum ólst Hallgrķmur aš nokkru leyti upp og žar hefši honum veriš aušvelt aš feta menntaveginn en aš loknu nįmi viš skólana į Hólum og ķ Skįlholti héldu ungir efnilegir menn oftast til nįms viš hįskólann ķ Kaupmannahöfn og įttu sķšan von um góš embętti heima į Ķslandi. Af einhverjum įstęšum sem ekki eru fyllilega kunnar hraktist Hallgrķmur frį Hólum og hélt til śtlanda. Sagt er aš hann hafi oršiš óvinsęll į stašnum vegna gamansamra og jafnvel dónalegra vķsna sem hann orti um žį sem žar voru hįtt settir og veriš rekinn, en ašrar sögur segja aš hann hafi fariš aš eigin ósk. Hann viršist hafa tekiš sér far meš erlendum sjómönnum og nęst fréttist af honum ķ Noršur-Žżskalandi, ķ Glückstadt, žar sem hann er kominn ķ žjónustu hjį jįrnsmiš sem fór heldur illa meš hann. Sagt er aš hann hafi einhverju sinni gengiš śt bįlreišur og hallmęlt hśsbóndanum į ófagurri ķslensku en žį hafi žar įtt leiš hjį fyrir tilviljun ķslenskur mašur aš nafni Brynjólfur Sveinsson sem heyrši aš pilturinn var ķslenskur og žótti hann „heldur oršhittinn, žó ei vęri oršfagur ķ žaš sinn, įvķtaši hann og sagši, aš ei ętti hann so sįrlega aš formęla sķnum samkristnum. Hallgrķmur tók žvķ aš sönnu vel en spurši hvort hann vildi ekki vorkenna sér nokkuš žar hann ętti allt illt og žar į ofan fyrir sakleysi barinn og laminn. Brynjólfur fann aš nokkuš mundi žó neytt meš žessum pilti, réši honum aš skilja viš žessa žjónustu og leggja annaš fyrir sig, svo af hans įeggjan og tilstilli komst hann ķ vorfrśeskóla ķ Kaupinhafn.“ Brynjólfur žessi Sveinsson varš sķšar biskup ķ Skįlholti og kom aftur viš sögu Hallgrķms sķšar.

Ķ Kaupmannahöfn hefst nżr kafli ķ lķfi Hallgrķms Péturssonar. Hann var góšum gįfum gęddur og skįldhneigšur og vķst er aš nįmiš ķ vorfrśarskóla hefur haft góš og hvetjandi įhrif į hann. Vitaš er aš hann nįši skjótt góšum įrangri og var brįtt kominn ķ hóp bestu nemenda. Hann er um žetta leyti 22 įra gamall og žį verša örlagarķkir atburšir ķ lķfi hans. Til Kaupmannahafnar kemur hópur af Ķslendingum sem sjóręningjar frį Alsķr - sem Ķslendingar köllušu Tyrki - höfšu ręnt og hneppt ķ įnauš fyrir tępum tķu įrum sķšan en höfšu nś veriš keyptir lausir af Danakonungi. Hallgrķmur er fenginn til žess aš kenna žessu fólki kristin fręši. Ķ hópnum er kona sem heitir Gušrķšur Sķmonardóttir og hafši veriš gift kona og móšir en oršiš višskila viš mann sinn og barn. Žessi kona og Hallgrķmur fella hugi saman og ekki lķšur į löngu žar til hśn er oršin barnshafandi af hans völdum. Gušrķšur var žį 38 įra gömul žannig aš meš žeim var 16 įra aldursmunur. Žetta veršur til žess aš Hallgrķmur hęttir nįmi ķ annaš sinn og žau Gušrķšur halda heim til Ķslands. Um žetta leyti munu žau hafa frétt aš eiginmašur Gušrķšar var lįtinn. Hallgrķmur gekk aš eiga hana „fyrst hann varš ekki af žvķ talinn“ eins og segir ķ gamalli heimild og vann fyrir sér og fjölskyldu sinni meš erfišisvinnu. Žaš er ljóst aš žetta hafa veriš erfiš įr, žau hjónin voru fįtęk og einnig er vitaš aš žau misstu nokkur börn ung aš įrum.

En žaš veršur aftur róttęk breyting į lķfi og högum Hallgrķms og ķ annaš sinn er žaš Brynjólfur Sveinsson sem breytir gangi mįli, nś oršinn biskup ķ Skįlholti; hann veitir Hallgrķmi prestsembętti og lętur vķgja hann. Fyrstu įrin ķ prestsembętti hafa žó ekki veriš Hallgrķmi beinlķnis aušveld; sumir įttu erfitt meš aš gleyma žvķ aš hann hafši veriš fįtękur vinnumašur. Til er gömul heimild žess efnis aš fólki hafi žótt biskupinn haga sér undarlega aš vķgja žennan fįtękling til prests en žaš hafi skipt um skošun žegar žaš heyrši hann predika fyrir vķgsluna. Ašeins ein predikun Hallgrķms, lķkręša, hefur varšveist en vitaš er aš hann žótti frįbęr predikari. Žaš sżnir einnig glöggt aš Hallgrķmur hefur ekki valdiš vonbrigšum ķ starfi heldur žvert į móti vaxiš ķ įliti aš žegar Saurbęr į Hvalfjaršarströnd, sem var miklu betra prestakall, losnaši var žaš Hallgrķmur sem hlaut žaš 1651. Fyrsti įratugurinn į eftir var honum frjór tķmi til ritstarfa. Öll mestu verk hans munu vera frį žessum įrum og öll trśarleg: tveir sįlmaflokkar, Samśelssįlmar ortir śt af Samśelsbókum Gamla testamentisins og Passķusįlmarnir; og tvö gušręknisrit ķ lausu mįli sem heita Dagleg iškun af öllum drottins verkum og Sjö gušrękilegar umženkingar. Efnahagsleg afkoma var žį vel višunandi og heilsan góš.

Įriš 1662 brann bęrinn ķ Saurbę og var žaš skiljanlega mikiš įfall žótt strax vęri hafist handa aš byggja bęinn upp aš nżju. Eftir žetta fór heilsu Hallgrķms hrakandi, ķ ljós kom aš hann var haldinn holdsveiki, śr žeim sjśkdómi lést hann sextugur aš aldri įriš 1674.

Kvešskapur

Žau verk sem Hallgrķmur er žekktastur fyrir eru Passķusįlmar hans og sįlmurinn Allt eins og blómstriš eina sem kallašur hefur veriš sįlmurinn um blómiš. Žaš er hugleišing um daušann sem hefst į tilvitnun ķ Davķšssįlma um aš dagar mannsins séu eins og grasiš. Ķ fyrri hluta kvęšisins er dregin upp miskunnarlaus mynd af daušanum, eyšingunni og hinu hverfula lķfi mannsins en ķ sķšari hlutanum bregšur trśin į Krist birtu og von yfir allt kvęšiš og žvķ lżkur į fallegri og įhrifamikilli jįtningu um aš ķ trśnni žurfi mašurinn ekki aš óttast neitt, ekki einu sinni daušann, heldur geti fagnaš komu hans hvenęr sem er. Žessi sįlmur hefur veriš sunginn viš jaršarfarir į Ķslandi ķ margar aldir og er enn ķ dag sunginn nęstum žvķ ķ hvert sinn sem Ķslendingur er borinn til grafar. Hann er varšveittur ķ eiginhandarriti įsamt Passķusįlmunum en annars er mjög fįtt varšveitt meš eigin hendi skįldsins.

En Hallgrķmur orti margvķsleg kvęši og žvķ hefur veriš haldiš fram aš jafnvel žótt hann hefši hvorki ort Passķusįlmana né Allt eins og blómstriš eina vęri hann samt sem įšur helsta skįld Ķslendinga į sautjįndu öld. Fremur erfitt er aš tķmasetja kvęši hans en žó er nokkuš öruggt aš feršasįlm hafi hann ort įtjįn įra gamall ķ Kaupmannahöfn. Žaš sem męlir móti žessari tķmasetningu er aš sį sem talar ķ kvęšinu er į leišinni heim til fósturjaršar sinnar og įriš sem Hallgrķmur var įtjįn įra hóf hann nįm ķ Kaupmannahöfn og fór alls ekki heim til Ķslands. Hins vegar mį vel hugsa sér aš hann hafi ętlaš heim en įętlanir hans breyst. Ķ feršasįlminum er leikiš meš andstęšurnar móšurjörš og föšurįst Gušs, föšurlandiš jaršneska og föšurlandiš himneska, feršalagiš sem framundan er og feršalagiš sem er öll ęvi manns. Višlagiš er einfalt og fallegt: „Jesśs mér fylgi ķ friši / meš fögru englališi“.

Hallgrķmur er einnig žekktur fyrir aš hafa ort hvöss įdeilukvęši og vķsur. Įdeila hans beinist oft aš valdsmönnum, rķkjandi stéttum og deilt er į hroka og yfirgang gagnvart alžżšunni. Bókmenntafręšingar hafa sumir viljaš tķmasetja žessi kvęši į fyrri hluta ęvi Hallgrķms žegar hann var ekki oršinn prestur en ķ raun kemur žessi afstaša svo vķša fram, einnig ķ Passķusįlmunum, aš žessi kvęši geta veriš ort hvenęr sem er į ęvi hans. Sum žessara kvęša sverja sig ķ ętt viš žį kvešskapargrein sem kallast Vanitas-kvęši. Žau voru mjög vinsęl į barokktķmanum um alla Evrópu en sękja fyrirmynd sķna til klassķskra bókmennta. Žar er lögš įhersla į hverfulleika alls, fįnżti jaršneskra veršmęta og aš daušinn mętir öllum og spyr hvorki um aldur né stétt.

Eitt žeirra kvęša sem kalla mį įdeilu į samtķšina er žó um margt sérstakt og ólķkt öšrum kvęšum Hallgrķms. Žar er geršur samanburšur į samtķš skįldsins og žjóšveldisöldinni eša meš öšrum oršum tķmabilinu įšur en Ķslendingar komust undir erlent konungsvald: „Ķsland mį sanna / žaš įtti völ manna / žį allt stóš ķ blóma.“ Žetta voru hraustir menn sem mįtu frelsi sitt meira en gull og létu ekki kśga sig meš hótunum: „fyrr frelsi kjöršu (kusu) en Fįfnis skrišjöršu (gull) / žó flest kostar ęttu; / geši žį höršu / var hótaš einöršu / meš hugprżši męttu.“ Hér eru ķslenskar mišaldir ķ fyrsta sinn sveipašar gullnum ljóma ķ eins konar fortķšardżrkun. Skįldiš deilir į eigin samtķš fyrir ódugnaš, hugleysi, skort į samstöšu og vķkur einnig aš ranglįtu réttarfari. Žetta kvęši sem nefnist Aldarhįttur mį tķmasetja meš nokkurri vissu um 1663 eša įri eftir aš Ķslendingar sóru Danakonungi eiš sem einvaldi. Ekki er ósennilegt aš sį atburšur hafi haft įhrif į tilurš kvęšisins. Vitaš er aš Hallgrķmur var sjįlfur višstaddur. Aš margra mati hafa Ķslendingar aldrei lotiš lęgra ķ ófrelsi sķnu gagnvart erlendu rķki. Žaš mį aš vķsu til sanns vegar fęra aš erfšahyllingin sem žarna fór fram hafi ķ sjįlfu sér ašeins veriš formsatriši sem breytti engu fyrir Ķslendinga; hins vegar var žeim gert aš skrifa undir sérstakt skjal žar sem žeir įttu aš afsala sér öllu sem „ķ fyrri frķheitum, landslögum“ strķšir gegn konunglegum rķkisrįšum. Žetta įkvęši įttu Ķslendingar erfitt meš aš sętta sig viš, Brynjólfur Sveinsson biskup reyndi aš andmęla en höfušsmašur benti honum į dönsku hermennina sem stóšu žar alvopnašir og aš lokum létu allir sannfęrast og skrifušu undir. Sagan segir aš Įrni Oddsson lögmašur hafi undirritaš skjališ tįrfellandi en hann var mikill vinur Hallgrķms og um hann orti Hallgrķmur mikiš og fagurt erfiljóš.

Aldarhįttur er ortur undir klassķskum bragarhętti, hexametri, eša rķmušu afbrigši žess sem kallaš er leonķskur hįttur og er eitt fyrsta dęmiš um kvęši į ķslensku undir žeim hętti. Ķ Žżskalandi og į Noršurlöndunum voru skįldin į žessum tķma einmitt aš spreyta sig į žvķ aš yrkja undir žessum og öšrum klassķskum hįttum, t.d. alexandrķnskum hętti. Athyglisvert er hvernig skįldiš notar į markvissan hįtt fornt ķslenskt skįldamįl sem einnig er kallaš kenningar og heiti. Notkun žess tķškašist aš vķsu ķ ķslenskum kvešskap um aldir bęši fyrir og eftir aš Snorri Sturluson (1179-1241) samdi Eddu sem er kennslubók ķ skįldskaparfręšum. En ķ Aldarhętti „imiterar“ Hallgrķmur skįldamįliš eins og žaš er notaš ķ dróttkvęšum vķsum ķ Ólafs sögu Tryggvasonar. Žannig er kvęšiš nżstįrlegt mešal annars vegna žess hvernig skįldiš vinnur žar śr ķslenskri og evrópskri kvešskaparhefš. Ein žeirra kvešskapargreina sem Hallgrķmur Pétursson lagši stund į nefnist rķmur. Rķmurnar voru geysivinsęlar og sennilega ašalafžreying og skemmtun fólks į kvöldin. Ķ žeim var einhver saga fęrš ķ bundiš mįl og sķšan voru rķmurnar kvešnar kvöld eftir kvöld og voru oftast svo langar aš žęr uršu eins konar framhaldssaga. Rķmur hefjast jafnan į inngangserindum sem kölluš eru mansöngur žar sem skįldiš snżr sér beint til įheyrenda. Margt er óvķst um uppruna rķmna en fręšimenn eru sammįla um aš mansöngvarnir beri żmis einkenni evrópsks mišaldakvešskapar. Ķ mansöngvunum eru konur oft įvarpašar og algeng ritklif eru aš fjalla žar um erfišleika og hęfileikaleysi til aš yrkja, svo og um įstir og įstarraunir. Elstar af rķmum Hallgrķms eru rķmur af Lykla-Pétri og Magellónu, lķklega ortar skömmu eftir heimkomu Hallgrķms til Ķslands eša um 1637. Söguefniš er upprunniš ķ Austurlöndum, žaš er ęvintżri śr 1001 nótt sem borist hefur gegnum Ķtalķu inn ķ evrópskar bókmenntir. Sķšan er žetta ein af sögunum sem į žessum tķma eru žżddar į ķslensku śr žżsku og dönsku og žannig hefur hśn borist til Ķslands. Žį orti Hallgrķmur Króka-Refs rķmur en žęr eru byggšar į einni af Ķslendingasögunum. Loks er aš nefna Flóres rķmur og Leós, sem ortar eru śt af sögunni um Oktavķanus keisara og syni hans, Flóres og Leó, en efniš barst frį Frakklandi til Žżskalands į 16. öld og žašan um Danmörku til Ķslands. Bjarni Jónsson hafši byrjaš į žessum rķmum, en aldrei lokiš viš žęr. Žegar Hallgrķmur tók til viš žęr hefur hann sennilega veriš oršinn prestur į Saurbę į Hvalfjaršarströnd.

Ķ rķmunum var hefš aš nota skįldskaparmįl Eddu sem įšur var getiš um. En aušvitaš var misjafnt hversu vel kunnug skįldin voru žessum forna lęrdómi og hvernig honum var beitt. Til žess aš nota skįldamįliš rétt var naušsynlegt aš žekkja heišnar norręnar gošsögur um tilurš veraldarinnar. Žess vegna er Edda Snorra Sturlusonar einstök heimild um heimsmynd heišinna manna en einnig um fornķslenska skįldamįliš. Kenningar og heiti eru stķlfyrirbęri sem einkum voru notuš ķ dróttkvęšum til forna. Heiti er orš sem yfirleitt er ekki notaš nema ķ skįldskap. Kenning er hins vegar samsett śr tveimur eša fleiri nafnoršum eftir įkvešnu kerfi. Konu er t.d. hęgt aš kalla gulls eik og er žį talaš um aš stofnoršiš sé eik en žaš gęti lķka veriš önnur trjįtegund eins og žöll eša fura en kennioršiš er gull en žaš gęti lķka veriš eitthvert skart eins og t.d. hringur eša spöng og žį vęri konan kölluš hrings eik eša spanga žöll. En ótal samsetningar koma til greina. Og žaš er einmitt žaš sem eflaust hefur heillaš skįld į öllum tķmum, žessir endalausu möguleikar til aš orša sama hlutinn į mismunandi hįtt.

Hallgrķmur Pétursson beitir norręna skįldskaparmįlinu meira og į fjölbreyttari hįtt en flest önnur samtķmaskįld hans. Žaš mį eflaust rekja til įhuga hans į fornum ķslenskum fręšum en sį įhugi breiddist śt į Ķslandi į sautjįndu öld fyrir įhrif frį hśmanismanum sem žį var rķkjandi stefna mešal menntamanna ķ Kaupmannahöfn en žangaš sóttu Ķslendingar lęrdóm sinn eins og įšur segir. Til marks um įhuga og žekkingu Hallgrķms į žessum fręšum mį geta žess aš hann var fenginn til žess aš semja skżringar viš fornar dróttkvęšar vķsur śr Ólafs sögu Tryggvasonar ķ Flateyjarbók sem er stęrsta handrit sem varšveist hefur į Ķslandi frį mišöldum og geymir sögur af Noregskonungum. Skżringar Hallgrķms eru varšveittar ķ eiginhandarriti ķ British Library ķ London.

Hallgrķmur orti lķka heilręšakvęši sem voru vinsęl kvešskapargrein į žessum tķma. Eitt heilręšakvęši hans er akrostikon eša stafrófskvęši žar sem upphafsstafir erindanna mynda stafrófiš. Slķk kvęši voru algeng og vinsęl um alla Evrópu į žessum tķma enda hefur Hallgrķmur bęši haft žżska og danska fyrirmynd aš kvęšinu. Fręgastar eru žó heilręšavķsur sem hann orti fyrir börn og hafa aš geyma margvķsleg nytsöm sannindi eins og til dęmis aš sį sem hlotiš hefur góša menntun sé glašur ķ lund og hljóti lof mešal manna en hinn sem hafnar góšum sišum verši aldrei nema hįlfur mašur. Hann segir ķ vķsunum aš menn eigi aš vera lķtillįtir, ljśfir og kįtir og aš gott sé aš vinna og lesa en mikilvęgast af öllu sé žó aš elska Guš og bišja til hans. Žessar vķsur lęra öll börn į Ķslandi į sķnum fyrstu įrum ķ skóla enn žann dag ķ dag.
Annaš kvęši eignaš Hallgrķmi er einnig ętlaš börnum en talsvert ólķkt heilręšavķsunum. Žar koma viš sögu persónur śr ķslenskri žjóštrś, Grżla og eiginmašur hennar Leppalśši. Grżla er hręšileg og ljót kerling sem fer um sveitir landsins meš poka į bakinu og safnar ķ hann óžekkum börnum. Ķ kvęši Hallgrķms er Leppalśši, mašur Grżlu, męttur (vegna žess aš Grżla er lasin og kemst ekki sjįlf) og krefst žess aš fį aš taka meš sér eitthvert af börnum hans og eru žrjś nefnd meš nafni; Eyjólfur, Gušmundur og Steinunn. Žegar Leppalśši birtist er Hallgrķmur staddur ķ kirkjunni, hann reynir aš malda ķ móinn žegar Leppalśši byrjar aš telja upp żmislegt sem krakkarnir hafi gert af sér, séu meš hįvaša og lęti og nenni ekki aš lesa og lęra en aš lokum ętlar Leppalśši aš rįšast į hann. Žį bregšur skįldiš sér ķ prestshempuna og hśn veršur honum til varnar gegn žessari illu vętt. Eina barn žeirra Hallgrķms og Gušrķšar sem upp komst var Eyjólfur sonur žeirra. Dótturina Steinunni misstu žau žegar hśn var ašeins žriggja og hįlfs įrs. Legsteinn meš nafni hennar sem Hallgrķmur hjó sjįlfur śt hefur varšveist og er ķ kirkjunni ķ Hvalsnesi žar sem Hallgrķmur žjónaši fyrst sem prestur.

En hann reisti henni einnig annars konar minnisvarša, tvö erfiljóš sem eru meš fallegustu erfiljóšum sem til eru į ķslensku. Śr upphafsstöfum erindanna ķ öšru ljóšinu mį lesa žessi orš: Steinunn mķn litla hvķlist nś. Žar eru dregnar upp bjartar og fagrar myndir af hinum hólpnu sem fagna og syngja į himnum lausir viš allan harm og žjįningu og skįldiš huggar sig viš aš žar er barniš hans nś. Hann lżsir žvķ einnig žegar hśn var veik, leiš illa og grét, og žótt žaš sé gert ķ fįum oršum finnur lesandinn greinilega sįrsauka foreldrisins sem vakir yfir barninu sķnu deyjandi og getur ekki bjargaš žvķ. Hann lżsir henni svo aš hśn hafi veriš „nęm, skynsöm, ljśf ķ lyndi“, eftirlęti hans og yndi.


Passķusįlmarnir

Eins og kunnugt er hefur pķna og dauši Jesś Krists um aldir veriš uppspretta ljóša og tónlistar ķ Evrópu. Passķusįlmar Hallgrķms Péturssonar eru grein į žeim stóra meiši. Žaš var gömul og sterk hefš fyrir žvķ aš hugleiša efni pķslarsögunnar, einnig į kažólskum tķma. Į ķslensku var til dęmis ort helgikvęši į 13. öld sem nefnist Lķknarbraut og er ķhugun um pķnu og dauša Krists. Sams konar ķhugun er aš hluta til ķ fręgasta helgikvęši Ķslendinga frį kažólskum tķma, Lilju eftir Eystein munk Įsgrķmsson. Eftir sišskiptin uršu enn fleiri til aš yrkja og skrifa um žetta efni enda er krossdauši Jesś mjög mišlęgt atriši ķ evangelķskri gušfręši. Ķ kjölfar sišskiptanna uršu menningarleg tengsl į Ķslandi mjög sterk viš Danmörku og Žżskaland, žašan barst fjöldi trśarlegra og fręšilegra rita og bókmenntir og menningarlķf mótašist mjög af įhrifum žašan. Į ķslensku voru mešal annars žżdd rit eftir żmsa žżska gušfręšinga, svo sem Jóhann Gerhard, Jóhann Arndt, Martin Moller og fleiri og höfšu rit žeirra mikil įhrif į ķslenskan kvešskap. Į žessum tķma blómstraši sįlmakvešskapur į ķslensku meira en nokkru sinni.

Passķusįlmar Hallgrķms Péturssonar hafa samt sem įšur algjöra sérstöšu aš žvķ leyti aš žeir hafa fylgt ķslensku žjóšinni gegnum aldir eins og įšur sagši. Varla žarf aš taka fram aš annar kvešskapur af žessu tagi er löngu fallinn ķ gleymsku. Žaš er erfitt aš svara žvķ hvaš gerir Passķusįlma Hallgrķms Péturssonar svo sérstaka en óhętt er aš fullyrša aš žeir eru meistaraverk bęši frį listręnu og trśarlegu sjónarmiši. Žeir eru fimmtķu talsins og hver og einn ętlašur til flutnings į virkum degi į nķuvikna föstunni eša žannig aš lestri žeirra sé lokiš ķ dymbilviku. Titill žeirra er: „Historia pķnunnar og daušans Drottins vors Jesś Kristķ, meš hennar sérlegustu lęrdóms-, įminningar- og huggunargreinum, įsamt bęnum og žakkargjöršum, ķ sįlmum og söngvķsum meš żmsum tónum samsett og skrifuš anno 1659.“ Sżnt hefur veriš fram į aš bygging hvers sįlms er ķ samręmi viš žessa fyrirsögn. Žannig skiptist hver sįlmur ķ historiu, sem er įkvešinn hluti texta pķslarsögunnar og sķšan skiptist śtleggingin ķ śtleggingu til lęrdóms, įminningar og huggunar. Žessi fjórfalda skipting er ķ samręmi viš ferns konar śtleggingu textans sem į sér langa hefš ķ kristnum fręšum, hin sögulega (historiska) merking, hin tįknręna (allegoriska), hin sišferšilega (móralska) og sś sem stefnt er aš og veitir huggun (hin anagógiska).

Hver Passķusįlmur er ortur undir sérstökum bragarhętti og ķ upphafi hvers sįlms er tekiš fram undir hvaša lagi hann eigi aš syngja. Sįlmarnir eru ortir undir lagbošum sem fólk žekkti. Ķ hverjum sįlmi er endarķm og stušlasetning en stušlasetning hefur tķškast ķ ķslenskum kvešskap allt fram į žessa öld. Aš öšru leyti er ytra form sįlmanna einfalt, skįldiš notar ekki innrķm eins og vķša er algengt ķ öšrum kvešskap žess, hann notar ekki forna skįldamįliš né annaš flókiš myndmįl, allt er skżrt og aušskiliš. Engu aš sķšur mį vķša sjį aš höfundurinn žekkir og notar klassķsk stķlbrögš og hefur meginreglur męlskufręšinnar aš leišarljósi, til dęmis ķ upphafsversinu sem er dęmigert invocatio, įkall til alls lķkamans aš taka žįtt ķ hugleišslunni.

Meginhugsunin ķ hugleišslu Hallgrķms er aš allt sem Jesśs leiš og žoldi var gert af kęrleika til mannanna, ķ žeim tilgangi aš vera žeim til björgunar, žannig aš hver og einn sem trśir į hann er laus frį refsingu og dómi. Dęmi um žessa hugsun er erindiš žar sem segir: „Yfirgefinn kvaš son Gušs sig / žį sęrši hann kvölin megna / yfirgefur žvķ aldrei mig / eilķfur Guš hans vegna“. Ķ hverjum sįlmi er eins og skįldiš hafi vališ įkvešin orš eša hugtök til aš hugleiša og śtleggja į żmsan hįtt, ķ 8. sįlmi eru žaš t.d. hugtökin myrkur, vald og tķmi. Ķ sįlminum er mešal annars fjallaš um žann tķma sem Jesśs žurfti aš žjįst, žaš var afmarkašur tķmi og į sama hįtt er žjįning hvers manns innan įkvešins tķma, svo og sį tķmi sem hverjum manni er gefinn, umfram allt er lögš įhersla į aš Guš er sį sem rķkir yfir tķmanum. Jesśs var ofurseldur mannlegu valdi en er žó sį sem valdiš hefur, į sama hįtt hafa valdsmenn žessa heims takmarkaš vald. Sķšan tengir skįldiš saman vald og myrkur og segir valdstjórnendum til syndanna, varar žį viš aš beita órétti ķ skjóli myrkurs og minnir sķšan ķ nęsta erindi į aš ķ myrkri daušans muni enginn sjį muninn į höfšingjum og alžżšufólki. Um leiš įminnir hann alžżšuna aš treysta ekki į hylli höfšingjanna vegna žess aš vald žeirra er tengt myrkrinu. Sķšan kemur bęn fyrir yfirvöldunum žar sem Jesśs er įvarpašur sem lķfsins ljós, augljós andstęša viš myrkriš. Ķ lok sįlmsins er Jesś žakkaš fyrir aš hafa gengist undir vald myrkursins og komiš žvķ til leišar aš ljóšmęlandi og um leiš hver sem trśir į Krist verši aldrei ofurseldur ystu myrkrum kvalanna.

Ķ 44. sįlminum leikur skįldiš hins vegar meš hugtökin fašir og hönd. Žar er dregin upp mynd af Guši sem hinum „góšlynda“ föšur sem hefur mešaumkun meš sjśka barninu sķnu. Žess vegna er best aš fį aš halda ķ hönd hans og lįta hann leiša sig; ķ dauša mun hinn trśaši męta miskunn milli föšurhanda Gušs. Ķ žessum sįlmi er einna žekktast versiš: „Vertu, Guš fašir, fašir minn / ķ frelsarans Jesś nafni / hönd žķn leiši mig śt og inn / svo allri synd ég hafni.“ Žetta vers hefur lengi tķškast aš fara meš bęši kvölds og morgna.

Ķ Passķusįlmum Hallgrķms Péturssonar mį greina heimspeki og almenn sannindi hins lķfsreynda manns sem kynnst hefur heiminum og hefur einnig öšlast djśpan skilning į mannlegu ešli enda eru sumar hendingar ķ sįlmunum oršnar eins og mįlshęttir mešal Ķslendinga, setningar sem oft er vitnaš til, t.d. žessi: „Oft mį af mįli žekkja / manninn hver helst hann er“ (11,15) og einnig: „hvaš höfšingjarnir hafast aš / hinir meina sér leyfist žaš“ (22,10). Ķ sįlmunum höfšar Hallgrķmur į sérstakan hįtt til samvisku hvers manns, hvort sem hann er af hįum stigum eša lįgum. Sjįlfur hafši Hallgrķmur įtt misjafna ęvi, hafši bęši kynnst žvķ aš vera undir verndarvęng hįttsettra en hafši einnig deilt kjörum meš blįfįtękum erfišismönnum.

Žaš er engin tilviljun aš 25. sįlmurinn myndar augljósan hįpunkt Passķusįlmanna; greinilegt er aš žar ķ mišju verkinu veršur įkvešiš ris. Žar segir frį žvķ žegar Jesśs er leiddur śt og Pķlatus leggur til aš hann verši nįšašur en mannfjöldinn heimtar aš hann verši krossfestur. Skįldiš dregur fram andstęšurnar milli žyrnikórónu Krists og dżršarkórónunnar sem hinn endurleysti hlżtur į himnum, milli purpurakįpu Krists og skikkju réttlętisins sem hinn trśaši er sveipašur ķ. Ķ samręmi viš meginhugsun verksins sem byggš er į kjarnanum ķ evangelķskri gušfręši hefur mannkyniš allt hlotiš aš gjöf žaš sem Jesśs hlaut ekki; žegar hann er leiddur śt er mannkyni bošiš inn – til Gušs. Ķ žessum sįlmi er eitt fallegasta versiš ķ Passķusįlmunum: „Śt geng ég ętķš sķšan / ķ trausti frelsarans / undir blę himins blķšan / blessašur vķst til sanns ...“. Hinn kunni prófessor ķ norręnum bókmenntum, Siguršur Nordal (1886-1974), hefur tengt žetta vers viš gamla sögn žess efnis aš Hallgrķmur hafi jafnan ort nokkur vers śr Passķusįlmunum snemma į morgnana undir berum himni į gangi fyrir utan bęinn ķ Saurbę viš Hvalfjaršarströnd en žar er mikiš śtsżni yfir fjöršinn og fögur fjallasżn. Ķ 25. sįlminum leggur Hallgrķmur einnig śt af oršum Pķlatusar um Jesśm: „Sjįiš manninn“. Hann hugsar sér aš englarnir segi hver viš annan žegar hann sjįlfur kemur til himna: „Sjįiš nś žennan mann / sem alls kyns eymd réš beygja / įšur ķ heimsins rann / oft var žį hrelldur hann ...“. En englarnir sjį ekki ašeins vesöld hans heldur dįst einnig aš žvķ aš hann hefur unniš sęlan sigur og skįldiš mun svara meš fögrum tón: „Lof sé mķnum lausnara“. Sķšan lżkur sįlminum į žeim hįpunkti sem er lofsöngur til Krists žar sem beitt er ķ senn anafóru (endurtekningu ķ upphafi lķnu) og polyptoton (endurtekningu sama oršs ķ mismunandi beygingarmyndum): „Son Gušs ertu meš sanni / sonur Gušs, Jesś minn / son Gušs syndugum manni / sonar arf skenktir žinn, / son Gušs einn eingetinn, / syni Gušs syngi glašur / sérhver lifandi mašur / heišur ķ hvert eitt sinn.“

Hér hefur komiš fram hve nįtengdur Hallgrķmur Pétursson og kvešskapur hans er sögu og menningu Ķslendinga. Žvķ mišur hafa tengsl hans viš evrópskan kvešskap ekki veriš rannsökuš nęgilega vel. Žaš liggur žó ķ augum uppi aš kvešskapur hans er af sama toga og helstu barokkskįlda ķ Noršur-Evrópu į sautjįndu öld, bęši hvaš varšar lķfsskošun og yrkisefni. Ķslendingar höfšu nokkra sérstöšu į žessum tķma aš žvķ leyti aš žar hafši tķškast um aldir aš yrkja į móšurmįlinu. Annars stašar ķ Evrópu voru skįld aš losa sig undan hinum gķfurlegu įhrifum latnesks kvešskapar meš žvķ aš hefja kvešskap į móšurmįlinu til vegs og viršingar žótt sį kvešskapur vęri vissulega byggšur į sömu reglum og lögmįlum og giltu um klassķskan kvešskap. Fullyrša mį aš kvešskapur Hallgrķms Péturssonar beri flest einkenni barokktķmabilsins en sérstaša hans er einkum fólgin ķ žvķ hvernig žar rennur saman ķslensk og evrópsk menningarhefš.

© Margrét Eggertsdóttir 1998

Mynd:

Mynd af Hallgrķmi Péturssyni gerš eftir olķumįlverki Hjalta Žorsteinssonar ķ Vatnsfirši, en žaš er ķ eigu Žjóšminjasafns. Śr śtgįfu Landsbókasafns Ķslands - Hįskólabókasafns (1996).

(p)Rķkisśtvarpiš-menningardeild 1998-2001