Ašdragandi Brautryšjendur Landnįmiš Nżtt samfélag Nśtķminn



Samtķmaheimildir
- Fyrstu tvö įrin
Jóhann Briem

Fréttir frį Shawano
Stefįn Gušmundsson

Bókmenntir
Sandy Bar
Guttormur Guttormsson

Vištöl
Landnįmssögur
Gušjón Įrnason og fleiri

Fyrstu tvö įrin
Grein Jóhanns Briem śr Framfara 1. įrgangi (5-6) 1877-78

Įgrip af żmsu sem snertir landnįm Ķslendinga ķ Nżja-Ķslandi.

Frįsögnin um landnįmiš nęr yfir tveggja įra tķmabil, eša frį sķšasta sumardegi 1875 til jafnlengdar įriš 1877.

FERŠIR ĶSLENDINGA TIL AMERĶKU.

Jeg vil sem fęzt geta mjer til um, af hvaša hvötum Ķslendingar fyrst fóru aš flytja til muna af Ķslandi. Mį vera aš nokkrir hafi illa žolaš margbreyttar, ófyrirsynju, įlögur, og żmislegan ójöfnuš af hįlfu yfirmanna sinna, į lķkan hįtt og forfešur žeirra ķ Noregi, fyrir rśmum žśsund įrum. Svo er heldur eigi ólķklegt, aš óblķša tķšarfarsins į Ķslandi hafi įtt nokkurn žįtt ķ mannflutningum žašan. Getur og veriš, aš nokkrir hafi ķhugunarlķtiš rįšist til brottferšar, ef til vill meš žeirri hugmynd, aš žurfa ekki neitt aš hafa fyrir lķfinu framar. Hverjar sem nś orsakirnar hafa veriš ķ fyrstu, žį er nś svo komiš, aš į nįlęgt 6 įrum, eša sķšan 1871, hafa nęrfellt tvęr žśsundir manna flutt frį Ķslandi til Amerķku, en mjög fįir munu hafa flutt til annara landa. Sumariš 1873 flutti fyrsta sveit manna, af noršurlandi, meš hestaskipinu „Queen“. Sumariš 1874 fór og af noršurlandi nįlęgt 250 manns, meš gufuskipinu St. Patrick, er fyrst skipa kom beinlķnis, til aš flytja menn frį Ķslandi til Amerķku. Bįšir žessir flokkar, sem og žeir menn, er įšur voru komnir til Amerķku, dreyfšust vķšsvegar śtum landiš. Nęrfellt helmingur žeirra, er fluttu af Ķslandi 1873, fóru til Wisconsin ķ Bandarķkjunum, en hinir settust aš ķ Ontario. Sķšari flokkurinn settist allur aš ķ Ontario. Svo leiš įriš 1875, aš žvķnęr engir fluttu frį Ķslandi til Amerķku. Žarįmóti höfšu landar žeir, er žangaš voru komnir, talsverša hreyfingu į sjer žaš įr. Um 60 manns af žeim, er voru ķ Ontario, fluttu til Nżja Skotlands ķ žeim tilgangi, aš stofna žar ķslenzka nżlendu. Žį huggšu og margir, aš sökum landrżmis og landgęša ķ Manitoba mundi helst tiltękilegt aš stofna žar ķslenzka nżlendu. Sendu žeir, er žessa skošun höfšu, tvo menn til aš skoša lönd žar vestra og velja nżlendusvęši, ef žeim litist land žar hentugt til žessa. Skošunarmenn, sem eigi fundu hentugt nżlendusvęši ķ Manitoba, völdu žaš rjett fyrir noršan takmörk greinds fylkis, mešfram Winnipeg vatni (žaš er nęst stęzta stöšuvatni ķ Amerķku) og nefndu žeir nżlendsvęšiš „Nżja Ķsland“. Žį var land žetta ķ svonefndu Noršvestur- „Territory“ , en ķ fyrravetur var stór partur af greindu „Territory“, meš lögum skilinn frį žvķ, og nefnist sį hluti „District of Keewatin“. Liggur Nżja Ķsland žvķ nś ķ Keewatin. Eptir aš skošunarmenn höfšu aflokiš starfa sķnum, og voru aptur komnir austur til Ontario, afrješu um 250 manns, aš fara žį žegar um haustiš aš byggi landnįm žetta. Lögšu žeir af staš frį Ontario undir lok September, og nįšu til nżlendu sinnar sķšasta sumardag 1875. Žareš svo var oršiš framoršiš tķmans, gįtu žeir eigi fluzt śtum landiš, og tekiš sjer įbżlisjaršir, og settust žvķ flestir aš į einum staš, sunnarlega ķ nżlendunni, byggšu sjer žar brįšabrygša hśs, og nefndu ašsetursstašinn „Gimli“, - Um sama leyti og flokkur žessi lagši afstaš frį Ontario, sendi Yfirstjórn Canadarķkis tvo umbošsmenn sķna til Ķslands, aš bjóša žeim mönnum žar, er hugšu aš flytja af landi brott, land ķ hinu Nżja Ķslandi, og śtvega žeim, er fara vildu, far, og sjį til meš žeim į leišinni, Umbošsmenn žessir voru, sem kunnugt er, W. C. Krieger og Sigtr. Jónasson: Hinn fyrnefndi kom til Ķslands ķ október, en hinn sķšarnefndi ķ desbr. 1875. Feršušust žeir vķšsvegar um į Ķslandi veturinn 1876. Gjöršu žį nokkrir ófrjįlslyndir embęttismenn, og fleyri, er žeirra taum drógu, allmargar, og mišur heišarlegar, tilraunir til, aš hindra śtflutninga, en žaš kom fyrir lķtiš, žvķ sumariš eptir fluttu ķ alt frį Ķslandi til Amerķku hįtt į tólfta hundraš manns. Fluttist fólk žetta ķ žrennulagi frį Ķslandi; fyrsti flokkurinn, 752 menn, sem voru af noršur og vesturlandinu, fór alfarinn frį Akureyri, 2. jślķ, meš gufu skipinu „Verona“ . Kom hann til Granton 6. s. m., og fór žašan tafarlaust til Glasgow. Frį Glasgow fór flokkurinn žann 11. meš Allanlķnu - gufuskipinu „Austrian“, og komst farsęllega til Quebec 22. jślķ. - Hartnęr helmingur žessa flokks hafši įkvaršaš aš fara til Nżja Skotlands, žrįtt fyrir aš stjórnin žar hafši gjört mönnum ašvart um, fyrst į Ķslandi og svo ķ Glasgow, aš hśn eigi hefši kringumstęšur til, aš taka į móti nema fįum fjölskyldum, en į leišinni upp St. Lawrence fljótiš kom umbošsm. stjórnarinnar ķ N. S. śtį skipiš, og rješi, af sömu įstęšum, ekki nema fįum til aš flytja žangaš. Var meš umbošsmanninum, Ķslendingur, Ólafur Brynjślfsson frį Bólstašarhlķš, er dvališ hafši um hrķš ķ N. S. Ljet hann dauflega af įstandi landa žar, sökum atvinnu og fiskileysis, og flutti jafnframt brjef, undirritaš af 10 Ķslendingum, sem žar voru, sem fastlega afrješu śtflytjendur žessa, aš fara til N. S. Žegar svona var komiš, baušst Yfirstjórnin til, aš taka žį, er įkvaršašir voru til N. S. af höndum stjórnarinnar žar, og gefa žeim sömu kjör og hlunnindi og hinum, er įkvešnir voru til Nżja Ķslands, bęši į feršinni, og eptir aš žangaš vęri komiš. Tóku allflestir fśslega tilboši žessu, og fóru ašeins 7 menn til N. S. Aš öšru leyti fór flokkurinn ķ heild sinni frį Quebec 23. jślķ, meš jįrnbraut, vestureptir, og kom til Toronto žann 24. Dvaldi flokkurinn žar til hins 27. aš hann fór, meš jįrnbrautum til Collingwood og Sarnia en žašan 28. meš gufuskipum, noršvestur eptir vötnunum Huron og Superior. Sameinašist hann aptur ķ Duluth 1. įgśst, um kveldiš, en fór žašan, meš jįrnbraut, žann 3. og komst til Fisher's Landing žann 4. Žašan var fariš daginn eptir noršur eptir Raušarįnni į gufubįt, įsamt 2 öšrum stórum bįtum, er tengdir voru sinn viš hverja hliš gufubįtsins, og komust menn žannig til Winnipeg 8. įgśst. Žar varš eptir allmargt einhleypt fólk, bęši karlar og konur, įsamt nokkrum fjölskyldum, er fjekk sjer žar atvinnu. Frį Winnipeg fóru žeir, sem til nżlendunnar ętlušu, žann 14. į förum žeim, er stjórnin hafši lįtiš gjöra handa žeim. Žareš menn höfšu mjög mikin flutning, er eigi komst į smįförin, var honum hlašiš į nokkra stóra, flatbotnaša, kassa, er nefnast flatbįtar, og gjarnan eru hafšir til flutninga į Raušarįnni. Ljetu menn strauminn einungis bera žį, og hin önnur för, og komust žvķ eigi noršur ķ įrmynniš fyrr en žann 17. og mįttu, sökum mótbyrs į Winnipeg vatni, bķša žar til 19 - 20. aš menn fóru afstaš žašan, og komust samdęgurs til nżlendunnar.

Annar flokkurinn, 399 manns, er flutti af Ķslandi sama sumar, fór af Seyšisfirši l2. jślķ, einnig meš Veronu. Flokk žessum gekk žeim mun greišara, žar hann žurfti vķša skemur aš bķša eptir skipum og vögnum, aš hann kom hartnęr jafnsnemma hinum fyrri til nżlendunnar.

Žrišji, og sķšasti, flokkurinn, er flutti af Ķslandi sama sumar, um 20 manns, er var af sušurlandi, kom litlu sķšar en hinir til nżlendunnar.

Žó aš feršin frį gamla Ķslandi til Nżja Ķslands gengi seint, gat ekki heitiš aš hśn gengi stór-illa, žó margt vęri aš żmsu, sem allt mįtti kalla aš orskašist af mannfjölda, eša žrengslum į skipum og vögnum, sem og óvanalegu fęši, er orsakaši megna magaveiki, sjerķlagi į börnum, sem tališ er aš leiddi 30-40 af žeim til bana. - žau slis komu fyrir į leišinni, aš 2 menn duttu śtbyršis af bįtum į Raušarįnni, og drukknušu. Annar var Pįlmi Jónsson śr Skagafirši, aldrašur og hrumur mašur. Hann var skįldmęltur og fróšur vel, og fjekkst talsvert viš homöopatiskar lękningar. Hinn mašurinn var meš sķšasta flokknum, ęttašur śr Skagfirši, Siguršur Hjįlmarsson aš nafni, ungur og efnilegur, hafši numiš trjesmķši, og bar ķ žvķ, sem fleyru, af mörgum jafnöldrum sķnum.

Ķ sumar flutti ennfremur af Ķslandi nįlęgt 50 manns. Voru žeir flestir af austurlandi, og fóru žašan meš hestaskipi til Skotlands, og žašan til Quebec. Meirihluti žessa flokks settist aš ķ Minnesota, en nokkrir menn fóru alla leiš til Nżja Ķslands. Gekk žeim feršin įgętlega.

HEILBRIGŠISĮSTAND ĶSLENDINGA.

Sķšan Ķslendingar komu ķ nżlenduna mį enganvegin kalla heilbrigšisįstandiš gott. Veturinn 1875-76 gekk krįnkleiki mešal landa; žarįmešal var bjśgveiki all-ill, er deyddi nokkra menn. Žess utan dóu nokkrir śr żmsu öšru. Ķ sept. 1876 kom upp mešal Ķslendinga hęttuleg og višbjóšsleg sżki, er fljótt dreyfšist žvķnęr um alla nżlenduna. Sżki žessi, er enginn landa žekkti ķ fyrstu, reyndist aš vera bólan (smallpox). Var hśn aš vķsu ekki hinnar skęšustu tegundar, žar hśn sneyddi alveg hjį nįlega tveimur žrišju manna, žar sem hśn žó kom į heimili. Bólan stóš yfir ķ 6 mįnuši, frį žvķ hśn fyrst byrjaši, til žess henni var meš öllu ljett af. Alls deyddi hśn af Ķslendingum 102 menn, flest börn og unglinga. Ekki śtbreiddist bólan nema lķtiš eitt fyrstu 6 vikurnar, en žį magnašist hśn mjög. Setti žį fylkisstjórinn ķ Manitoba, sem einnig er ęšsti stjórnandi ķ Keewatin, vörš, meš nokkrum hermönnum, til aš hindra samgöngur milli Nżja Ķslands og Manitoba. Vöršur žessi var settur 27. nóv. Litlu sķšar, eša um byrjun desbr, kom hingaš ķ nżlendunna, aš tilhlutun umbošsmanna stjórnarinnar hjer, einn lęknir, til aš skoša heilbrigšisįstandiš, og lękna hina sjśku, og um sömu mundir sendi fylkisstjórinn 2 ašra lękna til hins sama, en žvķ mišur heppnašist žeim öllum illa lękningarnar, svo koma žeirra, og vera hjer, kom ekki aš miklu gagni. Įšur en lęknarnir komu, var bśiš aš undirbśa spķtala handa sjśklingum. Var til žess tekiš nżtt vöruhśs, er stjórnin ljet byggja į Gimli, sem er 40 fet į lengd og 16 fet į breidd. Nutu margir į spķtala žessum langtum betri hjśkrunar, en žeir ella hefšu haft. Lęknar žessir höfšu hjer višnįm 3-4 mįnuši, żmist allir eša sumir. Fjórši lęknirinn kom ķ staš hinna allra, eša litlu įšur en žeir fóru, og dvaldi hjer til žess snemma ķ jśnķ. Žess er įšur getiš, aš vöršurinn var settur 27. nóv.; hjelt hann til nįlęgt 15 mķlum sunnan viš nżlendu enda, viš svonefnda „Nettly“ - lęki. Leyfši hann engum, sem ekki höfšu haft bóluna, sušur fyrir, nema hann biši žar 15 daga, žvęist og klęddist ķ nż föt, en žeir, er höfšu haft bóluna, fengu aš fara tafarlaust, eptir aš hafa tekiš baš og haft fata-skipti. Engin brjef fengu aš fara śtśr nżlendunni, nema sóttnęmi žaš, er ķ žeim kynni aš leynast, vęri fyrst drepiš meš žvķ, aš žeim var dżft ķ carbolska sżru. Eptir aš bólan var fyrir löngu um garš gengin, žókti Manitoba stjórn ekki enn óhult, aš sóttnęmi bólunnar vęri śtrżmt, en hafši eigi fje til aš halda veršinum eins lengi og hśn hefši viljaš, en yfirstjórnin vildi eigi leggja fje til varšarins. Loksins varš sś nišurstaša, aš umbošsmönnum yfirstjórnarinnar hjer og fylkisstjórninni ķ Manitoba kom saman um, aš nokkurskonar hreinsun skyldi fram fara ķ nżlendunni, žannig, aš öll ķveruhśs Ķslendinga skyldu žvegin innan śr kalkvatni, allur sęngur- og ķverufatnašur žveginn śr sjóšandi sįpuvatni, en dśnn og annaš, er eigi žoldi žvott, svęlt ķ brennisteinsreyk. Hreinsun žessi fór og fram į tķmabilinu frį 8-30 jśnķ, undir umsjón Mr. W. Drever's, er veriš hafši ašstošarmašur lęknanna. Eptir aš hreinsuninni var fyrir nokkru lokiš, var vöršurinn loks hafinn 20. jślķ.

SLISFARIR.

Sķšan Ķslendingar settust aš ķ Nżja Ķslandi hafa ekki oršiš margar slisfarir mešal žeirra. Ķ fyrrasumar ljezt Jón nokkur Žorkelsson frį Klśku af žvķ, aš hafa etiš rót, er hann įleit vera hvannarót. Seint į sķšastl. vetri varš gömul ekkja śti į Winnipeg vatni, aš nafni Anna Gušmundsdóttir, frį Stešja į Želamörk. Žaš mį og teljast meš slisförum, aš ķ desember nęstl. vetur skaškól 2 menn śr Mikley, er voru į ferš frį Gimli, ķ grimmdar vešri; voru žeir votir ķ fętur, viltust og lįgu, eša voru, śti į žrišja dęgur. Misstu žeir bįšir framanaf fótum, annar bįšum, en hinn öšrum. Ķ fyrrahaust lęrbrotnaši Žorsteinn Sigfśsson frį Hvammi ķ Möšruvalla kl. sókn, į žann hįtt, aš trje fjell į hann, og hefir hann įtt ķ žvķ meišsli sķšan. Snemma ķ įgśst ķ sumar drukknaši, ķ Winnipeg vatni, unglingspiltur, Hjörtur Jóhannsson aš nafni, ęttašur af Vatnsnesi. Var hann aš ęfa sig ķ sundlist, og mun hafa fengiš krampa. Snemma ķ september drukknaši og ķ Winnipeg vatni ógiptur mašur, Valdimar Sigmundsson aš nafni, śr Žingeyjarsżslu. Atvikašist žaš į žann hįtt, aš hann fjell śtbyršis śr skipi, og varš eigi nįš, žar žaš var į siglingu.

STJÓRNARLĮN.

Yfirstjórn Canada rķkis hefir, sķšan Ķslendingar fóru aš flytja til Nżja Ķslands, veitt nżlendumönnum viš og viš allmikiš lįn. Fyrst veitti hśn žeim er komu haustiš 1875 $ 15000, til aš kaupa fyrir helstu naušsynjar sķnar til vetrarins, śtsęši og nokkuš af kśm. Setti hśn žį žegar umbošsmann hjer til aš annast allar śtvegur og flutninga til nżlendunnar, og til žess yfir höfuš aš višhalda reglu į sjerhverju, er Ķslendinga varšaši. Umbošsmašur žessi, Mr. John Taylor, er hjer enn. - Žarnęst veitti yfirstjórnin žeim Ķslendingum, sem komu aš heiman nęstlišiš sumar, og ekki höfšu efni til aš kosta sig frį Quebec til Winnipeg, farsešla aš lįni, sem ķ allt nam um $ 5000. Ennfremur veitti stjórnin, žį fólkiš var ķ Toronto, nįlęgt $ 8000, til aš kaupa fyrir verkfęri, netjagarn og nesti til Winnipeg. Žį veitti hśn į nż um $ 9000, til aš kaupa fyrir fęši til žriggja mįnaša, og til aš kaupa fyrir för handa Ķslendingum, til aš komast į til nżlendunnar m. m. Ķ október veitti hśn enn lįn $ 18000, til aš kaupa fyrir matbjörg til vetrarins, 100 sušuofna, żmisleg įhöld og 40 kżr. Aš sķšustu veitti hśn ķ aprķl ķ vor er leiš $ 25000, til aš kaupa fyrir nęgil. śtsęši, żmisleg verkfęri, netjagarn, sušuofna, matvęli og fleyra, er menn vanhagaši um, og, sem ekki var minnst ķ variš, lifandi pening, og hefir nś žegar veriš keypt fyrir žaš full 250 fulloršnir nautgripir. Žannig hefir žį yfirstjórnin veitt nżlendubśum um $ 80000 lįn, gegn veši ķ löndum žeim, sem hśn hefir veitt žeim fyrir ekki neitt, 160 ekrur hverjum landtakanda. Žaš er hvorutveggja, aš nżlendumenn žurfa eigi aš bśast viš meira lįni, enda ętti fje žetta aš vera nęgilegur stofn, ef vel vęri į haldiš.

Meš byrjun október mįnašar 1876 setti stjórnin Mr. Sigtr. Jónasson sem umbošsmann sinn hjer, til žess, įsamt Mr. Taylor, aš annast sjerhvaš žaš, er snertir lįn žaš er hśn veitti nżlendubśum. Hefir Mr. Taylor aš mestu annast innkaup og flutninga į öllu, er keypt hefir veriš fyrir upphęšir žęr, er stjórnin hefir veitt og sent til Ontario Bankans ķ Winnipeg, sem borgaš hefir śt reikninga žeirra manna, er Mr. Taylor hefir keypt aš, samkvęmt įvķsunum frį honum. En Mr. Sigtr. Jónasson hefir haft į hendi skipti žess, er keypt hefir veriš, til nżlendubśa, og haldiš reikningana yfir stjórnarlįniš.

Skiptingu lįnsins, ķ nżlendunni, var hagaš žannig, eptir aš Mr. Sigtr. Jónasson tók viš umsjón į henni, aš nżlendumönnum var skipt ķ flokka, 40-80 manns ķ hverjum, og var foringja hvers flokks mįnašarlega afhent žaš, er įtti aš koma til skipta mešal flokks hans. Matvęla skiptunum var hagaš žannig, aš öllum fjölskyldum var skipt jafnt, af öllum tegundum, eptir fólksfjölda, en hinu öšru eptir žörfum og kringumstęšum. Žessi regla gilti fyrir allt žaš lįn, er veitt var įriš 1876, en žaš er keypt var fyrir hiš sķšasta lįn, $ 25000, var byggša-nefndunum fengiš til skipta, og įkvešiš aš skipta žannig, aš hinir fįtękustu, sem sķzt gįtu keypt naušsynjar sķnar, skyldu sitja fyrir hinum efnašri.

VEGAGJÖRŠIR OG LANDAMĘLINGAR.

Nęstlišiš haust veitti yfirstjórnin $ 2500 til aš leggja śt veg frį nyrztu vegum ķ Manitoba til Nżja-Ķslands, og eptir endilangri nżlendunni mešfram Winnipegvatni, 6 žorplendur eša 36 mķlur į lengd. Um leiš veitti hśn og $ 8000 til aš gjöra veginn, og var žaš verk unniš nęstlišin vetur, undir stjórn Mr. W. Beatty's. Vegurinn er į breidd 20 fet, og ķ allt 50 mķlur į lengd. Var verkiš aš mestu unniš af Ķslendingum sjįlfum, og fengu žvķ margir atvinnu viš veg ženna. Kaupgjald var um daginn 60-70 ct. auk fęšis. Einnig fjekk nokkuš af kvennfólki atvinnu viš aš matreiša handa verkamönnum į veginum, og sama kaup og karlmenn.

Sama stjórn hefir og, tvo sķšustu vetur, lįtiš męla 9 žorplendur af nżlendusvęši Ķslendinga, žannig, aš beinar lķnur eru höggnar kringum hverja ferhyrnings-mķlu, sem innibindur ķ sjer fjögur lönd (lot), meš merkjum hvernig skipta skuli žeim milli manna. Ennfremur hefir stjórnin lįtiš męla śt 3 bęja stęši ķ nżlendunni, er nefnast Gimli, Sandvķk og Lundur. Er Gimli ķ 2. žorplendu nżlendunnar, aš sunnan aš telja, en Sandvķk og Lundur ķ hinni 6. Gimli er aš stęrš 1 mķla į lengd mešfram vatninu, og 1/2 mķla į breidd. Sandvķk, sem einnig er į strönd Winnipeg vatns, er 1/2 mķla į lengd og 1/4 mķla į breidd. Lundur er 3 mķlur frį mynni Ķslendingafljóts, aš sušaustanveršu, og er jafn aš stęrš viš Sandvķk. Hver bęjarlóš er 22 fašmar į lengd, en 11 į breidd. Verša žvķ 5 bęjarlóšir 1 ekra. Žęr eru ašskildar meš höggnum lķnum, lķkt og įšur er sagt um žorplendurnar.

VERZLUN OG VÖRUFLUTNINGAR.

Um leiš og nżlendan byggšist, myndašist lķtilfjörleg verzlun į Gimli. Eptir komu Ķslendinga, sem fluttu til nżlendunnar sumariš 1876, jókst hśn aš mun. Hiš helsta er selt hefir veriš er żmislegar smįvegis naušsynjar, en lķtiš af matvęlum, žar žau, sem įšur er getiš, hafa til žessa veriš śthlutuš sem stjórnarlįn. Verš hefir veriš lķtiš hęrra en ķ Winnipeg, og verzlunin žvķ veriš kaupendum talsveršur hęgšarauki. Seljandinn er Mr. Frišjón Frišriksson, lipur og hygginn verzlunarmašur.

Meirihluti žess er flutt hefir veriš til nżlendunnar, svo sem allskonar matvara, sušuofnar, śtsęši og verkfęri m. m. sem mestmegnis hefir veriš keypt ķ Winnipeg, hefir allt veriš flutt vatnsveg į sumrum, į žann hįtt, aš žvķ hefir veriš hlašiš į įšurnefnda flatbįta, og flutt eptir Raušarįnni, żmist til Railway Crossing (sem er nęsti ašal verzlunarstašur viš nżlenduna, um 24 mķlur enskar, eša žingmannaleiš, frį sušurenda hennar) eša noršur ķ įrmynni. Hafa bįtar žessir żmist flotiš meš straum ofan įna, eša gufubįtar dregiš žį, sem stundum hafa, žį vešur hefir leyft, dregiš žį alla leiš til Gimli. En annars hafa vörurnar veriš fluttar śr įrmynninu į gufubįtum, skonnortuskipum eša stórum York-bįtum, sem hafa affermt žęr į Gimli, Sandvķk, Lundi og ķ Mikley. Ķ vetur er leiš var allmikiš af vörum flutt eptir vatninu į ķs, og eptir hinum nżja vegi į slešum, er uxar gengu fyrir, og voru žannig stöšugt frį žvķ ķ janśar og žartil ķs leysti frį 10-20 uxar į feršinni eptir nżlendunni.

Skonnortan „Jessy Mc. Kenny“ (120 tons) er sögunarmyllu-fjelag ķ Fort Alexander į, flutti ķ sumar og haust sagašan viš (borš og planka), til nżlendunnar. Į Gimli var lagt upp 45000 fet, og viš Ķslendingafljót 36000 fet. Verš į viš žessum er frį 20-25 dollarar žśsundiš. Auk žessa timburs hefir talsvert af samkynja sögušum viš fengist viš mylluna ķ Mikley, fyrir $ 15 žśsund fetin.

SAMTÖK ĶSLENDINGA.

Flokkur sį er fyrst kom til nżlendunnar, haustiš 1875, og sem hafšist viš į Gimli fyrsta veturinn, kaus žį žegar 5 manna nefnd til aš hafa umsjón meš skiptingu į lįni žvķ, er honum var veitt til vetrarins, m. m., og var hśn kölluš „bęjarnefnd“ en žegar Ķslendingar komu sumariš eptir eyddist hśn eša dreyfšist. Leiš svo fram yfir nżįr 1877, aš menn fóru į nż aš hafa samkomur og ręša um almenn mįlefni, sjerķlagi um stjórnarfyrirkomulag ķ nżlendunni. Voru į tveimur fundum, er haldnir voru ķ janśar, öšrum į Gimli, en hinum viš Ķslendingafljót, kosnar 5 manna nefndir til aš semja frumvörp til brįšabyrgšalaga um stjórnarfyrirkomulagiš, sem sķšan voru borin saman, rędd, sameinuš og samžykkt meš meirihluta atkvęša į almennum fundi, er sóktur var śr allri nżlendunni, og haldinn į Gimli 5. febrśar. Lög žessi birtast sķšar ķ Framfara. Į ofangreindum fundum var og rętt um, aš koma į fót prentsmišju til aš gefa śt blaš į ķslenzku, og sjest nś žegar hver įrangur af žvķ hefir oršiš.

Samkvęmt greindum samžykktum til brįšabyrgšalaga voru haldnir kjörfundir ķ öllum byggšum nżlendunnar hinn 14. febrśar. Voru žar kosnir 5 menn ķ byggšarnefnd, og 2 sįttamenn ķ hverri byggš. Byggšanefndin ķ hverri byggš kaus formann śr sķnum flokki, og nefnist hann byggšarstjóri. Uršu žessir mem byggšastjórar: ķ Vķširnessbyggš Björn Jónsson, ķ Įrnessbyggš Bjarni Bjarnason, ķ Fljótsbyggš Jóhann Briem og ķ Mikleyjarbyggš Jón Bergvinsson. Hinn sķšastnefndi flutti śr byggš sinni ķ vor, og kom žvķ varabyggšarstjórinn Halldór Frišriksson Reykjalķn ķ hans staš. Hinn 21. febrśar įttu allir byggšanefndamenn nżlendunnar fund meš sjer ķ Sandvķk, til žess, mešal annars, aš kjósa formann og varaformann fyrir nżlendurįš žaš, er samanstendur af byggšastjórunum og nefnist sį formašur žingrįšsstjóri. Til žingrįšsstjóra var kjörinn Sigtr. Jónasson, og til vara Frišjón Frišriksson.

Eptir aš žingrįšiš var myndaš hafši žaš meš sjer fundi og tók aš starfa aš almenningsmįlefnum. Žęr įlyktanir žingrįšsins sem var žannig variš, aš leita žurfti samžykkta bśenda byggšanna til aš fį žeim framgengt, tóku byggšastjórarnir til mešferšar, og hjeldu um žessi mįlefni fundi, hver ķ sinni byggš. Žaš helsta sem vannst til samžykkta į ženna hįtt var: 1. aš hver karlmašur sem var 21 įrs aš aldri legši įrlega til žjóšvega gjörša ž.e. til vega žeirra er markašir eru śt viš męlingu stjórnarinnar, 2 dagsverk, eša gjaldi 2 dollara. Byggšanefndirnar įkveša ķ hvert skipti hvar vinnu žeirri, er žannig fęst, er variš ķ byggšinni. 2. aš ekkjur og munašarleysingjar fengju nęgilega hjįlp, žannig, aš ekkjum, er hęfar virtust til aš taka land, vęri hjįlpaš aš vinna į žvķ, en öšrum munašarleysingjum hjįlpaš eptir žvķ sem žörf krefši og kringumstęšur leyfšu. 3. aš nefndir voru 5 menn ķ hverri byggš, er hafa skyldu opinbert eptirlit meš ašbśnaši og hreinlęti ķbśšarhśsa byggšabśa, samt vatnsbóli, og einnig meš umbśnaš hśsanna gegn eldsvoša, og yfir höfuš öllu žvķ er verndaš gęti heilsu og efni manna.

Įšur en jeg skilst viš samtök Ķslendinga skal žess getiš, aš žvķ var hreyft į einum žingrįšsfundi, aš naušsynlegt vęri aš fį prest eša presta til aš gegna vanalegum prestverkum ķ nżlendunni, koma upp hęfilega mörgum kirkjum eša skólahśsum, er nota mętti til hvoru tveggja ķ brįš. Hiš fyrsta er gjöršist ķ žessu mįli var, aš Fljótsbyggšarbśar hjeldu meš sjer fundi 27. og 28. aprķl til aš ręša um žetta mįl. Var allur žorri manna einhuga um, aš koma upp kirkjum og leggja fje til aš launa presti. Ljetu žessir fundir ķ ljósi, aš Fljótsbyggšar bśar vęru eigi fęrir um aš leggja žaš fje til, er nęgši til aš hafa prest śtaf fyrir sig. Aš vķsu hafši sira Pįll Žorlįksson bošiš prestžjónustu sķna hjer, žegar ķ fyrrahaust, og lįtiš ķ ljósi, aš hann eigi krefšist neinna vissra launa ķ brįš, en žareš hann eptir aš hafa optar en einusinni ķtrekaš aš hann mundi, ef til vill, koma hingaš, en kom žó eigi, įlitu menn hann gabba sig. Žarašauki var mörgum óljśft aš žiggja žjónustu hans, žareš hann var prestur ķ žvķ kirkjufjelagi er nefnist hin norska Synode, en sem eigi var vel ręmd mešal žeirra Ķslendinga, er kynnst höfšu prestum hennar i Bandarķkjunum. Varš žvķ į fundum žessum sś nišurstaša, aš menn įlitu rjettast, aš Ķslendingar ķ nżlendu žessari myndušu kirkjufjelag śtaf fyrir sig og sjeu óhįšir öllum öšrum kirkjufjelögum. Kusu menn žvķ heldur aš fį ķslenzkan prest, sem eigi vęri viš neitt kirkjufjelag bundinn og lofušu fje til aš launa honum. Žį kusu fundarmenn nefnd, er hafa skyldi į hendi störf žau er nś skal greina: 1. aš śtvega prest og semja viš hann ķ sameiningu viš žį, ķ öšrum byggšum nżlendunnar, er hafa vildu sama prest og fundarmenn. 2. aš gangast fyrir aš safna fje og vinnu til kirkjubygginga og byggja žęr. 3. aš afžakka prestžjónustu sira Pįls.

Um sömu mundir voru og haldnir samkynja fundir ķ hinum öšrum byggšum nżlendunnnar til aš ręša um prest og kirkjumįl. Voru meiningar manna deildar um žessi mįl. Mikleyjarbyggšar bśar fylgdu aš öllu stefnu Fljótsbyggšar fundanna, og gįfu nefndinni žar umboš til aš semja viš prest sķn vegna. Mikill hluti Vķširnessbyggšar bśa ašhylltust og fylgdu stefnu Fljóts- og Mikleyjarbyggša bśa um prestamįlin, en nokkrum žeirra, og Įrnessbyggšar bśum, žókti ekki nęgileg įstęša til aš hafna boši sira Pįls enn sem komiš var. Žareš žannig uršu deildar meiningar meš presta śtvegur, fengust eigi vonir fyrir meira fje śr Fljóts, Mikleyjar og Vķširness bygšum en sem svaraši til aš launa einum presti. Žeir ķbśar greindra byggša, er eigi ęsktu eptir sira Pįli voru flestir einhuga um, aš fį annanhvern hinna góškunnu gušfręšinga, er voru ķ Minneapolis ķ vetur, sira Jón Bjarnason eša prestaskóla kandidat Halldór Briem. En žareš ašeins var hęgt, sökum fjįrvöntunar, aš fį annan žeirra aš sinni, sameinušu nefndirnar sig um aš leita fyrst til sira Jóns, sem hinn fyrsti flokkur Ķslendinga er fluttist til nżlendunnar, žegar veturinn 1875, hafši skoraš į aš gjörast prestur žeirra.

Um mišjan jśnķ heimsókti sira Jón Bjarnason oss, og dvaldi hann hjer ašeins 10 daga. Į žessum stutta tķma feršašist hann noršur aš Ķslendingafljóti og flutti žar messu, en ašra į Sandvķk daginn eptir. Žrišju messu flutti hann į Gimli, į sušurleiš sinni, og žį fjóršu sunnarlega ķ nżlendunni. Į žessari ferš sinni gaf hann og saman 7 hjón og skżrši nokkur börn.

Žareš honum gešjašist allvel aš nżlendu vorri og ķbśum hennar, og almenningi į móti gešjašist vel aš honum og ljet žį ósk ķ ljósi, aš hann gjöršist prestur hinna sameinušu safnaša, gaf hann kost į žjónustu sinni. Safnašanefndirnar įttu žvķ fund meš sjer į Gimli 5. september, til aš semja köllunarbrjef til sira Jóns og ręša um og koma sjer saman um, hvernig haga skyldi prestsžjónustu milli safnašanna. Svaraši sira Jón köllunarbrjefinu strax, į žį leiš, aš hann mundi leggja afstaš, į leiš til vor, frį Minneapolis un mišjan október.

ATVINNUVEGIR OG BŚNAŠUR

Bśskapur landnįmsmanna er enn ķ barndómi sem vonlegt er, og rįša mį af lķkum, žarsem jafnmargt fólk, aš kalla fjelaust, kom aš eyši-landi sķšla sumars, óvant flestum verkum sem gjöra žurfti, og svo žegar veikindi bęttust ofanį ašra erfišleika. Žrįtt fyrir žessar framfaratįlmanir viršist sem flestir landnįmsmenn hafi örugga von um bęrilega framtķš, enda bendir margt til žess, aš hjer sje lķfvęnlegt, žar atvinnuvegir eru svo margvķslegir. Ašal atvinnuvegirnir, sem eru akuryrkja, kvikfjįrrękt og fiskiveišar viršast allir vel aršberandi. Akuryrkja og garšrękt er aš vķsu enn eigi reynd til hlżtar. Sumariš 1876 sįšu menn nokkrum korntegundum, jaršeplum og żmsum kįltegundum, er flest óx eptir vonum, žar jörš var lķtt undirbśin. Ķ sumar er leiš voru greindar tegundir meira og minna reyndar, en almennt var sįš ķ seinasta lagi (ķ jśni) žar bóluvöršurinn seinkaši fyrir flutningi į akuryrkjutólum og śtsęši. Žó mun uppskera hafa gefist sumstašar allvel, einkum žar sem įšur hafši veriš sįš ķ jöršina og hśn nokkurnvegin undirbśin. Er jaršvegur hjer talinn feitur og góšur vķšast af žeim er skyn bera į slķkt. Jaršyrkja eša jaršrękt mį žvķ bśast viš aš verši mikinn part atvinnuvegur landnįmsmanna žegar fram lķša stundir. Kvikfje landnįmsmanna er enn sem komiš er ašeins nautgripir, sem munu vera frį 6-700 talsins. Engi eru vķša fyrirtaks góš og vķšįttumikil, og hafa hey į mörgum stöšum gefist einsog bezta taša, og žarf eigi frekari gjöf af žvķ aš vigt. Hagi er aš žvķ skapi góšur. Viršist žvķ ekkert til hindrunar, aš nautgripaeign nżlendu manna geti aukist svo, aš žeir geti innan skamms selt aš mun nautakjöt, osta og smjör, sem allt er ķ allhįu verši. Ķ sambandi viš žetta mį geta žess, aš flugur, er nefnast bolahundar (bulldogs) hnekkja nokkuš gagnsmunum af kśm lķtinn part sumarsins. Ķ sumar voru flugur žessar ašeins til muna ķ hįlfan mįnuš, ešur fyrrihluta jślķ. Eru žęr einungis žį sterkur sólarhiti er, en sjeu kżr žį hafšar inni gjöra žęr lķtiš sem ekkert til. Žegar nżlendubśum gefst tękifęri į aš eignast svķn og saušfje, mį bśast viš, aš hvorutveggja verši ekki sķšur aršberandi en nautgripir. Svķn, sem mest eru alin į korntegundum og mjólk, eru mjög brįšžroska, og kjöt žeirra er ętķš śtgengileg vara, samt selst viš hįu verši. Saušfje, sem eigi sķšur en naut og svķn veitir mönnum holla og ljśffenga fęšu, gefur žarašauki af sjer góša ull, er auk žess aš veita eigendum klęši, er śtgengileg vara bęši unnin og óunnin. Fóšur og hagar hjer getur ekki annaš en įlitist jafnhentugt fyrir saušfje einsog fyrir nautgripi, en meš tilliti til hagans žarf vitanlega aš halda žvķ į žeim stöšvum sem ekki er nżgręšings-skógur, sem geti ryfiš af žvķ ullina. Hestar eru hjer ekki eins naušsynlegir og nautgripir, svķn og saušfje, žareš uxar eru jafnan notašir til aš draga alla žunga vöru, bęši vetur og sumar, en strax og vegir eru oršnir betri og fleyri, er vitanlegt aš hestar eru žęgilegri og hentugri til skjótra ferša, samt lišugri til vinnu. Żmsir tamdir fuglar, svo sem hęnsn, andir og gęsir er bęši skemtileg og žęgileg eign, og kostnašarlķtiš aš hafa žį žarsem menn hafa akuryrkju. - Fiskveiši hefir veriš mikil ķ Winnipegvatni, og fengist nokkuš į öllum tķmum įrs, žó mest haust og vor. Veišist fiskurinn bęši ķ lagnetjum og meš vörpum, samt į lóšir. Tegundirnar eru margbreyttar, og mega allar įlķtast hollar og ljśffengar. Mį žvķ teljast vafalaust, aš fiskiveišarnar verši eigi einungis nżlendubśum til fęšis, heldur aršsöm verzlunarvara, hvort heldur reyktur, saltašur og nżr, eša geymdur og fluttur ķ ķs.

Landtakendur ķ nżlendunni eru nįlęgt 300; žaraf munu yfir 200 vera bśnir aš byggja ķveruhśs, sem mörg eru allvönduš eptir žvķ sem kringumstęšur leyfšu. Almennt eru hśsin hlašin upp śr bjįlkum, sem eru meira eša minna telgdir og felldir saman. Ķ žökum er żmist sljetthöggnar spķtur, meš leir ofanį, boršasśš, eša sljettlögš borš meš žakspęni eša berki ofanį.

Fleyri og fęrri ekrur hafa flestir landtakendur rutt, hreinsaš og girt, žó ekki hafi veriš sįš ķ žęr, įr nema aš nokkru leyti.

Žį hafa og nżlendubśar enn żmisleg naušsynjaverk fyrir stafni, svosem brunnagröft, kjallaragjörš, skuršavinnu og auka-vegagjöršir, auk žess aš śtauka sįšland sitt og girša fyrir gripi m.m.

Nįkvęmari skżrsla um bśnašarįstand nżlendumanna veršur sķšar auglżst ķ Framfara, og fer jeg žvķ eigi fleyri oršum um žaš hjer.

- - - - [Hér er sleppt alllöngum kafla um tķšarfar.]

EPTIRMĮLI

Žó jeg hafi ķ žessari ritgjörš minni skżrt sem nįkvęmast frį sjerhverju atriši, er jeg hefi talaš um, eptir žvķ sem jeg hefi sjįlfur reynt og getaš fengiš įreišanlegastar sagnir af, mį vera aš ķ einhverju skakki frį hinu rjetta, eša sje mišur nįkvęmt frįsagt en ęskilegt vęri og žörf er į fyrir hina komandi sögu Nżja Ķslands. Sje žaš ķ nokkru verulegu, vil jeg bišja žį, er betur vita, aš senda mjer, eša ritstjórn Framfara, žęr leišrjettingar, er žeir gętu gjört mįlefnum višvķkjandi, og žaš hiš fyrsta, svo žaš ķ tķma verši leišrjett ķ blaši žessu.

Hin hverfandi tveggja įra tķš landnįms vors hefir ekki eptirlįtiš hinni komandi tķš sögu ķ lķkum stķl og saga hinna fornu fešra vorra, į landnįmsdögum gamla Ķslands; en žó aš kjarkur, hreysti og aušsęld vor sje ekki til jafns viš kjark, hreysti og aušsęld hinna fornu fešra vorra, vęntum vjer og treystum žvķ, aš nišjar vorir, aš eitt žśsund įrum lišnum, taki ķ arf eptir oss óvišjafnanlega betri arfleyfš en forfešur vorir hafa į nęstlišnum žśsund įrum eptirlįtiš oss.


Efnisyfirlit Heimildir Tenglar Gestabók Póstur
Ritsjóri:  Ritstjórar:  Višar Hreinsson og Jón Karl Helgason
Höfundur meginmįls:  Višar Hreinsson
Hönnun og samsetning:  Anna Melsteš
Vefur c 1999 RŚV 1999