Ögmundur Helgason
forstöðumaður Handritadeildar Landsbókasafns

Eiginhandarrit Hallgríms Péturssonar að Passíusálmunum

Margrét Eggertsdóttir
sérfræðingur á Árnastofnun

Varðveisla verka Hallgríms Péturssonar

Undirskrift Hallgríms Péturssonar

Sýnishorn eiginhandarrits Hallgríms Péturssonar, JS 337 4to
ásamt stafréttum texta (fyrsti sálmur)

Ögmundur Helgason

Eiginhandarrit Hallgríms Péturssonar að Passíusálmunum

Eiginhandarrit séra Hallgríms Péturssonar að Passíusálmunum, JS 337 4to, sem Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn gaf út ljósprentað árið 1996, er 18.4314.5 sm að stærð, 12 arkir, 4 blöð hver örk, samtals 48 blöð án tölusetningar. Á hverri fullritaðri síðu eru allt að 30 línur í samfelldum texta. Blað 1r er titilsíða sálmanna, og kemur þar fram að þeir séu ortir og skrifaðir árið 1659, á 1v eru formálsorð skáldsins, á 2r-46v er sálmatextinn, en þar fyrir aftan á 47r-v sálmurinn Um dauðans óvissan tíma og á 47v-48v Um fallvalt heimsins lán.

Haft er fyrir satt að þetta handrit Passíusálmanna hafi Hallgrímur sent Ragnheiði Brynjólfsdóttur Sveinssonar, biskups í Skálholti, í maímánuði árið 1661. Var Brynjólfur biskup sérstakur velgjörðamaður Hallgríms, eins og víða má lesa um í samtímaheimildum.

Ekki er beinlínis vitað hvers vegna Hallgrímur sendi Ragnheiði sálma sína, en hins vegar er kunnugt að hann sendi einnig sálmana fjórum öðrum konum, eiginkonum og dætrum vina sinna. Verður helst getum að því leitt að þessum konum hafi hann treyst fremur öðrum til að meta verk sitt að verðleikum. Einnig hefur Hallgrímur sent sálmana Jóni Jónssyni prófasti á Melum í Melasveit, auk þess sem hann hefur geymt hjá sér eigið eintak. Öll þessi eiginhandarrit eru nú glötuð nema JS 337 4to sem eitt hefur varðveist til þessa dags.

Tileinkunarorð Hallgríms til Ragnheiðar, sem hefðu átt að vera í handriti hennar, eru þó ekki til með hans hendi. Þau er að finna í handritinu JS 272 4to, í eftirriti Hálfdanar Einarssonar skólameistara á Hólum og eru þannig: „Erusamre, gudhræddre og velsidugre | jomfru Ragnheide Bryniolfs dotter | ad Skälhollte, sender þetta psal | makver til eins gods kyn | ningar merkis j Christi | kiærleika | Hallgrimur Petursson pr(estur ) | Saurbæ ä Hval fiardarstrónd | Anno 1661 in majo. | Mikill er munur heims og himins | sa ma heimi neita, sem himins vill leita.

Í ritverki Magnúsar Jónssonar um Hallgrím Pétursson er fjallað um JS 337 4to og komist að þeirri niðurstöðu að það handrit sé hið sama og Hallgrímur sendi Ragnheiði þótt þar vanti fyrrgreinda tileinkun. Magnús bendir á að í JS 272 4to taki Hálfdan Einarsson einnig fram að hjá Hallgrími hafi verið formáli og meðmælaskrif Jóns Jónssonar prófasts á Melum, sem hann fékk til að rita um sálmana, en sé nú ekki lengur á sínum stað, fremur en tileinkunin, heldur í þessu sama afriti. Kemur hann þessu illa heim og saman, en lýkur þannig orðum sínum að sé um að ræða sama handritið þá ætti þetta efni að hafa verið á sérstöku blaði eða blöðum og síðan orðið viðskila sem ekki sé ómögulegt. Hér verður hin sama niðurstaða að sennilega vanti nú eina örk framan af handritinu þar sem verið hafi umræddur texti. Hefur þessi örk þá verið numin á brott eftir að Hálfdan ritaði hjá sér það sem á henni stóð, og er ekki ólíklegt að það hafi gerst þegar handritið var fært í band einhvern tíma á fyrri hluta 19. aldar. Minna má á að á þeim tíma var handritið í fórum þekkts bókbindara eins og kemur fram hér á eftir.

Páll Eggert Ólason hefur rakið sögu Passíusálmahandritsins af fyllstri kostgæfni, allt frá því að Ragnheiður Brynjólfsdóttir eignaðist það og þar til þessi dýrgripur komst í vörslu Landsbókasafns sem þjóðareign. - Eftir dauða Ragnheiðar og síðar Brynjólfs biskups eignaðist handritið Sigríður Halldórsdóttir, mágkona og erfingi biskupsins, er var kona séra Torfa Jónssonar í Gaulverjabæ, þá sonur þeirra, séra Jón á Breiðabólstað í Fljótshlíð, því næst sonur hans, Björn á Núpi í Dýrafirði, og þar á eftir sonur hans, Jón í Innri-Hjarðardal í sömu sveit. Jón gaf síðan handritið Hálfdani Einarssyni skólameistara á Hólum, sem lét sér mjög annt um kveðskapargeymd séra Hallgríms og rannsakaði og gaf út sálma hans og veraldleg kvæði að ströngustu kröfum síns tíma. Eftir andlát Hálfdanar komst handritið í eigu Ragnheiðar Ólafsdóttur, konu Jónasar Scheving sýslumanns á Leirá, fremur en Ólafs Stefánssonar stiftamtmanns, föður hennar, og síðar í hendur Jóns Jóhannessonar bókbindara í Leirárgörðum, sem seldi það Jóni Guðmundssyni ritstjóra Þjóðólfs. Þennan dýrgrip sendi Jón loks að gjöf vildarvini sínum og nafna, Jóni Sigurðssyni forseta í Kaupmannahöfn, samkvæmt bréfi sem dagsett er 28. febrúar 1855.

Árið 1877 keypti Alþingi allar bækur og handrit Jóns Sigurðssonar til handa Landsbókasafni. Hann hélt þó gögnum sínum til æviloka, 7. desember 1879, en þá voru þau send jafnskjótt sem við varð komið hingað til lands. Voru Passíusálmarnir meðal handrita og prentaðra bóka sem flutt var til landsins árið 1880, en formlega afhent Landsbókasafni með bréfi frá landshöfðingja 26. september 1881. Handritum Jóns hefur alla tíð verið haldið aðgreindum frá öðru handritaefni. Eru þau auðkennd með fangamarki hans, JS. Eins og fram hefur komið ber Passíusálmahandritið númerið 337 4to í safninu.

Við gagngera viðgerð á haustdögum 1995 var Passíusálmahandritið tekið úr bandi sem það hafði verið í frá því á 19. öld, svokölluðu hálfbandi, skinn á kili en pappír á spjöldum. Þegar handritið var bundið hefur samkvæmt venju þótt nauðsynlegt að jafna arkir á jöðrum, en er beitt var skurðhnífnum hefur sneiðst brot af staf eða jafnvel heill stafur á stöku stað, þar sem ritað hafði verið utarlega á spássíu. Þá hefur bókin einnig verið lituð blá í sniðum.

Frá sama tíma gætu einnig verið styrktarræmur sem víða voru límdar á rifnar eða skaddaðar blaðrendur og einnig á nokkrum stöðum inni við kjöl, svo að sums staðar hurfu versanúmer eða jaðartextar undir ræmurnar. Voru þessir álímingar fjarlægðir við viðgerðina.

Pappírinn er brúnleitur og blek ljósbrúnt. Á síðari tímum hefur á stöku stað verið skrifað ofan í upphaflega blekið og bætt við merkjum yfir stafi á tveimur öftustu blöðunum sem eru langmest skemmd af öllu handritinu.

Letur eða stafagerð handritsins er - sem á flestöllum íslenskum handritum fyrr á öldum - að langmestum hluta af gotneskum toga. Þar er um að ræða svokallaða fljótaskrift, en einnig bregður fyrir settletri, meðal annars í öllum fyrirsögnum. Bókstafi sem ættaðir eru úr latínuletri má þó sjá víða, eins og við er að búast, einkum í settleturstextum.

Þar sem settletur er að finna í sálmatextanum, allt frá einu orði til nokkurra versa, virðist augljóst að stundum sé um að ræða áhersluauðkenni, en annars staðar sé þetta gert af handahófi, svo sem þegar fyrsta lína í versi er rituð þannig eða þar sem breytt er leturgerð í miðri setningu. Er langt í frá að regla verði fundin í þessu efni. Þess er að geta að meira er um settletur í fyrri en síðari hluta handritsins.

Frá hendi skáldsins verður ekki heldur fundin nein almenn regla um notkun stórs upphafsstafs, og stafsetning er að hans eigin hætti, jafnvel stundum ósamræmi í sömu orðum, svo sem títt er hjá skrifurum á fyrri tímum.

Í handritinu er hvert vers ritað í fullum línum, eins og venja var fyrr á tíð til að nýta pappírinn. Á eftir hverri hendingu eru oftast skásett greinimerki eða greinistrik sem líkjast mest nútímakommum, en eru þó oftast stærri. Víða vantar samt þessi merki og gætu þá hafa gleymst eða máðst út. Einnig er þau að finna á stöku stað svo sem til að tákna rétta áherslu þar sem ekki eru ljóðlínuskil. Í lok versa er oft ekki að sjá nein merki, ellegar fyrrnefnd skástrik eru sett á eftir þeim eða punktar eða jafnvel bæði táknin, allt án sýnilegrar reglu. Þá kemur fyrir að punktar séu settir til áherslu eða nánast þar sem nú væru höfð upphrópunarmerki.

Fernt er það í handritinu, sem verður ekki eða hefur ekki verið rakið til Hallgríms Péturssonar sjálfs: Neðst á blað 48v hefur Hálfdan Einarsson skólameistari á Hólum ritað eftirfarandi orð sem lýsa því á hvern hátt hann eignaðist handritið: „Þetta eiginn handar rit s[ál.?] s[r.?] Hallgr[íms?] hef eg | undir skrifadur eignast frá Ióni Biarnarsyni í Ynnri | Hjardardal i Dyra fyrdi. Holum d(en) 28 aug(ust) 1773 | Hálfdan Einarsson". Á blöðum 5r, 9r, 13r, 17r, 21r, 25r, 29r, 33r, 37r, 41r og 45r eru arkamerki er hefðu getað verið sett þegar bókin var búin undir band. Er hver örk, að undantekinni hinni fremstu, auðkennd með stórum bókstaf á latínuletri, það er frá B til M. Einnig hefur verið farið ofan í eða sett merki yfir stafi, einkum á aftasta blaði. Er það víða ranglega gert, sé miðað við ritunartímann, en í samræmi við venju síðari tíma. Loks er þess að geta að Finnur Jónsson telur að hönd Hallgríms sé ekki á þeim texta sem ritaður er neðan undir lokalínu sjálfra Passíusálmanna, neðst á 46v. Er höndin miklu vandvirknislegri og stafagerð úr latínuletri. Það eru orðin: „Lofadur sie Gud og blessad sie hans heilaga nafn ad eylijfu | Amen Amen | 1661 in januario | Deo mihi amico sat felix." - Þessi ályktun Finns, það er að hér sé um að ræða aðra hönd en séra Hallgríms, virðist þó geta orkað tvímælis. Magnús Jónsson dregur niðurstöður hans stórlega í efa og skal hér tekið undir orð hans. Telur Magnús vafaorðin rituð strax eftir að lokið var við sálmana, en einnig má hugsa sér að þeim hafi ekki verið bætt við fyrr en tveimur árum síðar, eins og ártalið ber með sér, ef til vill eftir að Hallgrímur hafði ákveðið að senda Ragnheiði biskupsdóttur handritið. Finnur kallar stafina tilgerðarlega og bendir á að sumir þeirra séu látnir enda á feitum hala neðan við línu eða út úr toppnum. Slíka hala má reyndar sjá sums staðar í sálmatextanum, svo sem neðst á blöðum 32r og 36r. Þá má sjá mjög líka drætti og eru í sumum hinna sömu stafa af sömu gerð í sálmunum. Helst er að nefna stafi með sérstök einkenni, svo sem lítið s, er bera má saman við sama staf í yfirskrift hvers sálms, og stórt A, eða þá allt orðið Amen, þar sem það virðist ritað af vandvirkni, til dæmis í lok 17. og 47. sálms. Loks skal sérstaklega bent á að hér er ritað stórt B fremst í orði, eins og heita má undantekningarlaust í sálmatextanum, þótt annars hefjist flest hliðstæð orð á litlum staf í þessum texta.

Vert er að hafa í huga að frá því að Hallgrímur ritaði JS 337 4to og þar til sálmarnir voru prentaðir leið rúmlega hálfur áratugur. Er ekkert líklegra en hann hafi endurskoðað texta sinn á þeim tíma svo að allt getur verið með felldu um þann mun sem er á handritinu og hinum prentaða texta þegar frá eru taldar setjaravillur í frumútgáfunni.

Prentaðar grundvallarheimildir

Finnur Jónsson: Formáli að ritinu Passíusálmar Hallgríms Pjeturssonar. Kaupmannahöfn 1924.

Magnús Jónsson: Hallgrímur Pétursson, æfi hans og starf, I-II. Reykjavík 1947.

Arne Møller: Hallgrímur Péturssons Passionssalmer. Kjøbenhavn 1922.

Páll Eggert Ólason: Athugasemdir um Passíusálmahandrit. Skírnir, CXIII. ár. Reykjavík 1939.

_______. Ferill Passíusálmahandrits síra Hallgríms Péturssonar. Skírnir, CI. ár. Reykjavík 1927.

_______. Nokkur orð um handritið. [Eftirmáli við ljósprentun Passíusálmanna.] Reykjavík 1946.

© Ögmundur Helgason. Birtist upphaflega í ritinu útgáfu Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns (1996)

Margrét Eggertsdóttir

Varðveisla verka sr. Hallgríms Péturssonar

Eiginhandarrit Hallgríms Péturssonar eru nú sárafá varðveitt en talið er að hann hafi sjálfur skrifað upp, eða látið skrifa, alla sálma sína og lengri kvæði. Til eru heilu kvæðabækurnar sem skáld hafa ritað eigin hendi, t.d sr. Bjarni Gissurarson í Þingmúla (1621-1712), eða þá að varðveist hafa afrit af eiginhandarritum eins og handrit að kvæðabókum sr. Ólafs Jónssonar á Söndum (1560-1627). Það er því nokkuð einkennilegt að ekkert slíkt skuli hafi varðveist af kveðskap Hallgríms.

Því hefur verið slegið fram að Árni Magnússon kunni að hafa safnað handritum Hallgríms og þau brunnið í Kaupmannahöfn 1728 en fyrir því eru þó engar heimildir. Hins vegar er vitað að bruni varð í Saurbæ árið 1662, þá brann bær Hallgríms til kaldra kola, og kynni það meðal annars að skýra þetta mál. Greinilegt er af orðum Hálfdanar Einarssonar á síðari hluta átjándu aldar að á hans dögum er lítið sem ekkert varðveitt með hendi Hallgríms. Einu eiginhandarritin að verkum sr. Hallgríms sem varðveist hafa eru annars vegar handrit í Landsbókasafni (JS 337 4to) þar sem eru Passíusálmarnir og að auki ljóðmælin Allt eins og blómstrið eina og Allt heimsins glysið, fordild fríð; og hins vegar handrit í British Library í London (BL Add 11.193) með skýringum Hallgríms við dróttkvæðar vísur í Ólafs sögu Tryggvasonar í Flateyjarbók en þær skýringar gerði Hallgrímur að beiðni Brynjólfs biskups Sveinssonar.

Eyjólfur, sonur sr. Hallgríms, mun hafa safnað allmiklu af kveðskap föður síns saman í kver. Niðjar Hallgríms áttu kverið en síðar komst það í eigu Páls Vídalíns. Í rithöfundatali sínu, Recensus poetarum et scriptorum, þar sem meðal annars er fjallað um Hallgrím Pétursson, segir Páll: "Ég hef fengið hjá sonarsonum hans kver í átta blaða broti, skaddað og illa farið af margs konar fúa, en í því höfðu verið bæði þessi sálmur og ýmislegt annað, bæði sálmar og vísur Hallgríms; þetta kver sögðu þeir að væri með eigin hendi ekki Hallgríms sjálfs, heldur Eyjólfs sonar hans. En þar sem ekki var hægt að varðveita þetta kver vegna fúa, lét ég skrifara mína skrifa það vandlega upp og á það enn, að vísu spillt af mörgum eyðum þar sem bókarslitrið varð ekki lesið". Því miður mun kverið sem hér var lýst og afrit Páls nú hvort tveggja vera glatað.

Hins vegar eru ákveðin handrit sem ætla má að standi eiginhandarritunum nær er önnur. Eitt þeirra er talið vera skrifað upp eftir einu af eiginhandritum Hallgríms að Passíusálmunum, því sem hann tileinkaði og sendi mágkonunum, Helgu Árnadóttur í Hítardal, konu sr. Þórðar Jónssonar og Kristínu Jónsdóttur, konu Sigurðar lögmanns Jónssonar í Einarsnesi, enda eru ávarpsorð Hallgríms til þeirra varðveitt í þessu handriti, dagsett 5. maí 1660. Auk þess er þar formáli séra Jóns á Melum að Passíusálmunum. Annað handrit má nefna sem allt bendir til að standi nálægt upphaflegri gerð. Það er skrifað af Guðmundi Runólfssyni eins og fram kemur á forsíðu; fyrri hlutinn á Stað í Grindavík 1730 en seinni hlutinn í Vestmannaeyjum 1736 (JS 208 8vo). Passíusálmarnir eru ekki í þessu handriti en ýmsir aðrir sálmar Hallgríms og kvæði. Hallgrími er eignað allt sem er í fyrri hluta handritsins og niðurröðun efnisins í þessu handriti er mjög svipuð niðurröðun efnisins í nokkrum öðrum handritum sem varðveita kveðskap Hallgríms, sem og í fyrstu útgáfu Hallgrímskvers. Þetta hvort tveggja gæti bent til þess að hér væru leifar af kvæðasafni. Auk þess er þetta handrit eitt af fáum sem örugglega er eldra en prentaðar útgáfur af kvæðum og sálmum sr. Hallgríms.Samt sem áður er málið ekki svo einfalt að hægt sé að birta öll ljóðmæli Hallgríms sem varðveitt eru í þessu ágæta handriti eins og þau eru þar, heldur verður að meta hvern texta út af fyrir sig, t.d. er Flærðarsenna þarna varðveitt en reyndist við samanburð handrita hafa betri og upprunalegri texta í handriti sem er enn eldra eða frá síðari hluta sautjándu aldar og mun vera upprunnið í Borgarfirði.

Sá sem fæst við að gefa kveðskap sr. Hallgríms út – annan en Passíusálmana – verður að velja milli uppskrifta sem eru ekki komnar beint frá höfundinum og hljóta því að hafa brenglast meira eða minna. Það er ekki í valdi útgefenda að endurskapa texta skáldsins eins og hann var upphaflega, hins vegar er hægt að reyna að gefa rétta mynd af varðveislu kvæðanna, velja þann texta sem trúlegt er að hafi staðið næst hinum upprunalega og gefa lesendum kost á að kynna sér hinar ýmsu gerðir kvæðanna og hvernig þær tengjast. Alkunn er þessi vísa sr. Hallgríms sem hann á að hafa ort þegar hann sá uppskrift af Króka-Refs rímum:

Séð hef ég áður rímur Refs
ritaðar mínum penna,
en nú er mér orðið allt til efs
hvort eigi mér að kenna.

Einnig kemur fram í formála að Passíusálmunum ósk um að menn færi ekki úr lagi það sem hann hefur ort sem ber auðvitað vitni um ótta við að svo fari: „Enn þess er eg aff gudhræddum monnum oskande ad eige vr lage fære, nie mijnum ordum breite ..." (JS 337 4to, 1v).

Þau handrit sem standa skáldinu nálægt í tíma eða með öðrum orðum eru skrifuð á 17. öld eru ekki mörg, en einkennilegt er að texti þeirra er oft ekki síður brenglaður en texti annarra handrita. Á þetta ekki síst við um hið merka kvæði hans, Aldarhátt. Þetta kvæði virðist hafa notið vinsælda ef marka má hvað það er varðveitt í mörgum uppskriftum en hefur einnig þótt torskilið eins og sjá má af því að skýringar voru samdar við það.

Það er ljóst að kvæði og sálmar sem skrifuð voru upp í handritum á sautjándu og átjándu öld hafa nær undantekningarlaust tekið miklum breytingum. Oft er augljóslega um mislestur að ræða en einnig er hugsanlegt að skrifarar hafi viljandi breytt ýmsu og talið það vera til bóta. Auk þess er líklegt að menn hafi kunnað þennan kveðskap utan að og skrifað hann upp eftir minni. Þar við bætist að ólíkar gerðir má hugsanlega að einhverju leyti rekja til þess sem orti. Vitað er að Hallgrímur Pétursson skrifaði Passíusálmana sjálfur upp nokkrum sinnum og sendi vinum sínum og að nokkur munur var sums staðar á sálmunum í þessum handritum. Á sama hátt er vel hugsanlegt að tvær eða jafnvel fleiri mismunandi gerðir kvæðis eða sálms megi rekja til skáldsins sjálfs.

Það er mikilvægt að átta sig á því að sálmar og kvæði voru skrifuð upp til notkunar. Fólk söng sálmana og fór með kvæðin sér til gleði og ánægju, til huggunar í raunum og til að skilja betur gang veraldarinnar. Handrit voru skrifuð handa ákveðnu fólki og síðan gengu þau milli manna, oft í sömu fjölskyldunni, kynslóð eftir kynslóð. Ef skrifari var sjálfur hagmæltur eða skáld skrifaði hann eigin skáldskap upp innan um kvæði annarra. Oft er það tilviljun hvort höfundar er getið enda munu menn ekki hafa litið á það sem aðalatriði, allra síst þegar um sálma var að ræða. Áður hefur þess verið getið að skýringar voru samdar við kvæði Hallgríms, Aldarhátt. Sr. Eyjólfur Jónsson lærði á Völlum í Svarfaðardal er annar þeirra sem vitað er að sömdu skýringar við kvæðið. Hann orti líka vísu um það og hún fylgir kvæðinu í nokkrum handritum. Hún hljóðar svo:

Aldarhátt ég enda hér,
óðarþátt sem bestur er,
fróðleiksmátt sá frægstan tér
furðu dátt í sjálfum sér.

Þannig má stundum finna í handritum vísur eða athugasemdir sem eru eins konar svar eða viðbrögð lesenda við því sem þar er skrifað upp. Það er einnig ljóst að þótt kvæði eða sálmur kæmi á prent breytti það engu um að menn héldu áfram að skrifa textann upp eftir handriti án tillits til þess hvernig hann var prentaður; hinn prentaði texti var ekki endilega talinn réttmætari eða uppskrifarar höfðu alls ekki prentaða bók handbæra. Hitt er líka til að texti í handriti sé einfaldlega nákvæm uppskrift á prentuðum texta og hafi þannig ekkert textagildi.

Oft var það svo að tilgangurinn helgaði meðalið þegar kvæðin voru skrifuð upp. Sem dæmi má nefna nokkur erindi eftir sr. Hallgrím sem hafa upphafið Þeir undanförnu öðrum benda og hafa í tveimur handritum fyrirsögnina „Að maður athugi jafnan sinn dauða" og virðast því vera hugleiðing um dauðann. Hins vegar eru nokkur erindi úr sálminum varðveitt með erindinu Almáttugur Guð þín gæti sem er lukkuósk sr. Hallgríms til Sigurðar Jónssonar þegar hann varð lögmaður sunnan og austan. Í enn öðru handriti (Lbs 847 4to) mynda nokkur þessara erinda upphafið að erfiljóði sr. Hallgríms um Árna lögmann Oddsson, en þau eru ekki í öðrum handritum að því kvæði, svo vitað sé. Ekki er gott að segja hvort skáldið hafi sjálft notað erindin í fleiri en einum tilgangi eða hvort skrifarar bera ábyrgð á mismunandi hlutverki erindanna.

Metnaðarfyllsta útgáfan sem til er á kvæðum og sálmum sr. Hallgríms Péturssonar er útgáfa Gríms Thomsens: Sálmar og kvæði I-II (1887-90). Í fyrra bindinu eru sálmaflokkar skáldsins (Samúelssálmar, Passíusálmarnir og Andleg kveðja) en í síðara bindinu eru stakir sálmar og veraldleg kvæði. Í formála segir Grímur að til sé efni í þriðja bindið, þ.e. Rímur af Króka-Ref, Rímur af Lykla-Pétri og Magelónu, Rímur af Flóres og Leó (brot), Diarium, Umþenkingar en það eru íhugunarrit sem Hallgrímur samdi í lausu máli, kvöld- og morgunbænir o.fl. Þriðja bindið kom aldrei út þannig að þetta varð ekki heildarútgáfa eins og til stóð. Löngu seinna voru rímur Hallgríms gefnar út í ritröð Rímnafélagsins; 1956 gaf Finnur Sigmundsson út Króka-Refs rímur og Rímur af Lykla-Pétri og Magelónu í einu bindi og Rímur af Flóres og Leó (eftir þá Bjarna Jónsson Borgfirðingaskáld og Hallgrím) í öðru bindi.

Útgáfa Gríms er fyrsta tilraunin til heildarútgáfu á verkum Hallgríms en auðvitað ekki fyrsta útgáfan á ljóðmælum hans. Passíusálmarnir komu út meðan hann sjálfur var enn á lífi, 1666, og tæpri öld síðar komu sálmar hans og kvæði út, fyrst á Hólum 1755 og oftsinnis eftir það og voru þessar útgáfur nefndar Hallgrímskver. Fyrsta útgáfa Hallgrímskvers kom út árið sem Hálfdan Einarsson kom til Hóla. Þar var hann skólameistari í þrjátíu ár og gaf bæði Passíusálmana og Hallgrímskver út mörgum sinnum og endurskoðaði og endurbætti jafnan útgáfurnar. Síðasta útgáfan sem hann gekk frá kom út 1773 og er hún mjög mikilvæg heimild og viðmiðun við frágang einstakra kvæða.

Það hefur lengi verið stefnt að heildarútgáfu á verkum Hallgríms á Stofnun Árna Magnússonar og megináherslan lögð á að ganga fyrst frá kvæðum hans og sálmum. Það er langbrýnast því að Passíusálmarnir eru til útgefnir eftir eiginhandarritinu og rímurnar eru til í ágætri útgáfu. Jón Samsonarson sérfræðingur á Árnastofnun ýtti úr vör undirbúningi þessarar útgáfu og lét meðal annars vinna kvæðaskrá þar sem skráð eru öll ljóðmæli eignuð Hallgrími og hvar þau eru varðveitt í handritum eða eldri prentuðum bókum. Þar sem flest ljóðmælin eru aðeins varðveitt í afritum er eins og áður segir aldrei hægt að treysta því að textinn sem valinn er til útgáfu sé nákvæmlega eins og skáldið gekk frá honum - eða réttara sagt, það er næsta víst að hann er ekki alveg eins og höfundurinn gekk frá honum. Valið á textanum sem leggja skal til grundvallar er oft mikið matsatriði. Ljóst er að í hverju einasta tilfelli verður að skoða öll handrit sem geyma kvæðið sem um er að ræða.

Annar meginvandi varðandi þessa útgáfu er að taka afstöðu til þess hvaða ljóðmæli séu réttilega eignuð Hallgrími og hver ekki. Það er ákaflega algengt að sama kvæði eða sálmur sé bæði eignað Hallgrími og ýmsum öðrum. Það er staðreynd að fræg skáld draga til sín annarra kveðskap, þeim er eignað meira en þau hafa raunverulega ort og hins vegar verða kvæði þeirra fyrir meiri breytingum en annarra, verða meiri almenningseign og erfiðara að komast að því hvernig „frumgerðin" var. Vissulega eru ákveðnar heimildir til, t.d. um það hvað Hálfdan Einarsson taldi réttilega eignað Hallgrími og hvað ekki og sjálfsagt að taka mark á því. Hálfdan merkir sum ljóðmælin með stjörnu og skýrir það svo: „... þar Asterisci finnast hiª psalmunum, þa er þad teikn til þess, ad sum exemplaria, sem vid hønd eru, eigna þa ødrum enn sr. Hallgrijmi." Auk þess sleppir Hálfdan sumum ljóðum í síðari útgáfum en bætir öðrum við og er full ástæða til að hafa slíkt til viðmiðunar. Það er ein ástæða þess að við útgáfu á kveðskap sr. Hallgríms er nauðsynlegt að hafa hinar ýmsu útgáfur Hallgrímskvers frá átjándu öld til hliðsjónar.

Annað sem hlýtur að vera a.m.k. vísbending um höfund er vitnisburður handrita. Mikilvægt er að athuga vel fyrirsagnir kvæða í handritum og reyna að meta heimildagildi þeirra. En auk þess má oft greinilega sjá á fyrirsögnum, ásamt með lesbrigðum, hvernig skyldleika handrita er háttað. Það er ekki óalgengt að sama kvæðið sé eignað tveimur til þremur höfundum. Þá verður útgefandi að reyna að greina milli handrita, taka fremur mark á eldra handriti en yngra, taka e.t.v. fremur mark á einum skrifara en öðrum, en þessi aðferð er auðvitað ekki óbrigðul.

Sú útgáfa sem nú er unnið að á Árnastofnun á að vera vísindaleg útgáfa en í því felst að allar varðveittar uppskriftir hvers kvæðis eða sálms eru athugaðar áður en valinn er sá texti sem birta skal. Kvæðið er síðan skrifað upp orðrétt og stafrétt eins og það er í handritinu eða prentuðu bókinni sem fyrir valinu verður. Að því búnu er gerð skrá yfir öll frávik textans í öðrum handritum og loks er gert stemma eða ættartré handrita. Þetta er auðvitað seinleg og tímafrek vinna, einkum í þeim tilfellum þegar kvæði er varðveitt í mörgum handritum eins og til dæmis Aldarháttur sem er í rúmlega fjörutíu handritum og hefur auk þess oft verið prentaður. En það er ekki nóg með að þetta taki langan tíma, einungis fáir hafa áhuga á þeim upplýsingum sem þarna koma fram. Hins vegar er nauðsynlegt að útgáfa af þessu tagi sé til. Henni er ætlað að vera traust heimild um það hvernig kvæðin eru varðveitt og vera þannig grundvöllur undir aðrar útgáfur t.d. ætlaðar almenningi, skólafólki og fleirum, svo og þýðingar.

Það er ætlunin í þessari útgáfu að raða ljóðmælum Hallgríms saman eftir efni þar sem ómögulegt er að raða þeim eftir aldri vegna óvissu um það hvenær kvæðin voru ort. Það er þó ekki vandalaust að raða eftir efni. Það er til dæmis alveg ljóst að sú flokkun sem Grímur Thomsen hefur í útgáfu sinni er ónothæf, þar er reynt að greina milli trúarlegs og veraldlegs efnis en sú skipting gengur ekki upp eins og danski guðfræðingurinn Arne Møller benti á fyrir löngu í doktorsriti sínu um Passíusálmana frá árinu 1922. Þetta vekur ýmsar spurningar varðandi bókmenntagreinar og kvæðategundir sem Hallgrímur leggur stund á. Það er því spennandi rannsóknarefni að taka kveðskap hans til athugunar bæði út frá formi, innihaldi, myndmáli og stíl. Þá kemur ef til vill í ljós að ýmislegt sem hingað til hefur verið litið á sem sérstakt einkenni á Hallgrími og lífsviðhorfi hans eða dæmigert fyrir andlegt ástand Íslendinga á sautjándu öld á sér fyrirmyndir í evrópskri kveðskaparhefð og sýnir miklu fremur að erlendir tískustraumar í kvæðagerð, bæði trúarlegri og veraldlegri, hafa einnig náð hingað út til Íslands.

© Margrét Eggertsdóttir. Birtist upphaflega í ritinu Hallgrímsstefna. Fyrirlestrar frá ráðstefnu um Hallgrím Pétursson og verk hans (1997)