ritgerð Bill Holm í þýðingu Ísaks Harðarsonar

Ritgerðin birtist fyrst í bókinni The Music of Failure 1985 en íslensk þýðing birtist í Skírni árið 1997.

Prelúdía, stef tilbrigðanna

Grunntónninn er auðnuleysi; Bandaríkin eru formerkið; Pauline Bardal er ljóðræni söngurinn sem ómar innst inni; Minneota í Minnesota er strengurinn sem nóturnar eru skrifaðar á; fátækt, einmanaleiki, drykkjusýki, græðgi, sjúkdómar, geðveiki, stríð og andlegur og pólitískur tómleiki eru taktvísarnir; Walt Whitman og eftirfarandi orð úr Bhagavad-Gita gefa vísbendingu um tilfinninguna:

Dey, og þú öðlast himininn. Sigra, og þú vinnur jörðina. Rís nú á fætur ... og ákveð að berjast. Sjá að þóknun og þjáning, gróði og glötun, sigur og ósigur eru allt eitt og hið sama: hef síðan orrustuna. Gjör þetta, og þú fær eigi drýgt nokkra synd.

Sjálft efnið, laglínan sem endurómar frá öllu án þess að heyrast nokkru sinni, líkt og leynistef Elgars í Enigma tilbrigðunum, er líf mitt og þitt og samruni þeirra í líf samfélags og síðan þjóðar og síðan alls mannkyns.

1. Enn ein hugmynd Walts Whitman sem enginn vill kynnast

Fimmtán ára gömlum reyndist mér auðvelt að skilgreina auðnuleysið: að deyja í Minneota, Minnesota. Raunar mátti nefna hvaða smábæ sem var í Pennsylvaníu eða Nebraska eða Búlgaríu; það kom í sama stað niður. Að vera Bandaríkjamaður fólst í því að flytja, sigrast á örðugleikum og hefja nýtt líf. Höfðu ekki mínir eigin forfeður yfirgefið Ísland, lært að minnsta kosti örlítið í ensku og dáið sem eigendur nokkurra ekra í frjálsri víðáttunni? Nei, ég myndi deyja frægur rithöfundur, dáður og virtur prófessor við rótgróinn háskóla, stundandi andríkar samræður í samfélagi við fagrar konur, gott viský, Mozart. Á stundum, þegar ég var fimmtán ára, hefði ég sætt mig við miðstöðvarhitun og minna Jello, en í huganum hélt ég tryggð við „heildaráætlunina“.

Með stríðum hljómum kem ég, með lúðrum mínum og trumbum,
ég leik ekki marsa til heiðurs yfirlýstum
sigurvegurum einum,
ég leik marsa hinum sigruðu og vegnu.

Hafið þið heyrt að gott sé að sigrast á öllu?
En það er líka gott að falla, orrustur tapast í sama anda
og þær vinnast.

Trumbuna lem ég og hamra fyrir hina dauðu
og blæs þeim mínu hæsta og líflegasta.

Lifi allir þeir sem mistekist hefur!
Og orrustuskipin sokkin í sjóinn!
Og þeir sjálfir sem sukku í sjóinn!
Og allir herforingjarnir sem töpuðu bardögunum
og allar sigraðar hetjur!
Og allar óteljandi, óþekktu hetjurnar, jafnokar
mestu hetjanna sem þekktar eru!

Ég yfirgaf Minneota við upphaf eina stríðsins sem Bandaríkin hafa tapað. Á meðan ég ferðaðist, menntaðist, kvæntist, skildi og gerðist lífsreyndur, gekk auðnuleysið sinn gang með þjóðinni: einn eða tveir forsetar skotnir, hagkerfið hrunið, maðurinn, sem sérhver bandarísk móðir varaði börn sín við að þiggja af bílfar eða sælgæti, var kjörinn forseti í eigin persónu með yfirgnæfandi yfirburðum og þeysti beina leið á vit íburðarmikillar niðurlægingar, einmitt sökum þess sem mæðurnar höfðu varað við. Vatnið í iðrum Bandaríkjanna reyndist eitrað. Borgir eins og Denver, Los Angeles og Chicago hurfu sjónum í reyk sem nauðsynlegt reyndist að vara við í dagblöðum. Sá orðrómur lagðist á að Arabar hefðu keypt Crazy Mountains í Montana eins og þau lögðu sig. Olía skvettist á bak mávum norðan við San Francisco. Loks lauk stríðinu með vansæmd, utanríkisráðherrann jafn djúpt sokkinn í lygafenið og Jagó. Bandaríkin, draumur evrópsku upplýsingarinnar á átjándu öld, voru orðin að veruleika - til þess, að því er virtist, að enda sem harmleikur eftir Shakespeare, eða kannski svört kómedía. En þótt sagan færði okkur auðnuleysið, gerði hún okkur engu vitrari. Ekki frekar en nemendur mínir, vildi þjóðin vita af ljóðlínunum úr Leaves of Grass. Það var ekki „gott að falla“, ekki gott að vera „sokkin í sjóinn“, ekki gott að vera eins og „óteljandi, óþekktu hetjurnar“. Og við kusum okkur frægan leikara, sem botnaði jafn lítið í auðnuleysinu og sjálfri sögunni, mann sem brást við með því að loka augunum fyrir æpandi mistökunum allt um kring, eða að reyta af sér auma brandara.

Á meðan eltist ég úr tvítugu í fertugt, uppgötvaði að ég var misheppnaður samkvæmt öllum hagnýtum mælikvörðum og fluttist, svotil sáttur, aftur í sömu dreifbýlisborgina og ég hafði svo ákafur reynt að yfirgefa. Ég komst ekki hjá að gera mér grein fyrir að ég var enginn sérfræðingur í mislukkun í lífi og starfi. Næstum enginn, sem ég þekkti, var enn í sínu fyrsta hjónabandi. Vinir mínir voru líka peningalitlir og sáu fyrir sér með störfum sem þeim hefðu fundist ómerkileg og leiðinleg um tvítugt. Börn voru ekki jafn sjálfsögð gleðiuppspretta og pipraðar frænkur höfðu sannfært okkur um, og heilsa og líkamsfegurð þeirra, sem voru skjótir til að ná miðjum aldri, var farin að gefa sig. Svo virtist sem gamla tuggan væri rétt, að við ættum eftir að deyja þegar allt kom til alls, og að ferlið yrði alls ekki eins uppbyggjandi og Reader's Digest og presturinn héldu fram.

Þegar hlustað var innan frá, hljómaði auðnuleysishljómkviðan ekki sem hávær og líflegur mars fyrir lúðra og trumbur, heldur sem angurvær knéfiðla með strengi sem slöknuðu smám saman, svo tónarnir ómuðu veikar og veikar uns nálgaðist þögn. Landið lokaði eyrum sínum fyrir laginu, þjóðin kvaðst aldrei hafa heyrt það. „Á morgun“, sagði hún, en það var bara önnur tjáning á orðunum „í gær“, þótt gærdagurinn væri frábrugðinn því sem hún ímyndaði sér. Þessi stöðuga afneitun gaf samræðum holan nöldurtón. Umræður um stjórnmál, vinnu eða hjónabandið hljómuðu eins og vélsög væri að tala. Fyrstu landnemar Ameríku sáu fyrir sér paradís, að borg Guðs líkamnaðist á jörðu. Stórbrotin lýsing á þungun, en eins og sérhver fæðing, reyndist þessi blóðugri og subbulegri en nokkur hafði ímyndað sér við getnaðinn. Enskir púrítanar, sem ætluðu að koma á réttlátri og guðlegri skipan, hófust handa með því að reyna að útrýma ættflokkum Indíána. Þeir reyndu að endurskapa enska stéttakerfið í bættri mynd, þar sem ríkir landeigendur og fátækir sjálfseignarbændur skyldu deila bróðurlega með sér auðlegð landsins, en það entist einungis þar til einhver gerði sér grein fyrir að hér, eins og á Englandi, fólst sannur ábati í því að eiga jarðnæði. Sömu landnemarnir og lýstu því yfir með Proudhon, að „eign er þjófnaður“, gerðust að lokum fasteignasalar. Gömlu, evrópsku farsældarforskriftirnar mást seint út.

Yfirdrepsskapar gætir ósjaldan í sögu mannsins; hann er meginþáttur hennar. Það sem er óvenjulegt við Bandaríkin er uppskrúfað orðagjálfrið samfara hegðun okkar, vel slípuð leikni okkar er við sópum mótsögnunum undir teppið með óhagganlegri og innistæðulausri bjartsýni. En ef við rannsökuðum mistökin og mótsagnirnar í sögu okkar, án tilfinningasemi, myndi það valda varanlegri lömun á drifkrafti hins opinbera orðaglamurs og mölva hornstein hins falska sjálfs er við höfum reist okkur, jafnt í Minnesota sem og annars staðar.

Sem drengur kiknaði ég undir fargi þessa orðfæris, og enn í dag líð ég fyrir það þegar ég er þreyttur. Þetta er tungumál fótboltans, hamingju menntaskólaáranna, einbeittrar kappseminnar og hins yfirvegaða skeytingarleysis, peninganna, uppgerðarkætinnar, muldursins um veðrið. Hljómlist þess er samin af útvarpinu, og auglýsingar hjálpfúsra banka og svitalyktareyða mása framan í þig á milli laganna. Í dag blæs hún á okkur úr hátölurum á gangstéttum gettóanna, og ósýnilegar hljómsveitir seiða okkur með serenöðum úr felustöðum sínum í lyftum eða í þaksperrum yfir tilboðspöllum. Þetta er hljómlist dagsins á morgun og á morgun og á morgun. Ekki sú sem Whitman hafði í huga þegar hann vildi lemja og hamra fyrir hina dauðu. Ólíkt hinum gervidauðu, þá heyra hinir sanndauðu lögin sem við flytjum þeim.

2. Hljómlist reynslunnar; ómur auðnuleysisins

Fyrir mörgum árum gerði ég mér ferð til Waterton í Albertafylki, við norðurmörk Glacier-þjóðgarðsins, og sat þar í brekku, hátt uppi í fjöllunum, heilt síðdegi í sól og roki, og hlustaði á espitré. Ég orti dálítið ljóð um þá upplifun:

Yfir mér gerir vindurinn allt
til að feykja laufinu af espi
trénu, mánuði of snemma. Vonlaust,
vindur, þér tekst það eitt
að semja hljómlist, vaxandi
hljómfegurð auðnuleysisins.

Þá skildi ég ekki mitt eigið ljóð.

Þegar ég var drengur, söng ég hátt, skýrt og - eftir því sem eldri dömur sögðu - dásamlega. Ég vissi betur, en vitneskjan kom ekki í veg fyrir ánægjuna (eins og hún gerir sjaldnast), og hljómlistin hélt áfram að vera mér greiðasti farvegurinn að dýpstu tilfinningum mínum. Hægt var að lýsa hamingjunni (eða hamingjukenndinni, að minnsta kosti) með nótnahálsum, og ómur hins innra lífs varð heyranlegur þegar táknin voru lesin eða leikin. Þótt ég yrði aldrei svo leikinn að ég gæti alfarið gert tónlistina að lifibrauði mínu, var ég nógu leikinn til að þekkja nákvæmlega þær veilur sem ég gerði í hvert skipti sem ég spilaði. Örfáir hljómlistarmenn hafa hlotið fullkomnun í vöggugjöf. Kannski Mozart. Ekki ég.

Á einhvern undarlegan hátt heldur dapurleg vitneskjan um ófullkomleik minn í hljómlistinni stöðugt áfram að kenna mér eitt og annað um heilnæmi auðnuleysisins, á hverjum degi. Eins og Bandaríkin er ég stundum of sljór til að minnast þess, en þá heyri ég aftur hljóðið í espilaufunum.

3. Pauline Bardal við píanóið

Ég heyrði í fyrsta skipti leikið á píanó í skonsunni á bóndabænum hans Petersons, sem var fimm kílómetrum austan við bæ föður míns. Ég var einkabarn, of ungur og áhugalaus til að sinna alvöruvinnu, og var því skilinn eftir innandyra á meðan faðir minn hjálpaði Wilbur við eitthvert verkefni úti við; sjálfsagt deildu þeir með sér bjórkollu, til að gera verkið skemmtilegra. Wilbur var piparsveinn, en hafði hjá sér aldraðan föður sinn, Steve, og eins konar ráðskonu og hjúkrunarkonu í einni persónu, Pauline Bardal, sem annaðist þá báða. Pauline var fædd 1895, dóttir fólks af fyrstu kynslóð íslenskra innflytjenda í Vestur-Minnesota. Hún hlýtur að hafa verið nálægt sextugu þegar ég umgekkst hana, seint á fimmta eða snemma á sjötta áratugnum. Aldur er börnum afstæður, og því fannst mér hún ekkert tiltakanlega gömul. Hún var einfaldlega Pauline og var það alla tíð þangað til hún dó, þrjátíu árum síðar.

Hún var nærri 1,80 á hæð og ekki fituvottur á henni, og þess vegna var hún mjög beinaber, einkum hendurnar; hreyfingar liðamótanna afar áberandi, líkt og hver fingur byggi yfir sjálfstæðum sannfæringarkrafti. Að hluta til hafði hún hlotið megurðina í arf, en að hluta stafaði hún af stöðugri vinnu. Í borg hefði hún verið kölluð vinnukona, enda þótt skyldur hennar hjá Peterson og annars staðar fælu alltaf í sér hjúkrun sjúkra og dauðvona. En samkvæmt óformlegri stéttaskilgreiningu Minneota var hún einfaldlega Pauline.

Að loknu amstri sínu við brauð og hænsn eða umönnun Steve gamla, tók Pauline sér hálfrar stundar hvíld við hljómlistariðkun í skonsunni. Mér var boðið að hlýða á og hlakkaði alltaf jafn mikið til. Hún settist á bekkinn og kom beinum sínum fyrir með miklu pompi og prakt. Hljómlist var ekki eitthvað sem kasta mátti til höndum við, þótt þær væru nýkomnar úr hveitibauknum eða hænsnakofanum. Pauline lék ekki dægurtónlist; hún var lútherstrúar, en þrátt fyrir ungan aldur vissi ég að hin sanna trúariðkun hennar var iðkun hljómlistarinnar. Hún lék alltaf hægt - og illa, að því er ég held, en það skipti ekki máli. Leikur hennar gagntók okkur bæði. Uppáhaldsverk hennar voru „Largo“ úr Xerxes eftir Händel og píanóútsetning á lokakafla Mattheusarpassíu Bachs: „Í dýpstum trega“. Hún hafði aldrei numið rétta fingrasetningu og mestmegnis öðlast færni sína við leik á gamalt, fótstigið orgel í kirkjunni. Vart er hægt að segja að hún hafi slegið nóturnar, heldur lét hún fingurna mjakast á milli þeirra með hægfara nákvæmni, svo að beinunum í höndum hennar gæfist nægur tími til að raða sér niður að nýju. Leikur hennar einkenndist því alltaf af eins konar virðulegu hiki, þótt stundum mætti draga gæðin í efa. Sú skoðun var ríkjandi í Minneota, að leikur hennar væri hvað mest hrífandi við jarðarfarir, þar sem þótti hæfa að spila ógnarhægt. Hún lék hið dapurlega verk Bachs sem eftirspil, meðan syrgjendur gengu í einfaldri röð framhjá kistunni í hinsta sinn.

En Pauline sat ekki harmþrungin við hljóðfærið. Ég sá gleðina ljóma af mögru andliti hennar, meðan fingurnir mjökuðust yfir gulnað hljómborð gamla píanósins, og þótt ég væri aðeins barn, varð mér ljóst að hin sanna uppspretta lífs hennar og míns fólst hvorki í því að hnoða brauðdeig né að skyggna egg við kertaljós né að slétta kodda á sjúkrabeði, heldur var hún hér, mitt á milli tónanna, hversu illa sem höndum okkar tókst að laða þá fram. Þeir lifðu handan við línurnar í verki Bachs - og hversu örðugt var ekki að laða þá almennilega fram með vinnulúnum fingrum. Hversu hægt sem leikið var, skynjaði maður mikilleik Bachs undir gómunum. Þótt „Largo“ Händels hljómi núorðið sem hálfgert spaug í eyrum fágaðra hlustenda, vegna þess hve oft það hefur verið flutt í lélegum píanóútsetningum, er það í rauninni dýrðlegt tónverk, eitt af því góða sem Evrópa hefur gefið okkur. Jafnvel á afskekktu sveitabýli í Minnesota vekur það manni ómælda gleði að heyra það leikið í fyrsta sinn, eins og það hafi verið samið þar á staðnum og einmitt fyrir mann sjálfan. Þannig lét það í eyrum mér undan fingrum Pauline. Þótt sjálf Sinfóníuhljómsveit Minneapolis hefði leikið Níundu sinfóníu Beethovens þarna í dagstofunni, hefði það ekki snert mig eins djúpt og dásamlega og „Largoið“ í skonsunni hans Petersons.

Samkvæmt bandaríska mælikvarðanum var Pauline mikill auðnuleysingi. Hún var fátæk alla ævi, giftist aldrei, bjó í litlum, hrörlegum kofa eða annarra manna skonsum, vinnuhjú, án formlegrar menntunar, beygði enskuna skrítilega eins og þeir sem hafa hana ekki að móðurmáli, álappaleg og ófögur, stirður hljóðfæraleikari sem hefði vakið aðhlátur í borgunum. Hún átti engin verðmæti, ferðaðist lítið og var einstæðingur þegar hún dó sem síðasti afkomandi fjölskyldu sinnar. Hafi hún átt í ástarævintýrum mun enginn fá um þau að vita, og þátttakendurnir eru örugglega dánir. Líklega dó hún hrein mey, sem eru önnur verstu örlög Bandaríkjamanns, næst á eftir því að deyja blankur.

En nú skulum við lofa víðfræga menn, eins og Ritningin býður. Ætlun mín er ekki einungis sú að lofa Pauline, heldur og allt hennar auðnulausa fólk og þar með Auðnuleysishljómkviðuna í henni Ameríku.

4. Saga auðnulauss innflytjanda

Auðnuleysið gat af sér samfélagið í Minneota í kringum 1880. Með því á ég við að enginn settist nokkurn tíma að þar eftir að hafa notið velgengni annars staðar. Minneota er innflytjendabær, numinn evrópskum lánleysingjum, fyrst þeim sem flúðu sultinn á Írlandi og síðan Noregi, Íslandi, Svíþjóð, Hollandi og Belgíu. Þegar haft er í huga hversu óblítt loftslag og landshættir eru í Vestur-Minnesota, er augljóst að fólk kom ekki þangað til að slæpast eða setjast í helgan stein. Innflytjendurnir komu til að yrkja jörðina, og ef þeim hefði tekist það farsællega í gamla heiminum, hefðu þeir ekki rifið fjölskyldur sínar upp með rótum, sagt skilið við tungu sína og menningu og boðið moskítóflugum og ofsaveðrum birginn, sér til eintómrar skemmtunar. Minneota er auðvitað smækkuð mynd af landnámi alls landsins. Við erum þjóð auðnuleysingja sem tekist hefur bærilega upp og verið heppnir. Það er ef til vill gamall ótti við að endurtaka líf forfeðra okkar sem gerir okkur treg til að gangast við mistökum í einkalífinu eða þjóðlífinu.

Friðgeir, faðir Pauline, kom til Minneota árið 1880 með þriðja innflytjendastraumnum, Íslendingum. Hann hafði líklega lesið einn af pésunum, sem bandaríska stjórnin hafði látið dreifa um öll Norðurlöndin, með lýsingum á frjósömu og ókeypis jarðnæði á Sléttunum miklu sem stóð til boða bændum af hvíta kynstofninum hrausta og dugandi. Bandaríkjunum stóð aldrei á sama um uppruna lánleysingjanna sinna. Í pésanum var sjálfsagt fjörleg lýsing á ríkulegri uppskeru, frjórri gróðurmold, góðri framræslu og beitingu, ódýrum járnbrautarsamgöngum og heilsusamlegu og hressandi veðurfari. Friðgeir Jóakimsson, sem tók sér nafnið Bardal af dalnum heima á norðanverðu Íslandi, kom árið 1880 þegar megnið af besta jarðnæðinu stóð ekki lengur til boða, og settist að á þeim skika Vestur-Minnesota sem var ef til vill hvað hæðóttastur, hrjóstrugastur, gróðursnauðastur, en þó fallegastur.

Hann var 37 ára að aldri, einhleypur og kunni að öllum líkindum ekki stakt orð í ensku við komuna. Þegar Pauline var orðin öldruð, kom hún bókum fjölskyldunnar fyrir á góðum heimilum, og mér gaf hún fyrstu ensku málfræði- og framburðarbók föður síns, sem hún sagði að hann hefði lesið á leiðinni yfir hafið. Hún var á dönsku, ensku og íslensku, mjög slitin en þó heil. Pauline mat hana greinilega mikils. Þegar ég blaða í henni nú, sé ég fyrir mér hrjúfar hendur bóndans, líkar höndum Pauline, halda á bókinni á opnu þilfari á miðju Atlantshafinu, hafgolan lætur skrjáfa í blöðunum undir fingrum hans - „Hvar er vegurinn vestur til Minneota?“

Fyrstu fimm árin rak Friðgeir bú sitt einsamall. Líklega stundaði hann það eina sem íslenskur bóndi kann fyrir sér: sauðfjárrækt og grasnytjar. Þegar hann var 43 ára gamall, árið 1886, kvæntist hann Guðlaugu Jónsdóttur, sem var nýflutt til landsins með fjölskyldu sinni frá strjálbýlasta og afskekktasta firði á austanverðu Íslandi, Borgarfirði, kringdum þverhníptum skriðum og blóðrauðum líparítfjöllum. Hún var orðin 35 ára gömul, en varð barnshafandi fimm sinnum á árunum 1887 til 1895, þegar yngsta dóttirin, Pauline, fæddist. Einn af sonunum, Páll, dó í bernsku, árið 1889. Fjögur af fimm börnum lifðu, sem þótti lán á þeim árum. En lánið lék ekki lengi við Friðgeir í nýja heiminum. Hér á eftir fylgir óstytt andlátsfregn hans, sem ég fann á stökkri og gulnaðri síðu í blaðinu Minneota Mascot, dagsettu föstudaginn 8. september 1899:

Á laugardaginn var, þegar F. J. Bardal var að slætti á bæ sínum í Lincolnsýslu, tóku hrossin snöggt viðbragð og rykktu í sláttuvélina, sem stóð þá í brekku, svo að hr. Bardal féll af vélinni. Fótur hans festist í hjólinu, og hrossin drógu hann með sér um stund, þar til þau stönsuðu. Fóturinn var brotinn ofan við hnéð, auk fleiri áverka. Hr. Bardal tókst að komast upp á sláttuvélina og keyra heim. Sent var eftir dr. Thordason, sem flýtti sér á staðinn, setti beinið í réttar skorður og gerði allt sem hægt var fyrir hinn ógæfusama mann. En áverkarnir reyndust vera svo alvarlegir, að hr. Bardal lést að morgni mánudags. Útförin var gerð síðastliðinn miðvikudag frá nýju, íslensku kirkjunni í Lincolnsýslu. Sr. B. B. Jonsson jarðsöng.

F. Bardal var fæddur hinn 13. janúar, 1843, í Bardardal, Thingeyarsýsla, Iceland og kom hingað til lands 1880 og settist að á bæ sínum í Lincolnsýslu. Hann lætur eftir sig eiginkonu, þrjú börn og stjúpdóttur. Hr. Bardal var mjög vel liðinn í sveitinni, tók virkan þátt í safnaðarstarfinu og var mikils metinn af nágrönnum sínum.

Býlið gerði út af við hann. Hann hafði fundið einu fallegu hæðirnar í landinu flata, en þær drápu hann. Ekkja hans, (sem bjó í besta falli yfir lágmarkskunnáttu í ensku), var ein eftir á fátækasta býlinu í sýslunni, með fjögur börn á aldrinum fjögurra til tólf ára. Nítján ár í nýja heiminum.

5. Meira af börnunum þremur, sem mistókst öllum

Ef til vill gætu nokkur ættfræðirit í íslenskum bókasöfnum eða fjarskyldir ættingjar bætt einhverju við sögu Bardalanna, en þó ekki miklu ... og þannig er komið, eftir aðeins eina öld, fyrir þeirri þjóð sem býr við mesta flæði upplýsinga hér á jörð! Mér finnst stundum furðulegt á hve veikum mannlegum grunni við byggjum minningar okkar um Períkles, Ágústínus, Karlamagnús, eða jafnvel Abraham Lincoln.

Fjögur börn náðu fullorðinsaldri. Eitt giftist og flutti frá Minneota. Ekkjan Guðlaug bjó á býlinu uns hún missti það, eitt af fórnarlömbum kreppunnar miklu. Þá var hún háöldruð orðin og ekki alveg með sjálfri sér, ef marka má heimildir. Hún lést árið 1943, karlæg í litla húsinu sínu, 92 ára gömul, 57 ár í Ameríku.

Þrír Bardalanna voru eftir þegar ég var drengur: Elsti bróðirinn, Gunnar, tálgaður, þunglyndislegur og þögull; miðsystirin, Rose, ekki með alveg réttu ráði, dálítið rangeygð, eins og hún horfði á heiminn frá öðru sjónarhorni en venjulegt fólk, helmingur munnsins brosti, en óbrosandi helmingurinn bar svip hins myrka og óþekkta; og loks Pauline sem var verndari þeirra, bústýra og staðgengill móður og föður. Á hverjum sunnudagsmorgni gengu þau saman þrjú til gömlu, íslensku timburkirkjunnar, sem stóð spottakorn frá litla húsinu þeirra, og klifu brakandi stigann upp á loftið þar sem kórinn söng. Pauline lék undir við guðsþjónustuna, annan hvorn sunnudag, og söng þegar hún lék ekki.

Kór Lúthersku Sankti Páls kirkjunnar samanstóð af tíu til fimmtán íslenskum, eldri dömum, flestum ógiftum og óhemju virðulegum. Þær voru aðall söngsins. Einungis þrír karlmenn sungu með þeim: Gunnar, lágvær, djúpur bassi; annar, jafn lágvær en hrjúfari baríton; og ég, feitur og lágvaxinn 11 eða 12 ára strákur sem söng sópran eða tenór, eftir því hvernig lá á röddinni sem var byrjuð að breytast. Yfirleitt var ég eini meðlimur Sankti Páls kórsins undir sjötugsaldri.

Ég sat hjá Gunnari sem alltaf virtist niðursokkinn í einhvern óskiljanlegan sút sem ekkert gat bætt úr. Rödd hans hljómaði mörgum áttundum neðan við hvunndaginn, eins og hún kæmi úr djúpum brunni. Hann var í brúnum jakkafötum úr grófu ullarefni, löngu komnum úr tísku.

Tjúllaða Rose sat nálægt Pauline. Eftir lát hennar, á táningsárum mínum, heyrði ég sagt frá geðveiki hennar, trúarofsanum, hvernig hún ráfaði um kornakrana og prédikaði á íslensku, en þegar ég var barn að aldri, var hún bara hún Rose og ekkert skrítnari en aðrir fullorðnir. Börn dæma hvert annað af hörku, en eru ekki smásmuguleg í mati sínu á fullorðnum. Hvort sem þeir eru heilbrigðir eða vitfirrtir, merkismenn eða drabbarar, drukknir eða allsgáðir, virðast þeir einfaldlega sjálfum sér líkir og sérkenni þeirra velta fremur á aldri en mismunandi venjum, persónueinkennum eða yfirbragði. Rose minnti á fugl sem var skipað að halda áfram að borða, þótt hann langaði að fylgjast með áhugaverðum stimpingum fuglanna í næsta hreiðri. Hún hjó höfðinu í átt að gólfinu nokkrum sinnum, án þess að gefa mikinn gaum að frækornunum við fætur sér, lyfti síðan upp goggnum og kíkti laumulega í kringum sig með hálfbrosið á vörunum, líkt og umhverfið væri næstum fyndið. Andlit hennar var lítið og magurt, augun föl og fljótandi, nærri lithimnulaus.

Rose dó af völdum blóðtappa, árið 1956, þá á sjötugsaldri. Veiku slagæðarnar í heila hennar gáfu sig alveg að lokum. Gunnar dó 74 ára, árið 1961. Ég söng við útför þeirra beggja, og þótt ég geti ekki rifjað upp sálmana, voru þeir áreiðanlega daprir og þunglamalegir, kannski „Komið, þér harmi slegnir“, eða íslenski sálmurinn „Allt eins og blómstrið eina“, eða „Líðið með mér“. Sálmasöngur virtist vera einn þáttur í viðbúnaðinum fyrir auðnuleysið hinsta og mesta - jarðarförina, þegar flytja mátti döprustu og göfugustu söngva kirkjunnar með viðeigandi þunga.

Nú var Pauline einsömul í litla húsinu með öllu dóti fjölskyldunnar, hafði engan að hugsa um og fékk ávísun frá tryggingunum, svo hún þyrfti ekki að leita til annarra um peninga. En venjur hennar voru of fastmótaðar, og nú, þegar hún hafði unnið í 50 eða 60 ár, gat hún ekki hætt. Hún gaf höfðinglega af sjálfri sér eins og drottning. Hún annaðist hina fársjúku og dauðvona, án þess að æmta, eins og hún væri fædd til þess. Hún var holdi klædd líknarstofnun.

Einhverju sinni sá hún um matseld í sveitakrá bænda, sem var undarlegt starf fyrir manneskju er aðhylltist algjört bindindi, og örugglega illa launað. Móðir mín vann á barnum, og oft óku þær saman þangað út eftir. Ég sá þær einu sinni að störfum; í miðri hringiðu háværrar sveitatónlistar og óheftra drykkjuláta þjónuðu þær óhefluðum bændunum, ekki eins og aðkeyptar vinnukonur, heldur sem gamlar, eftirlátar og góðlyndar frænkur að passa börn að leik. Pauline átti gamlan Ford sem hún naut að keyra. Hátt á níræðisaldri bauð hún vinum í skemmti- og innkaupaferðir og skipulagði hádegistúra fyrir eldri borgarana. Um fólk, sem var kannski 10 eða 20 árum yngra en hún sjálf, sagði hún: „Þau eru að eldast, sjáðu til, og eiga erfitt um vik.“ Pauline gaf mér ekki einungis hljómlistina. Hún annaðist báða foreldra mína í banalegu þeirra, og þegar móðir mín týndi niður enskukunnáttunni, viku fyrir dauða sinn, og mælti eingöngu á móðurmálinu, íslenskunni, sem ég skildi ekki, þá þýddi Pauline fyrir mig. Gjafir hinna óskólagengnu eru oft á tíðum þær sem við vissum ekki að við myndum þarfnast - réttu orðin, rétta hljómlistin.

Þótt mér fyndist hún vera eilíf, þá klófesti ellin hana að lokum. Endirinn hófst með skjálfandi höndum Parkinsonsveikinnar, sem var grimmt hlutskipti fyrir konu er ætíð hafði haft unað af að leika hljómlist, þótt hún gerði það ekki vel. Eftir dauða Gunnars og Rose hafði hún dálítið betri fjárráð og rýmkaði um sig í gamla húsinu með því að nota aukasvefnherbergin sem geymslur. Hún keypti notað kirkjuorgel, ferlíki frá fimmta áratugnum, sem fyllti litlu dagstofuna hennar með hátölurum, fótstigum og risastóru, brúnu hljómborði. Orgelið sýndist stærra og þyngra en sjálft húsið, eins og jafnvel fellibylur gæti ekki haggað því af slitnu gólfteppinu. Einhverju sinni spurði ég hana hvað hún væri að spila; hún horfði á mig döpur: „Líttu á þessar hendur, sérðu hvað þær hristast? Ég get ekki einu sinni haldið þeim á nótunum lengur. Þær hristast bara af ...“ Skömmu seinna fór hún á hjúkrunarhæli og dó ekki löngu síðar, alltaf jafn gröm heiminum, að ég held, fyrir að hafa af sér hljómlistina undir lokin. Ég veit ekki einu sinni hver var hjá henni og annaðist hana í síðustu legunni. Sjálfsagt hafði hún fengið nóg af slíku og vildi vera ein. Ævilangur einstæðingsskapur hennar var henni örugglega góður undirbúningur. Þetta var 1981, 101 ári eftir að faðir hennar yfirgaf Þingeyjarsýslu til að hefja nýtt líf. Hún hafði lifað í Ameríku í 86 ár.

6. Hljómlist fyrir gamalt, fótstigið orgel

Pauline var grafin hjá Bardölunum í kirkjugarði íslensku sveitakirkjunnar í Lincolnsýslu. Árið 1922 hafði hún valið nýtt stofuorgel fyrir söfnuðinn og leikið á það við kirkjuathafnir í næstum 40 ár, þangað til kirkjunni var lokað vegna verkefnaleysis af völdum þéttbýlisþróunarinnar og Íslendinganna sem eignuðust ekki börn og flosnuðu upp af jörðum sínum. Nokkrum mílum vestar höfðu Pólverjarnir komið kaþólsku kirkjunni sinni skynsamlega fyrir í lægð í vari fyrir vindinum, en Íslendingarnir gáfu Minnesota langt nef og reistu sína uppi á hóli í eina hæðadraginu sem er að finna á flatri sléttunni. Jafnvel á lygnum degi hrikti í kirkjugluggunum og small í þakskífunum, og blökku granítsteinarnir á leiðunum virtust vagga til og frá, þarna á vindblásnum hvolnum.

Nokkrum árum áður en Pauline dó, ókum við saman til kirkjunnar. Hún hafði meðferðis innkaupapoka fullan af blómum og rottueitur, og var með lykil að bakdyrunum. Við fórum gegnum búningsherbergi prestsins og inn í kórinn. Að innan var kirkjan klædd vandaðri eik og einungis búin stólum, bekkjum, orgeli og prédikunarstól, látlaust altarið krýnt trékrossi; engar styttur, málverk, glingur - ekkert nema viðurinn, gullinn í aftanskininu frá fölgulum gluggunum. Vindurinn virtist eiga upptök sín inni í kirkjunni og blés yfir fínt rykið sem lá yfir öllu. „Enginn hefur hreinsað til, síðan í fyrra. Það var synd,“ muldraði Pauline og hófst síðan handa. Hún byrjaði á því að koma löngum líkama sínum fyrir á orgelbekknum og troða skönkunum á milli tveggja knjáhlífa úr tré sem voru neðan við hljómborðið. Í þessu hafti steig hún á fetilinn, og á meðan hún prófaði raddhnappana með annarri hendinni, lét hún hina líða um nóturnar og lék hljómana úr „Largo“ Händels. „Mýsnar eru ekki búnar að éta belgina,“ tilkynnti hún ánægð og byrjaði á gömlum sálmi með báðum höndum. Við lékum hvort fyrir annað um stund, og Pauline dáðist að því hversu vel ég spilaði. Ég held að hún hafi vitað, að ást mín á hljómlistinni var að nokkru leyti henni að þakka, og hún var stolt af sjálfri sér og af mér, en um slíkt og þvílíkt töluðu Íslendingar ekki opinskátt, hver við annan. Hafa mátti orð á leikninni, en hjartað hélt sig til hlés og vildi ekki tjá sig.

Þegar við vorum búin, sópaði hún gamla eitrinu upp í dagblað, opnaði gulu kassana sína, með hauskúpunum og krossleggjunum, og reiddi fram nýjan málsverð handa hverju því nagdýri sem gæti vogað sér að snæða af Guðs eigin orgelbelgjum. Enda þótt kirkjan yrði líklega aldrei opnuð eða leikið opinberlega á orgelið að nýju, þurfti engu að síður að sjá um þessa hluti, sjálfra þeirra vegna. Hver gat sagt til um það? Kannski þótti hinum dauðu, sem hvíldu í fárra metra fjarlægð, gott að hlusta á dapurlegt lag öðru hverju og líkaði ekki að rottur trufluðu hljómlistina?

Pauline læsti kirkjunni vandlega og leit síðan um öxl með eins konar þunglyndislegum söknuði. Hún hélt áfram að grafreitnum, með það sem eftir var í innkaupapokanum, og þar var komið að næsta erindi. Hún hreinsaði leiðin og setti eitt eða tvö blóm á þau öll. Nöfnin voru í röð:

Pall	Fridgeir	Gudlaug
7/25 - 8/2 '89	1843 - 1899	1851 - 1943
Rose		Gunnar
1890 - 1956		1887 - 1961

„Og ég verð á milli Rose og Gunnars,“ sagði hún, „áður en langt um líður.“ Og innan fárra ára var röðin fullskipuð: sex dauðir í garði dauðrar kirkju; engir afkomendur, ekkert heimsveldi sem fylgdi þeim til grafar, einungis þurr vindurinn í nýja heiminum sem gaf þeim, og okkur öllum, svo mikil fyrirheit.

7. Hús sankaranna og vitnisburður þeirra

Opnun Bardalhússins vakti litla furðu, sem er í sjálfu sér furðulegt. Eins og í öðrum þorpum jarðar deyja sankararnir í Minneota oftast sem einstæðingar í húsum sem eru troðfull af mygluðum dagblöðum, ryðguðum kaffibaukum, barmafullum af peningum, og aragrúa af hundleiðum köttum.

Fyrsta furða hússins var sú, hversu óskaplega margt var þar að finna. Þótt lítið væri, geymdi það allar eigur sex manna fjölskyldu sem fleygði aldrei neinu. Þar var hvorki óreiða né óhreinindi. Staflarnir voru dustaðir og þröngu bilin á milli þeirra ryksuguð og skúruð, en ekki hafði verið hreyft við sumum haugunum í 40 ár. Dagblöð voru í snyrtilegum hlöðum og hafði sjálfsagt alltaf verið bætt við í sömu viku og þau bárust, allt frá 1937. Árþúsundalöng, íslensk fátækt af sárasta og ömurlegasta toga markaði sögu og eðli Bardalanna. Þeir settust að á rýrri jörð í fátækustu sýslunni í Minnesota, og þegar kreppan gerði örbirgðina óbærilega, fluttu þeir í lítið, fátæklegt hús í Minneota. Geymslurýmið minnkaði eftir því sem reyturnar uxu, og tvíbreið rúmin urðu einbreið þegar gólfplássið fylltist upp að rúmdýnunum. Þessi fjölskylda nýtti allt, jafnvel gagnslausa glingrið sem barst henni eftir að hafa svarað hverri einustu „ókeypis kostaboðs“-auglýsingu í meira en hálfa öld.

Þau áttu enga fulla bauka af peningaseðlum, enga falda fjársjóði, ekkert sem hafði fjárhagslegt gildi í raun og veru; í þeim skilningi voru Bardalirnir vissulega fátækir. En ekki fátækir í huga eða anda! Þau áttu bækur á þremur eða fjórum tungumálum: Platon, Hómer, Björnsson á norsku, Snorra Sturluson á íslensku, Whitman, Darwin, Dickens, Ingersoll, Elbert Hubbard, haug af píanóverkum eftir Händel, Bach, Mozart, George Beverly Shea og Björgvin Guðmundsson, gamlar upptökur með Caruso, Galla-Curci, Schumann-Heink og Johns McCormack, ódýrar bækur með myndum af málverkum og höggmyndum merkustu listasafna í Evrópu, orgel, píanó, fiðlu, trompet, handbækur um garðyrkju, matargerð og húsráð, bestu tímaritin um pólitík og listrýni, auk Capper´s Farmer, Minneota Mascot og Plain Truth, orðabækur og málfræði þriggja eða fjögurra tungumála, bækur um furður vísindanna, ævintýraferðir Richards Burton, gamlar kennslubækur í framburði og stærðfræði, Biblíur og sálmabækur á öllum Norðurlandatungunum, Fást, The Reader´s Digest og „Sweet Hour of Prayer“. Litla húsið var eins og geimskip á förum frá jörðinni, fermt því besta sem við höfum gefið hvert öðru á síðustu 4000 árum í sögu mannlegrar vitundar. Og ekkert af því var tíu króna virði í hinum harða heimi frjálsrar samkeppni! Skiptastjórarnir hefðu allt eins getað lagt eld að húsinu á þessu kófheita sumarsíðdegi og sparað þannig allt ómakið við flokkunina, valið á minningargjöfum til vinanna og bílskúrssöluna á því sem þá var eftir. En það sem manni varð ljóst og vakti ósvikna furðu, var að Bardalirnir höfðu ekki einungis troðfyllt hús sitt af þessu fáránlega dóti, heldur var húsið í rauninni táknmynd af þeirra innra lífi er þeir prýddu hinni mestu fegurð og viti sem þeir skilið gátu. Þau lásu bækurnar, léku á hljóðfærin, báru merkingu hússins með sér hið innra og tóku hana að lokum með sér ofan í röðina beinu í kirkjugarðinum í Lincolnsýslu.

Og þó ekki alveg ... Hver sá, sem ber með sér heila siðmenningu hið innra, gefur öllum af henni í samræðum og daglegri breytni. Pauline gaf mér hljómlistina; Gunnar, fordæmi um hinn lesandi og hugsandi mann - bókstaflega gaf hann mér fyrstu útgáfuna af verkum Arthurs Waley, auk Epíktetusar og Heimskringlu; og Rose, með sínum undarlega hætti, hina ólmu þrá eftir Guði. Ekkert þeirra hafði próf úr gagnfræðaskóla, hvað þá meira. Þau gáfu það sem launuðum kennurum mistekst svo tíðum að gefa.

8. Hugmyndin um auðnuleysið, í gömlum og nýjum bókum

Nú, þegar ég hef kynnt Pauline og hitt Bardalsfólkið fyrir ykkur, ítreka ég spurninguna sem ég bar fram í upphafi. Hvað er auðnuleysið og hvernig gagnast það okkur í okkar innra lífi, sem íbúum í Minneota eigin sálar, jafnt og hið ytra, sem borgurum í auðugasta og farsælasta ríki sögunnar? Við upphaf mannvitundar virðist fólk ekkert fremur hafa kunnað að meta kosti auðnuleysisins. Eftirfarandi atriði er að finna í söguljóðinu Gilgamesh, sem er að minnsta kosti eitt þúsund árum eldra en Hómerskviður eða 1. Mósebók, og þar með elsta heimild um mannlegar raunir: Gilgamesh konungur lifir óhamingjusamur í sinni sjálfskipuðu einsemd. Hann fullnægir dyntum kynhvatar sinnar, nýtur veraldlegs munaðar og kúgar þegna sína af tillitsleysi, en þykir engu að síður að sér sé einhvers vant. Nótt eina vaknar hann af uggvænlegum draumi sem hann segir móður sinni, gyðjunni Ninsun, en hún kann að ráða draumrúnir:

Stjörnu ég sá
af himninum hrapa, og fólkið
í Úrúk stóð þar og dáðist að.
Gripinn ákefð vildi ég bera hana burt,
en var of magnlaus, það lánaðist ekki.
Hvað merkir það? Aldrei hefur mig dreymt
neitt þessu líkt.

Hún segir að stjarnan tákni jafningja hans - eitthvað sem sé of þungt, er hann muni „reyna að lyfta og bera á brott, en geti ekki.“ Þetta veldur Gilgamesh áhyggjum:

En mér hefur aldrei mistekist fyrr, greip hann fram í
og furðaði sig á kvíða sínum.
Stjarnan er mannvera, hélt hún áfram ...
félagi þinn, þér jafn
að styrkleika, einhver vinahollur
sem yfirgefur þig ekki og þú
vilt aldrei skilja við.

Gilgamesh íhugar þetta með sjálfum sér og skömmu síðar dreymir hann annan draum, í þetta skiptið öxi: „Ég reyndi að lyfta henni, en gat það ekki.“ Móðir hans hughreystir hann:

Öxin er maður,
vinur þinn er hann og jafningi.
Hann kemur senn.

Enkidu kemur og Gilgamesh lætur sína guðlegu einsemd í skiptum fyrir vináttuna, og síðan, þegar Enkidu deyr, glatar hann öllu vegna harmsins og verður að manneskju. Lánleysið, sem gerir draumfarir hans svo órólegar, er í rauninni þrá hans eftir sannri mannvitund - sem gefst þegar „Maðurinn skynjar dauðann í hlutunum. Það gerir manninn að manni.“ Þessa visku öðlast Gilgamesh fyrir lánleysið eitt, en áður þurfti öll þjóðin að líða vegna tilfinningaleysis hans. Jafnvel árþúsundum síðar geta þær þjóðir af þessu lært, sem svo stöðuglega loka fyrir því augunum og láta stjórnast af þeim sem aldrei hafa upplifað lánleysið og harminn sem nauðsynleg eru til að fá skynjað „dauðann í hlutunum“.

Fjörutíu eða fimmtíu öldum eftir Gilgamesh, upphugsaði E. M. Forster svipaða sögu í A Passage to India, þótt þar sé ekki von á neinum Enkidu. Frú Moore og hinn treggáfaði sonur hennar, Ronny, sem vinnur í þjónustu ríkisins, eru að deila um hegðun Englendinga á Indlandi. Ronny teflir fram öllum klisjunum um ætlunarverk Guðs og skyldurnar sem hvíli á hvíta manninum, en móðir hans virðir hann fyrir sér með hæðnisblik í augum:

Orð hans, ein og sér, hefðu getað hrært við henni, en þegar hún heyrði sjálfumgleðina í röddinni, þegar hún sá munninn iða, svo ákafan og ánægðan, fyrir neðan litla, rauða nefið, þá fannst henni, hversu vitlaust sem það var, að þetta væri ekki hinn endanlegi sannleikur varðandi Indland. Örlítill iðrunarvottur - ekki kænskuleg uppgerð, heldur hin sanna iðrun hjartans - hefði gert hann að öðruvísi manni og breska heimsveldið að öðruvísi fyrirbæri.

Þau deila áfram, og Ronny sýnir engan vott um iðrun. Loks segir hún upptendruð:

Viljinn til að gera gott gleður Guð ... Ég held að öllum mistakist, en mistök eru svo margvísleg. Velvild, meiri velvild og enn meiri velvild.

Eins og kvæðið um Gilgamesh vill Forster benda á að maðurinn læri að tileinka sér góðvildina við það að öðlast meðvitund um „dauðann í hlutunum“, um auðnuleysið sem Whitman lofsyngur og menning okkar þolir svo illa og skelfist svo mjög.

9. Fortissimo lúðraþytur Walts Whitman, magnaður gremju höfundar

Aftur og aftur reyni ég, með hjálp bókmennta, hljómlistar, sagnfræði og eigin reynslu, að höndla kjarna lánleysisins - án þess að lánast það. Kannski er það einmitt kjarninn. Hversu mjög sem ég ann henni sjálfur, er klippt og skorin skynsemin ekki jafn vel til þess fallin og „hin sanna iðrun hjartans“ að vekja skilning á því sem ég er að reyna að botna í.

Ég byrjaði á að útlista hugmynd mína með ímynd, eða í rauninni samanburði. Í lamandi orðagjálfrinu að loknum kosningunum 1984, um velgengni í viðskiptum, hernaðarsigra og fyrirlitningu á bandarískum auðnuleysingjum og sérvitringum, sem hafa reynt að spyrja erfiðra spurninga, fylltist ég óbeit á öllu er þjóð mína varðaði og reyndi að ímynda mér, hvernig það væri að vera staddur í sama herbergi og leiðtogar mínir, eða jafnvel að bjóða ríkisstjórninni í glas heima hjá mér. Auk niðurlægjandi fyrirlitningar þeirra á því að svo augljóslega dugandi og hvítur maður skyldi kjósa að búa í hrörlegu húsi í lítt þekktum útnára eins og Minneota (ég myndi bregðast við með tafsandi reiðilestri), gerði ég mér grein fyrir að með leiðindum sínum myndu þeir ekki aðeins reka engil velvildarinnar út af mér einum, heldur og öllum þeim er ég mat mikils, svo og mörgum öðrum.

Frekar hefði ég viljað verja kvöldstund með Pauline Bardal, við að leika hljómlist og hlusta á sögurnar hennar íslensku. Þessi fátæka og, að því er virtist, fáfróða og lítilmótlega kona hefði jafnvel spillt drykkjugleðinni, þar sem hún var mótfallin áfengi, en samt var hún færari um að stýra þjóðfélaginu en dáðustu leiðtogar heimsins. Hún var ekki innantóm manneskja og því gat hún gefið af kærleika sínum og var aldrei leiðinleg, hversu hversdagsleg sem hún annars var. Þar sem hún bar óbrigðult skynbragð á fegurð, þótt hún væri ekki leikin í að skapa hana, þá bjó hún yfir vissri sálarauðgi sem fegraði umhverfi hennar. Og samt var hún ein af milljónum barna þeirrar menningar er hafði verið tæld, af ástæðum sem enginn skilur, til að trúa á ómerkilega og mannskemmandi hugmynd um hamingjuna og til að vegsama hana opinberlega á hinn auvirðilegasta og hugsunarlausasta hátt. Þessi hugmynd um hamingjuna skaut upp hausnum, eins og sjóskrímsli, í kjölfar hverrar þeirrar ógæfu þjóðarinnar, er hefði átt að kenna okkur sitthvað um okkur sjálf, söguna og ástina - Víetnamstríðsins, kreppunnar, heimsveldisklúðursins í samskiptunum við Spán og Filippseyjar í kringum aldamótin, og Borgarastríðsins. Whitman, skáld hinnar óbugandi bjartsýni, að því er menntaskólarnir kenna, lýsir með eftirfarandi hætti andlegu lífi Bandaríkjanna árið 1870, í dapurlegri ritgerð sinni, Democratic Vistas:

Ég segi að okkur sé best að horfast einarðlega í augu við samtíð okkar og samfélag, eins og læknir sem rannsakar alvarlegan sjúkdóm. Óheilindin undir niðri hafa kannski aldrei verið meiri en í dag og hér í Bandaríkjunum. Ósvikin trú virðist vera horfin okkur. Menn trúa ekki einlæglega á þau grundvallarlögmál sem Ríkin byggjast á, (þrátt fyrir allan sótthitagljáann og uppgerðarhrópin), og þeir trúa ekki heldur á sjálft hið mannlega eðli. Hvaða rannsakandi auga fær ekki hvarvetna séð í gegnum grímuna? Sýnin er skelfileg. Við lifum í andrúmslofti hræsninnar út í gegn. Karlarnir trúa ekki á konurnar, né heldur konurnar á karlana. Hrokafullur belgingur ríkir í bókmenntunum. Markmið allra bókmenntapáfanna er að finna eitthvað sem hægt sé að hæðast að. Margar kirkjur, trúarstefnur o.s.frv., ömurlegustu hugarburðir er ég veit, rýja trúna inntaki sínu. Samræður eru gamansemin eintóm. Svikull andi, faðir allra falskra dyggða, hefur þegar getið af sér óteljandi afkvæmi. Næmur og einlægur maður, sem vinnur á skattstofunni í Washington og þarf að heimsækja borgirnar í norðri, suðri og vestri með reglubundnu millibili vegna starfs síns, hefur sagt mér margt um uppgötvanir sínar. Siðspilling kaupsýslustétta þjóðarinnar er ekki minni en búast mátti við, heldur óendanlega miklu meiri. Allar greinar og deildir opinberrar þjónustu í Bandaríkjunum, hjá ríki, sýslum og borgum, að dómskerfinu frátöldu, eru gegnsýrðar spillingu, mútum, misferli, óstjórn; og dómskerfið er smitað. Stórborgirnar lykta af heiðvirðum, jafnt sem óheiðvirðum, ránskap og óþokkabrögðum. Óskammfeilni, moðvolgar ástir, hugsjónaleysi, lágkúruleg markmið eða þá alls engin markmið, allt til þess eins að drepa tímann. Í viðskiptum (þetta algleypandi nútímaorð, viðskipti) er eingöngu sóst eftir fjárhagslegum ágóða, og með öllum ráðum. Í ævintýrinu gleypti slanga töframannsins allar hinar slöngurnar; og slanga töframannsins í dag er fjárgróðinn sem drottnar núorðið einsamall yfir öllu. Fyrirmyndarfólk dagsins er ekkert annað en tískuklæddur skríll braskara og rudda. Satt er það, að á bak við þennan stórkostlega skrípaleik, sem fram fer á hinu sýnilega leiksviði samfélagsins, er að finna vandaða hluti og stórfengleg verk sem bíða þess ófullgerð á baksviðinu að koma fram og birtast á sínum tíma. En sannleikurinn er skelfilegur, engu að síður. Ég held því fram að lýðræði Nýja heimsins, hversu vel sem því hefur tekist til við að draga alþýðuna upp úr bjargarleysinu, auka efnisleg lífsgæði, framleiðslu, og að skapa sérstaka tegund af mjög svikulu og yfirborðskenndu gáfnafari almennings, hafi misheppnast algerlega hingað til í félagslegu tilliti og hinum æðstu trúarlegu, siðferðilegu, bókmenntalegu og fagurfræðilegu efnum. Til einskis skálmum við, stórstígustu skrefum sögunnar, á vit svo tröllslegs heimsveldis, að fornöldin bliknar, að ber af ríki Alexanders, að ber af glæsileik Rómaveldis. Til einskis höfum við innlimað Texas, Kaliforníu og Alaska, og seilst eftir Kanada í norðri og Kúbu í suðri. Það er eins og að við höfum einhvern veginn verið íklædd feikilegum og sífellt betur útbúnum líkama, en sál okkar hafi skroppið saman og sé næstum horfin.

Gæti eins verið skrifað árið 1985. Þetta er auðnuleysið sem fellur manni í skaut, sé gengið út frá falskri hugmynd um hamingjuna og haldið áfram þaðan. Þetta auðnuleysi, sem menningin kallar „árangur“, er hinn sanni andlegi dauði, ekki „dauðinn í hlutunum“, heldur víti eins og Milton ímyndaði sér það: dauðinn í hjarta lífsins, því að veröldin sjálf, alheimurinn, er steindauð út í gegn, og líkið blasir við í öllum athöfnum okkar og orðum.

10. Tvær tegundir auðnuleysingja til viðbótar: fátæklingar og fyllibyttur

Tvær gryfjur, sem við kennum börnum að forðast, eru fátækt og drykkjuskapur. Við áminnum þau með jákvæðum hætti: leggðu hart að þér og vertu reglusamur. Þó er það vegsamað af kristindóminum, sem við þjónum í orði, að menn búi glaðir við skort, og margur drykkjusjúklingurinn segist fyrst hafa orðið að manni þegar hann gerði sér grein fyrir ægivaldi áfengisins í lífi sínu.

James Agee varði sumri á fjórða áratugnum til að skrifa um fátæka og fáfróða leiguliða í Alabama og komst að því að ekki var hægt að nota hinn hefðbundna, bandaríska mælikvarða á hæfni, til að lýsa lítilmótlegu og lánlausu lífi þeirra til hlítar. Hann nefnir bók sína um þá Let Us Now Praise Famous Men og kemst að þessari niðurstöðu um hina fátæku og auðnulausu: þeir eru mannlegir með nákvæmlega sama hætti og við sjálf, og þess vegna takmarkalausir. Með hundruðum blaðsíðna af þrumandi texta grípur hann í hnakkadramb lesandans og hristir hann til samþykkis um þessa niðurstöðu. Peningagróði, fatastíll, bíltegund, háskólagráða, voldugur her, stórsprengjur, tölvuforrit, skipta engu. Allt það, sem menning velgengninnar telur sjálfsagt, liðast burt sem reykur þegar loga er varpað á það. Innst inni í öllu er hörund, og blóð og bein undir því. Það var þessi einfalda staðreynd sem tendraði í Agee og gerði hann frá sér numinn.

Við skynjum þetta jafnvel enn betur af fábrotnum og afdráttarlausum ljósmyndunum, sem Walker Evans tók og skreyttu texta Agees. Þetta, fyrir Guðs skuld, virðist hann segja, eru börn, raunveruleg börn, og þetta er skór, og þetta er borð, jafnvel þótt því sé svo illa klambrað saman úr óhefluðum viði, að einn fóturinn sé styttri. Hvaða árangri skyldum við hvetja barnið til að sækjast eftir, þar sem það er nú augljóslega barn? Ættum við að segja því að þvo sér og fara í fína skyrtu? Hvað ættum við að segja við skóinn? Vertu nýr, lokaðu gatinu á sólanum, burstaðu þig, vertu stígvél?

Eins og fátæktin, er drykkjusýki lánleysi sem erfitt er að afneita, því afneitun leiðir til sjálfsmorðs. Hugmyndirnar, sem AA-samtökin bjóða upp á til hjálpar alkóhólistum, búa yfir hinni „sönnu iðrun hjartans“ sem Forster talar um, og að halda sér allsgáðum krefst þess að sýna „velvild og enn meiri velvild“. Alkóhólistinn verður að viðurkenna fyrir félögum sínum - þannig hefjast allir fundir -: „Ég heiti Jói, og ég er alkóhólisti.“ Settu eigið nafn inn í setninguna og heyrðu hvernig auðnuleysishljómkviðan dynur í eyrunum. Hinir útúrdrukknu muna ekki neitt, en AA krefst þess að menn muni, geri sér grein fyrir áhrifum sínum á sjálfa sig og aðra, og biðjist síðan afsökunar og bæti fyrir. Þú verður að lagfæra það sem þú hefur sett úrskeiðis með drykkju þinni; gjalda réttlátlega fyrir. Ímyndum okkur Bandaríkin þar sem þau vakna af einu drykkjumókinu og biðja Kambódíu, Nicaragúa, Sioux-indíána, kyrrsetta Japana, eða alla á svörtum listum, fyrirgefningar. Ímyndaðu þér sjálfan þig ...

Æðruleysisbænin, sem beðin er á sérhverjum AA-fundi, er hinn sanni þjóðsöngur auðnulausa ríkisins sem Gilgamesh dreymdi um þegar samviska hans þreyttist á fólskuverkunum gagnvart fólkinu í Úrúk og tók að þrá hið sanna auðnuleysi mannsins:

Guð, gefðu mér æðruleysi til að sætta mig við það sem ég get ekki breytt; kjark til að breyta því sem ég get breytt; og vit til að greina þar á milli.

Engar springandi sprengjur af himninum þessum.

11. Lánleysi þjóðar: brot úr sögu Íslands

Hvað getum við þá sagt til lofs Bardalsfólkinu, sem dó á hundrað árum í Ameríku og misheppnaðist ömurlega samkvæmt svo til öllum mælikvörðum sem menning okkar býður upp á? Að mínu mati hefur hið falska tungutak valdsins og velgengninnar, og skilgetin viðleitni þess til að loka augunum fyrir raunverulegri mislukkan, sem skaðar aðra jafnt og okkur sjálf, séð til þess að við eigum enga sanna tungu lengur (nema kannski ljóðið og sönginn) sem lýst getur eða íhugað líf þeirra og þar með samlagað sögu þeirra okkar eigin. Ef við göngumst ekki við því lánleysi, glötum við minninu og sagan hættir að vera til með réttum hætti og að koma okkur að gagni. Við ökum þúsund sinnum framhjá kirkjugarðinum og fáum hvorki séð né munað nöfnin á leiðunum.

Bardalirnir voru hluti af innflytjendamenningu sem hafði náð langt í auðnuleysinu. Þau voru Íslendingar, og meðvituð um það, og þótt ekkert af börnum Friðgeirs liti nokkurn tíma land forfeðra sinna, þá sögðust þau vera „Vestur-Íslendingar“, og gátu séð, í hvaða sjónvarpstæki sem var, að þau voru ekki alveg jafn bandarísk og fólkið í auglýsingunum og sápuóperunum. Flutningur Íslendinga til Ameríku við lok nítjándu aldar stafaði einkum af sárustu fátækt, eins og átti einnig við um margar aðrar þjóðir. Í gegnum aldirnar hafði Íslendingum tekist að lifa af hungurtíma, en um 1875 opnaðist þeim flóttaleið sem var hreint einsdæmi. Tilboð um ókeypis jarðnæði var ekki hægt að láta sem vind um eyrun þjóta.

Þegar ég var 36 ára fór ég til Íslands og bjó þar í eitt, tvö ár, og skoðaði bæina sem forfeður Íslendinganna í Minneota höfðu yfirgefið, þeirra á meðal bæ afa míns og Bardalanna. Árið 1875 hljóta húsin að hafa verið saggafull, torfklædd hreysi með angan úr náttkoppum og af soðnum fiski, loftin svo lág að Íslendingarnir, sem flestir voru hávaxnir, hljóta að hafa fengið kryppur af að beygja sig undir eigin þök. 1875 voru engir vegir, aðeins reiðgötur; engar þróaðar vélar, aðeins orf og ljáir og hrífur; næstum engin ljós, hiti, sorphirða eða skólplagnir. Fyrir utan handfylli af rúsínum eða sveskjum á jólum, og rófur og kartöflur á degi hverjum, var kosturinn soðinn og hertur þorskur, soðið og saltað kindakjöt, úldinn hákarl, og búðingur úr súrri mjólk. Þeir höfðu aldrei séð appelsínu, epli eða maís, svo ekki sé minnst á avókadó. Gróðurmoldin var lítil, örstuttur sprettutíminn dugði vart neinum matjurtum til vaxtar, endalausir vetur og grá og köld súldarsumur, frost í júní, snjóar í ágúst, og ískaldar hafþokur þar á milli. Þeir ræktuðu harðgert, gamalt fjárkyn frá víkingatímum, héldu eina eða tvær kýr vegna mjólkurinnar og öfluðu heyja, sem voru reyndar einungis gras landsins, til fóðurs fyrir skepnurnar. Þeir fóru um á litlum, sterkbyggðum hestum sem sigruðust á lungnaþembu, mýrarkeldum, klungrum og köldum, urgandi jökulám sem aðskildu einn afskekktan bæinn frá öðrum. Hvað allt hagnýti varðaði, bjuggu íslenskir bændur við kjör tólftu aldar, langt fram á hina tuttugustu. Við getum vart ímyndað okkur einangrun þeirra og erfiðleika. Þeir bjuggu á jaðri eyjar á jaðri Evrópu, við fátækt sem jafnast á við ömurlegustu útkjálka þriðja heimsins í Afríku eða Asíu.

Íslendingar þekktu einnig lánleysið af eigin raun, bæði á sviðum jarðfræði og stjórnmála. Víkingar námu landið á níundu öld og stofnuðu fyrsta ósvikna þing í heimi, þeir voru einu íbúar Evrópu sem höfðu ekki konung, en töpuðu því hnossi í innbyrðis deilum. Í lausum en frjóum eldfjallajarðveginum óx birki sem þeir eyddu er þeir beruðu landið af eldiviði. Náttúruöflin sameinuðust jafnvel gegn þeim. Þegar þeir höfðu breytt nýjum skikum í frjósamar jarðir með langvinnu erfiði, gaus eldfjall í nágrenninu og gróf landið í brennheita ösku. Við komu þeirra var loftslagið temprað, en opinberaði skjótt sitt sanna íshafseðli og eyðilagði grassprettuna. Heimskautaísinn faðmaði ströndina, eins og hann vildi gera út af við vesalings Íslendingana fyrir þá hvatvísi og heimsku að reyna að setjast að á þessu óvænlega eylandi og skapa þar menningu.

En þrátt fyrir allt, þá sköpuðu þeir engu að síður mikilfenglega, en þó furðu harðneskjulega, menningu. Þrátt fyrir skort á nothæfu byggingarefni, hljóðfærum, nýtanlegum málmum, og fæðu og húsaskjóli, þá sköpuðu þeir vönduðustu bókmenntir í Evrópu á miðöldum, með eina verkfærinu sem þeir áttu hér á þessum ófrjóa klettadrangi: tungumálinu - ekki latínu, heldur sinni eigin ástkæru tungu, íslenskunni.

Og hvert er þá hetjulegt viðfangsefnið í hinum bestu þessara bóka? Auðnuleysi. Í blóðugum smáatriðum rekur Sturlunga saga innanlandsdeilurnar sem leiddu til pólitískrar upplausnar og síðan til glötunar sjálfstæðisins. Edda Snorra var að hluta til handbók um vissa tegund kvæðagerðar, sem úrelt var orðin nokkrum öldum fyrr, og enginn mun temja sér aftur, nema kannski sem æfingu í yrkingum, og að hluta var hún saga hinnar fornu, norsku goðafræði, sem nú var að fullu afmáð af kristindóminum og gleymd og grafin annars staðar í Evrópu. Laxdæla saga segir frá misheppnuðum ástum og hjónaböndum einþykkrar konu, með þeim hætti að Anna Karenina eða Madame Bovary virðast léttmeti í samanburði. Sjálfir guðirnir í goðaheimi víkinga voru dæmdir til glötunar, og Valhöll er musteri auðnuleysisins. Í Njáls sögu (sem stendur Hómerskviðum ekki að baki) er næstum öllum aðalhetjunum útrýmt í ófriðarbylgju sem nær hámarki þegar öll fjölskylda Njáls er brennd inni, þar á meðal öldruð eiginkona hans og barnabörn. Sagan er örugglega skrifuð til viðvörunar fyrir áheyrendur sem sjálfir voru óstýrilátir og aðhylltust gagnsakir og hefndir. Bókinni lýkur með gagnslausum hefndum og aragrúa af sviðnum, hálshöggnum, stungnum, brytjuðum, gegnumreknum líkum, sem skýtur lokaatriðum Hamlets og Lés konungs ref fyrir rass. Mannlegt auðnuleysi í Njáls sögu er af þvílíkri stærðargráðu að tignarlegt er, en guðunum er ekki kennt um neitt.

Með því að horfast í augu við vægðarlaust lánleysið í sögu sinni og eðli, sköpuðu Íslendingar bókmenntir sem varðveittu þjóðarsálina á 600 ára löngu nýlenduskeiði og í baráttu við svarta dauða, holdsveiki, eldgos og hungursneyðir sem skar íbúafjöldann, er þegar var hálfdauður úr sulti, niður um helming þess sem hann hafði verið eftir landnámið. Bækurnar voru til og lesnar á aumustu heimilum landsins; Gunnar, Njáll, Guðrún, Egill og Grettir voru kjölfesta hvers landsmanns á þessum löngu öldum auðnuleysisins.

Lesendur sagnanna, sem sækja Ísland heim í dag og búast við að verða vitni að blóðþorsta og ofbeldishneigð íbúanna, munu verða fyrir vonbrigðum. Þess í stað uppgötva þeir þægilegt, friðsamlegt og lýðræðislegt velferðarríki, þar sem réttvísi og læsi eru almenn, og morð, þjófnaðir og ofbeldisglæpir þekkjast vart. Menn læsa ekki húsdyrum sínum og skila ókunnugum týndum seðlaveskjum.

Fátækt, í bandarískum skilningi, er óþekkt. Á meðan ég bjó í landinu, varð mér skyndilega ljóst, líkt og mörgum bandarískum ferðamanninum hlýtur líka að verða, að Ísland er það sem Bandaríkin segjast vera, en eru í raun og veru ekki. Okkar bókmenntir lýsa einnig miklu auðnuleysi - hinu sokkna Pequod og dauðu áhöfninni í Moby Dick, lánlausu ástinni í kaldranalega samfélaginu sem Hawthorne sá fyrir sér, Stikilsberja-Finni á flekanum, að velja hið illa, og frábærum ljóðum Whitman þar sem hann lofsyngur dauðann - en þessar bækur eru ekki hluti af opinberu lífi okkar, með sama hætti og Íslendingasögurnar eru þar í landi.

Það sem greinir að bandarískt og íslenskt auðnuleysi er ábyrgðarkenndin. Það voru ekki Norðmenn, Danir, svarti dauði eða heimskautaísinn sem eyðilögðu sjálfstæði, frjósemi og auðlegð Íslands; af bókmenntum þeirra má augljóslega ráða að það var af völdum Íslendinga sjálfra. Það voru engir aðrir en við sjálfir sem gerðum hrapalleg mistök, segja þeir hver við annan í bókum sínum. Sé saga þeirra skoðuð af velvild, má jafnvel kenna Noregi, Danmörku, eða, að minnsta kosti, óheppni, um einhverjar þrengingar þeirra, en Íslendingar vilja ekki heyra á það minnst. Það er þáttur í þjóðarstoltinu að hafa hegðað sér svo heimskulega á fyrri tíð, en lifa samt af og geta lært af því. Hægt er að breyta um stefnu, ef menn sjá að sér nógu snemma; þessi er einn skýrasti lærdómurinn sem nema má jafnt af AA-samtökunum og mannkynssögunni. Að auki felst viss ánægja í því að éta ofan í sig eigin mistök. Mikinn hluta af kímnigáfu sinni eiga Íslendingar að þakka þessum ómeltanlegu klumpum sögunnar.

Ekkert, sem er það sjálft, er mögulega hægt að flokka sem lánlaust, samkvæmt víðasta skilningi. En allt verður að gangast við sjálfu sér og vera það sjálft á hinn ítrasta hátt. Þetta er hesti eða kú tiltölulega lítið mál, erfiðara mannlegum einstaklingi og, að því er sagan sýnir, næstum ógerlegt í tilviki samfélags eða þjóðar. Þegar það gerist á stundum, eins og ég fullyrði að eigi við í tilviki Íslendinganna, á sér stað sjaldgæft undur, samfélag sem hefur kokgleypt eigin mistök svo fullkomlega, að það hefur enga þörf fyrir að sýnast annað en það er. Á Íslandi er enginn her, því her getur aldrei varið það sem raunveruleg þörf er á að verja. Í þunglyndustu framtíðardraumum mínum finnst mér sem Bandaríkin væru einnig betur varin án hers.

Bardalirnir voru afsprengi lánleysishefðarinnar, og hún bjó þá vel undir árin þeirra hundrað í Ameríku. Eftir að vinir mínir höfðu hitt Pauline í fyrsta skipti, minntust þeir gjarnan á það hversu höfðinglega hún bar sig. Hún var ekkert að bugta sig og beygja; hún kom fram við bankastjóra og gjaldþrota bændur af sömu hreinskiptnu góðvildinni. Og hvers vegna ekki, ef gengið er út frá sjálfstæðisyfirlýsingunni, stjórnarskránni og orðfærinu í sögu Bandaríkjanna? Sál hennar var ekki læst inni á bankareikningi eða fjötruð fallegum fötum, og hvaða þrengingar sem lífið færði henni í skaut, þá var hún alltaf Pauline og það dugði. Enginn getur rænt þig sál þinni, á meðan þú sefur, ef hún fyllir nógu vel út í líkamann. Sé þjóðarsálin nógu stór, líður hún ekki af ofsóknarórum um yfirvofandi rán á vörum og verksmiðjum, og kemur vel og mildilega fram við nágranna sína.

En drykkjusjúklingurinn reynir að vernda veika sjálfið með því að hella það fullt af viský. Verðbréfabraskari á þriðja áratugnum fyllti það af Dusenberg, loðskinnum, Waterford-ljósakrónum og villum í Newport. Þegar leikföngin hurfu, eins og dögg fyrir sólu, steig berskjaldað sjálfið upp í gluggann, færði sér í nyt að það bjó í þungum líkama, og stökk út. Sumir drykkjusjúklingar aka fram af hömrum, ef maður tekur viskýið frá þeim. Innantóm þjóð ver því sjálfa sig með öllum ráðum gegn hugmyndinni um auðnuleysi sitt, svo að engum hluta af veiku sjálfi hennar geti fundist það þurfa að eyða sér, hvenær sem það freistast til að upplifa hina „sönnu iðrun“. Fyrir einni öld gat slíkt reynst afdrifaríkt, en þó ekki endanlegt. Þjóð, jafnvel stórþjóð, sem sprengd hafði verið í meiri eða minni tætlur, átti enn sín dádýr, bísamrottur, refi, arfa og gras. Eftir 1945 er sjálfsuppbygging orðið það sem öllu skiptir hér á jörðu. Nú höfum við náð því stigi í sögu mannsins, að við þurfum lífsnauðsynlega á einhverri lækningu að halda, við þurfum að þiggja vænan skammt af heilnæmu auðnuleysi.

12. Walt Whitman ítrekaður: hið sanna og algilda auðnuleysi

Ég sný mér nú aftur að Whitman sem hafði tvær hugmyndir um auðnuleysið, annars vegar yfirskilvitlega, og hins vegar pólitíska. „Náttúruleikinn“, eins og Emerson skilgreinir hann í verki sínu, Nature, gaf ekki til kynna að allt væri í himnalagi á hinu „andlega sviði“ Bandaríkjanna eftir Borgarastríðið. Ég held því fram að ástandið sé engu betra í dag, og kannski verra, þar sem okkur hefur borið lengra í tíma, vitneskju og efnislegum framförum. Whitman orti auðnuleysinu sinn fyrsta lofsöng árið 1855, í fyrstu útgáfu Leaves of Grass; og réðst gegn „óheilindum hjartans“ 16 árum síðar, 1871. Þessi ár voru þau trylltustu og ofsafengnustu í sögu Bandaríkjanna á fyrri tímum, en ég held að okkar séu enn verri.

Fyrst skulum við gaumgæfa okkar eigin, hefðbundnu hugmynd um lánleysið og muninn á henni og viðhorfum Whitmans. Velgengnin er fólgin í því að öðlast vald, peninga, stöðu, líkamlega fullnægju og viðeigandi opinber tákn um allt þetta. Að vera mótuð af menningu sem vill að við sækjumst eftir þessum hlutum, en takast ekki að öðlast þá - það er auðnuleysið, að okkar mati.

Gefum því næst gaum að „óheilindum hjartans“, eins og tunga Whitmans kallar það sem við, á öld sálfræðinnar, nefnum hið veika eða innantóma sjálf. Hvernig fyllum við sjálfið og styrkjum það? Það fyrsta, sem sjálfið þarf að búa yfir, er getan til þess að draga upp jákvæða mynd af því sem er utan þess: öðru fólki sem lifir kannski allt öðruvísi en maður sjálfur; í öðru lagi þarf það að geta elskað eitthvað í hinum ytri heimi náttúru, listar eða manna. Hin raunverulegu tákn um fullnægju hjartans er einungis að finna í hinum náttúrulega heimi, en ekki greypt í krítarkort: steinar, gróður, dýr, loft, vatn, veður og annað fólk.

Í hinum hefðbundna skilningi hafði Whitman kynnst hrapallegu lánleysi, á þeim tíma er hann ritaði sína miklu ádeilu: hann upplifði ömurleikann sem sjálfboðaliði á sjúkrahúsi fyrir deyjandi hermenn í Borgarastríðinu; hann var rekinn úr starfi hjá ríkinu fyrir að semja hneykslanleg ljóð; hann þjáðist af heilsubresti sem gerði að lokum út af við hann; Leaves of Grass naut engrar sannrar hylli; hann bjó við spilltustu ríkisstjórn landsins fyrir tíð Nixons. En þrátt fyrir allt þetta lemur hann og hamrar trumbuna til heiðurs lánlausum hershöfðingjunum, af sínum yfirnáttúrulega skilningi á lánleysinu. Allt lánast, ef það er það sjálft: sigur og ósigur, líf og dauði, eru ekki aðskilin svið, heldur órofin samfella, og auðna og auðnuleysi einungis tvær ólíkar hliðar hins sama.

Hljómlist lýsir þessu vel, þar sem hún er einnig vefur, samfella, ferli. Hversu þungur er líkami hljómlistarinnar? Á hún stóra jörð? Getur hún fjárfest af skynsemi? Sneiðir hljómlistin grænmeti niður með hnífi eða í rafmagnsblandara? Kann hljómlistin best við sig í sól og sætum borgum, eða getur hún hugsað sér að búa í Minneota? Er hljómlistin orðin leið á „Largo“ úr Xerxes? Láta falskir tónar aldraðra kvenna illa í eyrum hljómlistarinnar? Hvaða sálma ættum við að syngja við útför hljómlistarinnar? Hvort vill hljómlistin frekar kartöflurnar franskar eða soðnar? Hver er hin verga þjóðarframleiðsla hljómlistarinnar? Dýrkar hljómlistin Jesú, eða öfugt?

Hvenær að eilífu er hljómlistinni lokið? Bashô yrkir:

Musterisklukkan þagnar
- en ómurinn berst áfram
úr klukkum blómanna

Jafnvel Minneota blómstrar ...

13. Lokaþáttur: hin litla og lágværa rödd Minneota

Hingað erum við þá komin eftir langt og krókótt ferðalag. Lesandinn þarf ef til vill að taka á „góðvild“ sinni og minnast þess að menningin öll, kannski jafnvel öll hin vestræna siðmenning, er mótfallin niðurstöðunni. Enskan afneitar henni jafnvel, svo að maður neyðist til að reyna að þvinga orðin til að merkja annað en þau eru vön að gera. En samt sem áður, þá veit ég að þetta er satt. Hvernig get ég sannað það? Með lífi Pauline Bardal og fjölskyldu hennar, fátækri smáþjóð á jaðri heimskautsins, hálfri tylft bóka, reynslunni, dálítilli hljómlist, og loks með tilfinningunni einni saman ... ekki er það mikið. En auðnuleysishljómkviðan ómar án afláts í hverri einustu slagæð líkama míns og þíns. Mér heyrist hún hljóma eins og Bach, en þú verður sjálfur að ákveða hvernig þér finnst hún vera.

Ef þú skyldir ekki heyra hana þar sem þú ert núna, langar mig að minna þig á að hún ómar á hverjum degi í Minneota í Minnesota, undir vatnsgeyminum og langt inni í korngeymslunni. Þú þarft ekki að kaupa þér far með rútunni til að komast þangað, því þú ert þar nú þegar, hvar svo sem þú ert. Þú þarft einungis að ákveða að vera þar, og þá ertu þar.

Mundu samt alltaf, að staðurinn er raunverulegur að öllu leyti, þótt hann sé kannski ekki merkilegur í bandarískum skilningi. Þótt þar sé allt hið sama að finna og á öðrum stöðum, eins og jörð, vatn, himin og veður, þá mun hann aldrei komast í sjónvarpið. Þar eru líka píanó, klarinett og lög, jafnvel þótt fiðlurnar kunni að vanta, og vindurinn sem berst þangað kemur frá Prag, Naíróbí og Auckland, og ber með sér eitthvað frá þeim stöðum, sem sest þar að. Íbúarnir eru oft leiðinlegir en koma stundum á óvart, líkt og annars staðar, og endalaus samtölin um veðrið höfðu eitt sinn ljóðrænan keim. Hér bjuggu Bardalirnir, og gera í vissum skilningi enn, undir steinum með nöfnunum þeirra, en líka í loftinu sem berst inn í húsið þegar maður opnar gluggahlerana á vorin. Ég bý hérna núna og geri vonandi alltaf, hvar svo sem ég verð.

Hvað svo sem auðnuleysið er, þá er það ekki Minneota. Það er ekki hægt að gera neitt við því að búa hér. Né skyldi það heldur vera. Fylla má hjartað, hvar í heiminum sem er.

Ísak Harðarson þýddi