Hallgrímur Pétursson (1614-1674) er eitt af höfuðskáldum Íslendinga.
Í hugum flestra er hann fyrst og fremst trúarskáld en veraldlegur kveðskapur hans er
þó einnig athyglisverður. Meðal íslenskra sálmaskálda hefur Hallgrímur Pétursson
þá sérstöðu að sálmar hans hafa verið sungnir og lesnir meira en nokkurs annars
skálds og merkasta verk hans, Passíusálmana, hefur þjóðin lesið og sungið á
hverri föstu um aldir. Enn þann dag í dag eru sálmarnir lesnir í útvarpinu á hverju
kvöldi alla virka daga föstunnar. Passíusálmarnir hafa verið gefnir oftar út á
íslensku en nokkurt annað rit eða rúmlega áttatíu sinnum og verið þýddir á
fjölmörg erlend tungumál.
Æviágrip
Á síðari hluta sextándu aldar og fram á þá sautjándu sat á Hólum
einn merkasti biskup Íslendinga eftir siðskiptin, Guðbrandur Þorláksson, mjög
afkastamikill bókaútgefandi, en í hans tíð var prentaður á Hólum fjöldinn allur
af sálmum, kvæðum og guðsorðaritum, bæði þýddum og frumsömdum og hann sá um
fyrstu heildarútgáfu Biblíunnar á íslensku 1584. Mjög mikilvægt var fyrir
Íslendinga að fá Biblíuna svo snemma á móðurmálinu, það átti eflaust þátt í
að íslenskan varðveittist sem tungumál á þeim tíma þegar Ísland var hluti af
danska konungsríkinu.
Hallgrímur Pétursson var skyldur Guðbrandi Þorlákssyni biskupi á
Hólum og faðir hans var hringjari þar á staðnum. Á Hólum ólst Hallgrímur að
nokkru leyti upp og þar hefði honum verið auðvelt að feta menntaveginn en að loknu
námi við skólana á Hólum og í Skálholti héldu ungir efnilegir menn oftast til
náms við háskólann í Kaupmannahöfn og áttu síðan von um góð embætti heima á
Íslandi. Af einhverjum ástæðum sem ekki eru fyllilega kunnar hraktist Hallgrímur frá
Hólum og hélt til útlanda. Sagt er að hann hafi orðið óvinsæll á staðnum vegna
gamansamra og jafnvel dónalegra vísna sem hann orti um þá sem þar voru hátt settir
og verið rekinn, en aðrar sögur segja að hann hafi farið að eigin ósk. Hann
virðist hafa tekið sér far með erlendum sjómönnum og næst fréttist af honum í
Norður-Þýskalandi, í Glückstadt, þar sem hann er kominn í þjónustu hjá
járnsmið sem fór heldur illa með hann. Sagt er að hann hafi einhverju sinni gengið
út bálreiður og hallmælt húsbóndanum á ófagurri íslensku en þá hafi þar átt
leið hjá fyrir tilviljun íslenskur maður að nafni Brynjólfur Sveinsson sem heyrði
að pilturinn var íslenskur og þótti hann „heldur orðhittinn, þó ei væri
orðfagur í það sinn, ávítaði hann og sagði, að ei ætti hann so sárlega að
formæla sínum samkristnum. Hallgrímur tók því að sönnu vel en spurði hvort hann
vildi ekki vorkenna sér nokkuð þar hann ætti allt illt og þar á ofan fyrir sakleysi
barinn og laminn. Brynjólfur fann að nokkuð mundi þó neytt með þessum pilti, réði
honum að skilja við þessa þjónustu og leggja annað fyrir sig, svo af hans áeggjan
og tilstilli komst hann í vorfrúeskóla í Kaupinhafn.“ Brynjólfur þessi
Sveinsson varð síðar biskup í Skálholti og kom aftur við sögu Hallgríms síðar.
Í Kaupmannahöfn hefst nýr kafli í lífi Hallgríms Péturssonar. Hann
var góðum gáfum gæddur og skáldhneigður og víst er að námið í vorfrúarskóla
hefur haft góð og hvetjandi áhrif á hann. Vitað er að hann náði skjótt góðum
árangri og var brátt kominn í hóp bestu nemenda. Hann er um þetta leyti 22 ára
gamall og þá verða örlagaríkir atburðir í lífi hans. Til Kaupmannahafnar kemur
hópur af Íslendingum sem sjóræningjar frá Alsír - sem Íslendingar kölluðu Tyrki -
höfðu rænt og hneppt í ánauð fyrir tæpum tíu árum síðan en höfðu nú verið
keyptir lausir af Danakonungi. Hallgrímur er fenginn til þess að kenna þessu fólki
kristin fræði. Í hópnum er kona sem heitir Guðríður Símonardóttir og hafði
verið gift kona og móðir en orðið viðskila við mann sinn og barn. Þessi kona og
Hallgrímur fella hugi saman og ekki líður á löngu þar til hún er orðin
barnshafandi af hans völdum. Guðríður var þá 38 ára gömul þannig að með þeim
var 16 ára aldursmunur. Þetta verður til þess að Hallgrímur hættir námi í annað
sinn og þau Guðríður halda heim til Íslands. Um þetta leyti munu þau hafa frétt
að eiginmaður Guðríðar var látinn. Hallgrímur gekk að eiga hana „fyrst hann
varð ekki af því talinn“ eins og segir í gamalli heimild og vann fyrir sér og
fjölskyldu sinni með erfiðisvinnu. Það er ljóst að þetta hafa verið erfið ár,
þau hjónin voru fátæk og einnig er vitað að þau misstu nokkur börn ung að árum.
En það verður aftur róttæk breyting á lífi og högum Hallgríms og
í annað sinn er það Brynjólfur Sveinsson sem breytir gangi máli, nú orðinn biskup
í Skálholti; hann veitir Hallgrími prestsembætti og lætur vígja hann. Fyrstu árin
í prestsembætti hafa þó ekki verið Hallgrími beinlínis auðveld; sumir áttu erfitt
með að gleyma því að hann hafði verið fátækur vinnumaður. Til er gömul heimild
þess efnis að fólki hafi þótt biskupinn haga sér undarlega að vígja þennan
fátækling til prests en það hafi skipt um skoðun þegar það heyrði hann predika
fyrir vígsluna. Aðeins ein predikun Hallgríms, líkræða, hefur varðveist en vitað
er að hann þótti frábær predikari. Það sýnir einnig glöggt að Hallgrímur hefur
ekki valdið vonbrigðum í starfi heldur þvert á móti vaxið í áliti að þegar
Saurbær á Hvalfjarðarströnd, sem var miklu betra prestakall, losnaði var það
Hallgrímur sem hlaut það 1651. Fyrsti áratugurinn á eftir var honum frjór tími til
ritstarfa. Öll mestu verk hans munu vera frá þessum árum og öll trúarleg: tveir
sálmaflokkar, Samúelssálmar ortir út af Samúelsbókum Gamla testamentisins og
Passíusálmarnir; og tvö guðræknisrit í lausu máli sem heita Dagleg iðkun af öllum
drottins verkum og Sjö guðrækilegar umþenkingar. Efnahagsleg afkoma var þá vel
viðunandi og heilsan góð.
Árið 1662 brann bærinn í Saurbæ og var það
skiljanlega mikið áfall þótt strax væri hafist handa að byggja bæinn upp að nýju.
Eftir þetta fór heilsu Hallgríms hrakandi, í ljós kom að hann var haldinn
holdsveiki, úr þeim sjúkdómi lést hann sextugur að aldri árið 1674.
Kveðskapur
Þau verk sem Hallgrímur er þekktastur fyrir eru Passíusálmar hans og
sálmurinn Allt eins og blómstrið eina sem kallaður hefur verið sálmurinn um
blómið. Það er hugleiðing um dauðann sem hefst á tilvitnun í Davíðssálma um að
dagar mannsins séu eins og grasið. Í fyrri hluta kvæðisins er dregin upp
miskunnarlaus mynd af dauðanum, eyðingunni og hinu hverfula lífi mannsins en í
síðari hlutanum bregður trúin á Krist birtu og von yfir allt kvæðið og því
lýkur á fallegri og áhrifamikilli játningu um að í trúnni þurfi maðurinn ekki að
óttast neitt, ekki einu sinni dauðann, heldur geti fagnað komu hans hvenær sem er.
Þessi sálmur hefur verið sunginn við jarðarfarir á Íslandi í margar aldir og er
enn í dag sunginn næstum því í hvert sinn sem Íslendingur er borinn til grafar. Hann
er varðveittur í eiginhandarriti ásamt Passíusálmunum en annars er mjög fátt
varðveitt með eigin hendi skáldsins.
En Hallgrímur orti margvísleg kvæði og því hefur verið haldið fram
að jafnvel þótt hann hefði hvorki ort Passíusálmana né Allt eins og blómstrið
eina væri hann samt sem áður helsta skáld Íslendinga á sautjándu öld. Fremur
erfitt er að tímasetja kvæði hans en þó er nokkuð öruggt að ferðasálm hafi hann
ort átján ára gamall í Kaupmannahöfn. Það sem mælir móti þessari tímasetningu
er að sá sem talar í kvæðinu er á leiðinni heim til fósturjarðar sinnar og árið
sem Hallgrímur var átján ára hóf hann nám í Kaupmannahöfn og fór alls ekki heim
til Íslands. Hins vegar má vel hugsa sér að hann hafi ætlað heim en áætlanir hans
breyst. Í ferðasálminum er leikið með andstæðurnar móðurjörð og föðurást
Guðs, föðurlandið jarðneska og föðurlandið himneska, ferðalagið sem framundan er
og ferðalagið sem er öll ævi manns. Viðlagið er einfalt og fallegt: „Jesús
mér fylgi í friði / með fögru englaliði“.
Hallgrímur er einnig þekktur fyrir að hafa ort hvöss ádeilukvæði og
vísur. Ádeila hans beinist oft að valdsmönnum, ríkjandi stéttum og deilt er á hroka
og yfirgang gagnvart alþýðunni. Bókmenntafræðingar hafa sumir viljað tímasetja
þessi kvæði á fyrri hluta ævi Hallgríms þegar hann var ekki orðinn prestur en í
raun kemur þessi afstaða svo víða fram, einnig í Passíusálmunum, að þessi kvæði
geta verið ort hvenær sem er á ævi hans. Sum þessara kvæða sverja sig í ætt við
þá kveðskapargrein sem kallast Vanitas-kvæði. Þau voru mjög vinsæl á
barokktímanum um alla Evrópu en sækja fyrirmynd sína til klassískra bókmennta. Þar
er lögð áhersla á hverfulleika alls, fánýti jarðneskra verðmæta og að dauðinn
mætir öllum og spyr hvorki um aldur né stétt.
Eitt þeirra kvæða sem kalla má ádeilu á samtíðina er þó um margt
sérstakt og ólíkt öðrum kvæðum Hallgríms. Þar er gerður samanburður á samtíð
skáldsins og þjóðveldisöldinni eða með öðrum orðum tímabilinu áður en
Íslendingar komust undir erlent konungsvald: „Ísland má sanna / það átti völ
manna / þá allt stóð í blóma.“ Þetta voru hraustir menn sem mátu frelsi sitt
meira en gull og létu ekki kúga sig með hótunum: „fyrr frelsi kjörðu (kusu) en
Fáfnis skriðjörðu (gull) / þó flest kostar ættu; / geði þá hörðu / var hótað
einörðu / með hugprýði mættu.“ Hér eru íslenskar miðaldir í fyrsta sinn
sveipaðar gullnum ljóma í eins konar fortíðardýrkun. Skáldið deilir á eigin
samtíð fyrir ódugnað, hugleysi, skort á samstöðu og víkur einnig að ranglátu
réttarfari. Þetta kvæði sem nefnist Aldarháttur má tímasetja með nokkurri vissu um
1663 eða ári eftir að Íslendingar sóru Danakonungi eið sem einvaldi. Ekki er
ósennilegt að sá atburður hafi haft áhrif á tilurð kvæðisins. Vitað er að
Hallgrímur var sjálfur viðstaddur. Að margra mati hafa Íslendingar aldrei lotið
lægra í ófrelsi sínu gagnvart erlendu ríki. Það má að vísu til sanns vegar færa
að erfðahyllingin sem þarna fór fram hafi í sjálfu sér aðeins verið formsatriði
sem breytti engu fyrir Íslendinga; hins vegar var þeim gert að skrifa undir sérstakt
skjal þar sem þeir áttu að afsala sér öllu sem „í fyrri fríheitum,
landslögum“ stríðir gegn konunglegum ríkisráðum. Þetta ákvæði áttu
Íslendingar erfitt með að sætta sig við, Brynjólfur Sveinsson biskup reyndi að
andmæla en höfuðsmaður benti honum á dönsku hermennina sem stóðu þar alvopnaðir
og að lokum létu allir sannfærast og skrifuðu undir. Sagan segir að Árni Oddsson
lögmaður hafi undirritað skjalið tárfellandi en hann var mikill vinur Hallgríms og
um hann orti Hallgrímur mikið og fagurt erfiljóð.
Aldarháttur er ortur undir klassískum bragarhætti, hexametri, eða
rímuðu afbrigði þess sem kallað er leonískur háttur og er eitt fyrsta dæmið um
kvæði á íslensku undir þeim hætti. Í Þýskalandi og á Norðurlöndunum voru
skáldin á þessum tíma einmitt að spreyta sig á því að yrkja undir þessum og
öðrum klassískum háttum, t.d. alexandrínskum hætti. Athyglisvert er hvernig
skáldið notar á markvissan hátt fornt íslenskt skáldamál sem einnig er kallað
kenningar og heiti. Notkun þess tíðkaðist að vísu í íslenskum kveðskap um aldir
bæði fyrir og eftir að Snorri Sturluson (1179-1241) samdi Eddu sem er kennslubók í
skáldskaparfræðum. En í Aldarhætti „imiterar“ Hallgrímur skáldamálið
eins og það er notað í dróttkvæðum vísum í Ólafs sögu Tryggvasonar. Þannig er
kvæðið nýstárlegt meðal annars vegna þess hvernig skáldið vinnur þar úr
íslenskri og evrópskri kveðskaparhefð. Ein þeirra kveðskapargreina sem Hallgrímur
Pétursson lagði stund á nefnist rímur. Rímurnar voru geysivinsælar og sennilega
aðalafþreying og skemmtun fólks á kvöldin. Í þeim var einhver saga færð í
bundið mál og síðan voru rímurnar kveðnar kvöld eftir kvöld og voru oftast svo
langar að þær urðu eins konar framhaldssaga. Rímur hefjast jafnan á inngangserindum
sem kölluð eru mansöngur þar sem skáldið snýr sér beint til áheyrenda. Margt er
óvíst um uppruna rímna en fræðimenn eru sammála um að mansöngvarnir beri ýmis
einkenni evrópsks miðaldakveðskapar. Í mansöngvunum eru konur oft ávarpaðar og
algeng ritklif eru að fjalla þar um erfiðleika og hæfileikaleysi til að yrkja, svo og
um ástir og ástarraunir. Elstar af rímum Hallgríms eru rímur af Lykla-Pétri og
Magellónu, líklega ortar skömmu eftir heimkomu Hallgríms til Íslands eða um 1637.
Söguefnið er upprunnið í Austurlöndum, það er ævintýri úr 1001 nótt sem borist
hefur gegnum Ítalíu inn í evrópskar bókmenntir. Síðan er þetta ein af sögunum sem
á þessum tíma eru þýddar á íslensku úr þýsku og dönsku og þannig hefur hún
borist til Íslands. Þá orti Hallgrímur Króka-Refs rímur en þær eru byggðar á
einni af Íslendingasögunum. Loks er að nefna Flóres rímur og Leós, sem ortar eru út
af sögunni um Oktavíanus keisara og syni hans, Flóres og Leó, en efnið barst frá
Frakklandi til Þýskalands á 16. öld og þaðan um Danmörku til Íslands. Bjarni
Jónsson hafði byrjað á þessum rímum, en aldrei lokið við þær. Þegar Hallgrímur
tók til við þær hefur hann sennilega verið orðinn prestur á Saurbæ á
Hvalfjarðarströnd.
Í rímunum var hefð að nota skáldskaparmál Eddu sem áður var getið
um. En auðvitað var misjafnt hversu vel kunnug skáldin voru þessum forna lærdómi og
hvernig honum var beitt. Til þess að nota skáldamálið rétt var nauðsynlegt að
þekkja heiðnar norrænar goðsögur um tilurð veraldarinnar. Þess vegna er Edda Snorra
Sturlusonar einstök heimild um heimsmynd heiðinna manna en einnig um forníslenska
skáldamálið. Kenningar og heiti eru stílfyrirbæri sem einkum voru notuð í
dróttkvæðum til forna. Heiti er orð sem yfirleitt er ekki notað nema í skáldskap.
Kenning er hins vegar samsett úr tveimur eða fleiri nafnorðum eftir ákveðnu kerfi.
Konu er t.d. hægt að kalla gulls eik og er þá talað um að stofnorðið sé eik en
það gæti líka verið önnur trjátegund eins og þöll eða fura en kenniorðið er
gull en það gæti líka verið eitthvert skart eins og t.d. hringur eða spöng og þá
væri konan kölluð hrings eik eða spanga þöll. En ótal samsetningar koma til greina.
Og það er einmitt það sem eflaust hefur heillað skáld á öllum tímum, þessir
endalausu möguleikar til að orða sama hlutinn á mismunandi hátt.
Hallgrímur Pétursson beitir norræna skáldskaparmálinu meira og á
fjölbreyttari hátt en flest önnur samtímaskáld hans. Það má eflaust rekja til
áhuga hans á fornum íslenskum fræðum en sá áhugi breiddist út á Íslandi á
sautjándu öld fyrir áhrif frá húmanismanum sem þá var ríkjandi stefna meðal
menntamanna í Kaupmannahöfn en þangað sóttu Íslendingar lærdóm sinn eins og áður
segir. Til marks um áhuga og þekkingu Hallgríms á þessum fræðum má geta þess að
hann var fenginn til þess að semja skýringar við fornar dróttkvæðar vísur úr
Ólafs sögu Tryggvasonar í Flateyjarbók sem er stærsta handrit sem varðveist hefur á
Íslandi frá miðöldum og geymir sögur af Noregskonungum. Skýringar Hallgríms eru
varðveittar í eiginhandarriti í British Library í London.
Hallgrímur orti líka heilræðakvæði sem voru vinsæl kveðskapargrein
á þessum tíma. Eitt heilræðakvæði hans er akrostikon eða stafrófskvæði þar sem
upphafsstafir erindanna mynda stafrófið. Slík kvæði voru algeng og vinsæl um alla
Evrópu á þessum tíma enda hefur Hallgrímur bæði haft þýska og danska fyrirmynd
að kvæðinu. Frægastar eru þó heilræðavísur sem hann orti fyrir börn og hafa að
geyma margvísleg nytsöm sannindi eins og til dæmis að sá sem hlotið hefur góða
menntun sé glaður í lund og hljóti lof meðal manna en hinn sem hafnar góðum siðum
verði aldrei nema hálfur maður. Hann segir í vísunum að menn eigi að vera
lítillátir, ljúfir og kátir og að gott sé að vinna og lesa en mikilvægast af öllu
sé þó að elska Guð og biðja til hans. Þessar vísur læra öll börn á Íslandi á
sínum fyrstu árum í skóla enn þann dag í dag.
Annað kvæði eignað Hallgrími er einnig ætlað börnum en talsvert ólíkt
heilræðavísunum. Þar koma við sögu persónur úr íslenskri þjóðtrú, Grýla og
eiginmaður hennar Leppalúði. Grýla er hræðileg og ljót kerling sem fer um sveitir
landsins með poka á bakinu og safnar í hann óþekkum börnum. Í kvæði Hallgríms er
Leppalúði, maður Grýlu, mættur (vegna þess að Grýla er lasin og kemst ekki sjálf)
og krefst þess að fá að taka með sér eitthvert af börnum hans og eru þrjú nefnd
með nafni; Eyjólfur, Guðmundur og Steinunn. Þegar Leppalúði birtist er Hallgrímur
staddur í kirkjunni, hann reynir að malda í móinn þegar Leppalúði byrjar að telja
upp ýmislegt sem krakkarnir hafi gert af sér, séu með hávaða og læti og nenni ekki
að lesa og læra en að lokum ætlar Leppalúði að ráðast á hann. Þá bregður
skáldið sér í prestshempuna og hún verður honum til varnar gegn þessari illu vætt.
Eina barn þeirra Hallgríms og Guðríðar sem upp komst var Eyjólfur sonur þeirra.
Dótturina Steinunni misstu þau þegar hún var aðeins þriggja og hálfs árs.
Legsteinn með nafni hennar sem Hallgrímur hjó sjálfur út hefur varðveist og er í
kirkjunni í Hvalsnesi þar sem Hallgrímur þjónaði fyrst sem prestur.
En hann reisti henni einnig annars konar
minnisvarða, tvö erfiljóð sem eru með fallegustu erfiljóðum sem til eru á
íslensku. Úr upphafsstöfum erindanna í öðru ljóðinu má lesa þessi orð: Steinunn
mín litla hvílist nú. Þar eru dregnar upp bjartar og fagrar myndir af hinum hólpnu
sem fagna og syngja á himnum lausir við allan harm og þjáningu og skáldið huggar sig
við að þar er barnið hans nú. Hann lýsir því einnig þegar hún var veik, leið
illa og grét, og þótt það sé gert í fáum orðum finnur lesandinn greinilega
sársauka foreldrisins sem vakir yfir barninu sínu deyjandi og getur ekki bjargað því.
Hann lýsir henni svo að hún hafi verið „næm, skynsöm, ljúf í lyndi“,
eftirlæti hans og yndi.
Passíusálmarnir
Eins og kunnugt er hefur pína og dauði Jesú Krists um aldir verið
uppspretta ljóða og tónlistar í Evrópu. Passíusálmar Hallgríms Péturssonar eru
grein á þeim stóra meiði. Það var gömul og sterk hefð fyrir því að hugleiða
efni píslarsögunnar, einnig á kaþólskum tíma. Á íslensku var til dæmis ort
helgikvæði á 13. öld sem nefnist Líknarbraut og er íhugun um pínu og dauða Krists.
Sams konar íhugun er að hluta til í frægasta helgikvæði Íslendinga frá kaþólskum
tíma, Lilju eftir Eystein munk Ásgrímsson. Eftir siðskiptin urðu enn fleiri til að
yrkja og skrifa um þetta efni enda er krossdauði Jesú mjög miðlægt atriði í
evangelískri guðfræði. Í kjölfar siðskiptanna urðu menningarleg tengsl á Íslandi
mjög sterk við Danmörku og Þýskaland, þaðan barst fjöldi trúarlegra og
fræðilegra rita og bókmenntir og menningarlíf mótaðist mjög af áhrifum þaðan. Á
íslensku voru meðal annars þýdd rit eftir ýmsa þýska guðfræðinga, svo sem
Jóhann Gerhard, Jóhann Arndt, Martin Moller og fleiri og höfðu rit þeirra mikil
áhrif á íslenskan kveðskap. Á þessum tíma blómstraði sálmakveðskapur á
íslensku meira en nokkru sinni.
Passíusálmar Hallgríms Péturssonar hafa samt sem áður algjöra
sérstöðu að því leyti að þeir hafa fylgt íslensku þjóðinni gegnum aldir eins
og áður sagði. Varla þarf að taka fram að annar kveðskapur af þessu tagi er löngu
fallinn í gleymsku. Það er erfitt að svara því hvað gerir Passíusálma Hallgríms
Péturssonar svo sérstaka en óhætt er að fullyrða að þeir eru meistaraverk bæði
frá listrænu og trúarlegu sjónarmiði. Þeir eru fimmtíu talsins og hver og einn
ætlaður til flutnings á virkum degi á níuvikna föstunni eða þannig að lestri
þeirra sé lokið í dymbilviku. Titill þeirra er: „Historia pínunnar og dauðans
Drottins vors Jesú Kristí, með hennar sérlegustu lærdóms-, áminningar- og
huggunargreinum, ásamt bænum og þakkargjörðum, í sálmum og söngvísum með ýmsum
tónum samsett og skrifuð anno 1659.“ Sýnt hefur verið fram á að bygging hvers
sálms er í samræmi við þessa fyrirsögn. Þannig skiptist hver sálmur í historiu,
sem er ákveðinn hluti texta píslarsögunnar og síðan skiptist útleggingin í
útleggingu til lærdóms, áminningar og huggunar. Þessi fjórfalda skipting er í
samræmi við ferns konar útleggingu textans sem á sér langa hefð í kristnum
fræðum, hin sögulega (historiska) merking, hin táknræna (allegoriska), hin
siðferðilega (móralska) og sú sem stefnt er að og veitir huggun (hin anagógiska).
Hver Passíusálmur er ortur undir sérstökum bragarhætti og í upphafi
hvers sálms er tekið fram undir hvaða lagi hann eigi að syngja. Sálmarnir eru ortir
undir lagboðum sem fólk þekkti. Í hverjum sálmi er endarím og stuðlasetning en
stuðlasetning hefur tíðkast í íslenskum kveðskap allt fram á þessa öld. Að
öðru leyti er ytra form sálmanna einfalt, skáldið notar ekki innrím eins og víða
er algengt í öðrum kveðskap þess, hann notar ekki forna skáldamálið né annað
flókið myndmál, allt er skýrt og auðskilið. Engu að síður má víða sjá að
höfundurinn þekkir og notar klassísk stílbrögð og hefur meginreglur
mælskufræðinnar að leiðarljósi, til dæmis í upphafsversinu sem er dæmigert
invocatio, ákall til alls líkamans að taka þátt í hugleiðslunni.
Meginhugsunin í hugleiðslu Hallgríms er að allt sem Jesús leið og
þoldi var gert af kærleika til mannanna, í þeim tilgangi að vera þeim til
björgunar, þannig að hver og einn sem trúir á hann er laus frá refsingu og dómi.
Dæmi um þessa hugsun er erindið þar sem segir: „Yfirgefinn kvað son Guðs sig /
þá særði hann kvölin megna / yfirgefur því aldrei mig / eilífur Guð hans
vegna“. Í hverjum sálmi er eins og skáldið hafi valið ákveðin orð eða
hugtök til að hugleiða og útleggja á ýmsan hátt, í 8. sálmi eru það t.d.
hugtökin myrkur, vald og tími. Í sálminum er meðal annars fjallað um þann tíma sem
Jesús þurfti að þjást, það var afmarkaður tími og á sama hátt er þjáning
hvers manns innan ákveðins tíma, svo og sá tími sem hverjum manni er gefinn, umfram
allt er lögð áhersla á að Guð er sá sem ríkir yfir tímanum. Jesús var ofurseldur
mannlegu valdi en er þó sá sem valdið hefur, á sama hátt hafa valdsmenn þessa heims
takmarkað vald. Síðan tengir skáldið saman vald og myrkur og segir valdstjórnendum
til syndanna, varar þá við að beita órétti í skjóli myrkurs og minnir síðan í
næsta erindi á að í myrkri dauðans muni enginn sjá muninn á höfðingjum og
alþýðufólki. Um leið áminnir hann alþýðuna að treysta ekki á hylli
höfðingjanna vegna þess að vald þeirra er tengt myrkrinu. Síðan
kemur bæn fyrir yfirvöldunum þar sem Jesús er ávarpaður sem lífsins ljós, augljós
andstæða við myrkrið. Í lok sálmsins er Jesú þakkað fyrir að hafa gengist undir
vald myrkursins og komið því til leiðar að ljóðmælandi og um leið hver sem trúir
á Krist verði aldrei ofurseldur ystu myrkrum kvalanna.
Í 44. sálminum leikur skáldið hins vegar með hugtökin faðir og
hönd. Þar er dregin upp mynd af Guði sem hinum „góðlynda“ föður sem hefur
meðaumkun með sjúka barninu sínu. Þess vegna er best að fá að halda í hönd hans
og láta hann leiða sig; í dauða mun hinn trúaði mæta miskunn milli föðurhanda
Guðs. Í þessum sálmi er einna þekktast versið: „Vertu, Guð faðir, faðir minn
/ í frelsarans Jesú nafni / hönd þín leiði mig út og inn / svo allri synd ég
hafni.“ Þetta vers hefur lengi tíðkast að fara með bæði kvölds og morgna.
Í Passíusálmum Hallgríms Péturssonar má greina heimspeki og almenn
sannindi hins lífsreynda manns sem kynnst hefur heiminum og hefur einnig öðlast djúpan
skilning á mannlegu eðli enda eru sumar hendingar í sálmunum orðnar eins og
málshættir meðal Íslendinga, setningar sem oft er vitnað til, t.d. þessi: „Oft
má af máli þekkja / manninn hver helst hann er“ (11,15) og einnig: „hvað
höfðingjarnir hafast að / hinir meina sér leyfist það“ (22,10). Í sálmunum
höfðar Hallgrímur á sérstakan hátt til samvisku hvers manns, hvort sem hann er af
háum stigum eða lágum. Sjálfur hafði Hallgrímur átt misjafna
ævi, hafði bæði kynnst því að vera undir verndarvæng háttsettra en hafði einnig
deilt kjörum með bláfátækum erfiðismönnum.
Það er engin tilviljun að 25. sálmurinn myndar augljósan hápunkt
Passíusálmanna; greinilegt er að þar í miðju verkinu verður ákveðið ris. Þar
segir frá því þegar Jesús er leiddur út og Pílatus leggur til að hann verði
náðaður en mannfjöldinn heimtar að hann verði krossfestur. Skáldið dregur fram
andstæðurnar milli þyrnikórónu Krists og dýrðarkórónunnar sem hinn endurleysti
hlýtur á himnum, milli purpurakápu Krists og skikkju réttlætisins sem hinn trúaði
er sveipaður í. Í samræmi við meginhugsun verksins sem byggð er á kjarnanum í
evangelískri guðfræði hefur mannkynið allt hlotið að gjöf það sem Jesús hlaut
ekki; þegar hann er leiddur út er mannkyni boðið inn – til Guðs. Í þessum
sálmi er eitt fallegasta versið í Passíusálmunum: „Út geng ég ætíð síðan
/ í trausti frelsarans / undir blæ himins blíðan / blessaður víst til sanns
...“. Hinn kunni prófessor í norrænum bókmenntum, Sigurður Nordal (1886-1974),
hefur tengt þetta vers við gamla sögn þess efnis að Hallgrímur hafi jafnan ort
nokkur vers úr Passíusálmunum snemma á morgnana undir berum himni á gangi fyrir utan
bæinn í Saurbæ við Hvalfjarðarströnd en þar er mikið útsýni yfir fjörðinn og
fögur fjallasýn. Í 25. sálminum leggur Hallgrímur einnig út af orðum Pílatusar um
Jesúm: „Sjáið manninn“. Hann hugsar sér að englarnir segi hver við annan
þegar hann sjálfur kemur til himna: „Sjáið nú þennan mann / sem alls kyns eymd
réð beygja / áður í heimsins rann / oft var þá hrelldur hann ...“. En
englarnir sjá ekki aðeins vesöld hans heldur dást einnig að því að hann hefur
unnið sælan sigur og skáldið mun svara með fögrum tón: „Lof sé mínum
lausnara“. Síðan lýkur sálminum á þeim hápunkti sem er lofsöngur til Krists
þar sem beitt er í senn anafóru (endurtekningu í upphafi línu) og polyptoton
(endurtekningu sama orðs í mismunandi beygingarmyndum): „Son Guðs ertu með sanni
/ sonur Guðs, Jesú minn / son Guðs syndugum manni / sonar arf skenktir þinn, / son
Guðs einn eingetinn, / syni Guðs syngi glaður / sérhver lifandi maður / heiður í
hvert eitt sinn.“
Hér hefur komið fram hve nátengdur Hallgrímur Pétursson og
kveðskapur hans er sögu og menningu Íslendinga. Því miður hafa tengsl hans við
evrópskan kveðskap ekki verið rannsökuð nægilega vel. Það liggur þó í augum
uppi að kveðskapur hans er af sama toga og helstu barokkskálda í Norður-Evrópu á
sautjándu öld, bæði hvað varðar lífsskoðun og yrkisefni. Íslendingar höfðu
nokkra sérstöðu á þessum tíma að því leyti að þar hafði tíðkast um aldir að
yrkja á móðurmálinu. Annars staðar í Evrópu voru skáld að losa sig undan hinum
gífurlegu áhrifum latnesks kveðskapar með því að hefja kveðskap á móðurmálinu
til vegs og virðingar þótt sá kveðskapur væri vissulega byggður á sömu reglum og
lögmálum og giltu um klassískan kveðskap. Fullyrða
má að kveðskapur Hallgríms Péturssonar beri flest einkenni barokktímabilsins en
sérstaða hans er einkum fólgin í því hvernig þar rennur saman íslensk og evrópsk
menningarhefð.
