Adragandi Brautryjendur Landnmi Ntt samflag Ntminn



Samtmaheimildir
- Aunuleysis- hljmkvian
Bill Holm

varp fjallkonunnar
slendingadagurinn Gimli 1944

Bkmenntir
Lj
Kristjana Gunnars

Slfiskurinn
David Arnason

Vitl
Leyndardmur vnartertunnar
r tvarpsttum RV fr 1996

Aunuleysishljmkvian:
Tilbrigi um hugmynd

ritger Bill Holm ingu saks Hararsonar


Ritgerin birtist fyrst bkinni The Music of Failure 1985 en slensk ing birtist Skrni ri 1997.

Prelda, stef tilbriganna

Grunntnninn er aunuleysi; Bandarkin eru formerki; Pauline Bardal er ljrni sngurinn sem mar innst inni; Minneota Minnesota er strengurinn sem nturnar eru skrifaar ; ftkt, einmanaleiki, drykkjuski, grgi, sjkdmar, geveiki, str og andlegur og plitskur tmleiki eru taktvsarnir; Walt Whitman og eftirfarandi or r Bhagavad-Gita gefa vsbendingu um tilfinninguna:

Dey, og last himininn. Sigra, og vinnur jrina. Rs n ftur ... og kve a berjast. Sj a knun og jning, gri og gltun, sigur og sigur eru allt eitt og hi sama: hef san orrustuna. Gjr etta, og fr eigi drgt nokkra synd.

Sjlft efni, laglnan sem endurmar fr llu n ess a heyrast nokkru sinni, lkt og leynistef Elgars Enigma tilbrigunum, er lf mitt og itt og samruni eirra lf samflags og san jar og san alls mannkyns.

1. Enn ein hugmynd Walts Whitman sem enginn vill kynnast

Fimmtn ra gmlum reyndist mr auvelt a skilgreina aunuleysi: a deyja Minneota, Minnesota. Raunar mtti nefna hvaa smb sem var Pennsylvanu ea Nebraska ea Blgaru; a kom sama sta niur. A vera Bandarkjamaur flst v a flytja, sigrast rugleikum og hefja ntt lf. Hfu ekki mnir eigin forfeur yfirgefi sland, lrt a minnsta kosti rlti ensku og di sem eigendur nokkurra ekra frjlsri vttunni? Nei, g myndi deyja frgur rithfundur, dur og virtur prfessor vi rtgrinn hskla, stundandi andrkar samrur samflagi vi fagrar konur, gott visk, Mozart. stundum, egar g var fimmtn ra, hefi g stt mig vi mistvarhitun og minna Jello, en huganum hlt g trygg vi „heildartlunina“.

Me strum hljmum kem g, me lrum mnum og trumbum,
g leik ekki marsa til heiurs yfirlstum
sigurvegurum einum,
g leik marsa hinum sigruu og vegnu.

Hafi i heyrt a gott s a sigrast llu?
En a er lka gott a falla, orrustur tapast sama anda
og r vinnast.

Trumbuna lem g og hamra fyrir hina dauu
og bls eim mnu hsta og lflegasta.

Lifi allir eir sem mistekist hefur!
Og orrustuskipin sokkin sjinn!
Og eir sjlfir sem sukku sjinn!
Og allir herforingjarnir sem tpuu bardgunum
og allar sigraar hetjur!
Og allar teljandi, ekktu hetjurnar, jafnokar
mestu hetjanna sem ekktar eru!

g yfirgaf Minneota vi upphaf eina strsins sem Bandarkin hafa tapa. mean g feraist, menntaist, kvntist, skildi og gerist lfsreyndur, gekk aunuleysi sinn gang me jinni: einn ea tveir forsetar skotnir, hagkerfi hruni, maurinn, sem srhver bandarsk mir varai brn sn vi a iggja af blfar ea slgti, var kjrinn forseti eigin persnu me yfirgnfandi yfirburum og eysti beina lei vit burarmikillar niurlgingar, einmitt skum ess sem murnar hfu vara vi. Vatni irum Bandarkjanna reyndist eitra. Borgir eins og Denver, Los Angeles og Chicago hurfu sjnum reyk sem nausynlegt reyndist a vara vi dagblum. S orrmur lagist a Arabar hefu keypt Crazy Mountains Montana eins og au lgu sig. Ola skvettist bak mvum noran vi San Francisco. Loks lauk strinu me vansmd, utanrkisrherrann jafn djpt sokkinn lygafeni og Jag. Bandarkin, draumur evrpsku upplsingarinnar tjndu ld, voru orin a veruleika - til ess, a v er virtist, a enda sem harmleikur eftir Shakespeare, ea kannski svrt kmeda. En tt sagan fri okkur aunuleysi, geri hn okkur engu vitrari. Ekki frekar en nemendur mnir, vildi jin vita af ljlnunum r Leaves of Grass. a var ekki „gott a falla“, ekki gott a vera „sokkin sjinn“, ekki gott a vera eins og „teljandi, ekktu hetjurnar“. Og vi kusum okkur frgan leikara, sem botnai jafn lti aunuleysinu og sjlfri sgunni, mann sem brst vi me v a loka augunum fyrir pandi mistkunum allt um kring, ea a reyta af sr auma brandara.

mean eltist g r tvtugu fertugt, uppgtvai a g var misheppnaur samkvmt llum hagntum mlikvrum og fluttist, svotil sttur, aftur smu dreifblisborgina og g hafi svo kafur reynt a yfirgefa. g komst ekki hj a gera mr grein fyrir a g var enginn srfringur mislukkun lfi og starfi. Nstum enginn, sem g ekkti, var enn snu fyrsta hjnabandi. Vinir mnir voru lka peningalitlir og su fyrir sr me strfum sem eim hefu fundist merkileg og leiinleg um tvtugt. Brn voru ekki jafn sjlfsg gleiuppspretta og pipraar frnkur hfu sannfrt okkur um, og heilsa og lkamsfegur eirra, sem voru skjtir til a n mijum aldri, var farin a gefa sig. Svo virtist sem gamla tuggan vri rtt, a vi ttum eftir a deyja egar allt kom til alls, og a ferli yri alls ekki eins uppbyggjandi og Reader's Digest og presturinn hldu fram.

egar hlusta var innan fr, hljmai aunuleysishljmkvian ekki sem hvr og lflegur mars fyrir lra og trumbur, heldur sem angurvr knfila me strengi sem slknuu smm saman, svo tnarnir muu veikar og veikar uns nlgaist gn. Landi lokai eyrum snum fyrir laginu, jin kvast aldrei hafa heyrt a. „ morgun“, sagi hn, en a var bara nnur tjning orunum „ gr“, tt grdagurinn vri frbruginn v sem hn myndai sr. essi stuga afneitun gaf samrum holan nldurtn. Umrur um stjrnml, vinnu ea hjnabandi hljmuu eins og vlsg vri a tala. Fyrstu landnemar Amerku su fyrir sr parads, a borg Gus lkamnaist jru. Strbrotin lsing ungun, en eins og srhver fing, reyndist essi blugri og subbulegri en nokkur hafi mynda sr vi getnainn. Enskir prtanar, sem tluu a koma rttltri og gulegri skipan, hfust handa me v a reyna a trma ttflokkum Indna. eir reyndu a endurskapa enska stttakerfi bttri mynd, ar sem rkir landeigendur og ftkir sjlfseignarbndur skyldu deila brurlega me sr auleg landsins, en a entist einungis ar til einhver geri sr grein fyrir a hr, eins og Englandi, flst sannur bati v a eiga jarni. Smu landnemarnir og lstu v yfir me Proudhon, a „eign er jfnaur“, gerust a lokum fasteignasalar. Gmlu, evrpsku farsldarforskriftirnar mst seint t.

Yfirdrepsskapar gtir sjaldan sgu mannsins; hann er meginttur hennar. a sem er venjulegt vi Bandarkin er uppskrfa oragjlfri samfara hegun okkar, vel slpu leikni okkar er vi spum mtsgnunum undir teppi me hagganlegri og innistulausri bjartsni. En ef vi rannskuum mistkin og mtsagnirnar sgu okkar, n tilfinningasemi, myndi a valda varanlegri lmun drifkrafti hins opinbera oraglamurs og mlva hornstein hins falska sjlfs er vi hfum reist okkur, jafnt Minnesota sem og annars staar.

Sem drengur kiknai g undir fargi essa orfris, og enn dag l g fyrir a egar g er reyttur. etta er tunguml ftboltans, hamingju menntasklaranna, einbeittrar kappseminnar og hins yfirvegaa skeytingarleysis, peninganna, uppgerarktinnar, muldursins um veri. Hljmlist ess er samin af tvarpinu, og auglsingar hjlpfsra banka og svitalyktareya msa framan ig milli laganna. dag bls hn okkur r htlurum gangstttum gettanna, og snilegar hljmsveitir seia okkur me serenum r felustum snum lyftum ea aksperrum yfir tilbospllum. etta er hljmlist dagsins morgun og morgun og morgun. Ekki s sem Whitman hafi huga egar hann vildi lemja og hamra fyrir hina dauu. lkt hinum gervidauu, heyra hinir sanndauu lgin sem vi flytjum eim.

2. Hljmlist reynslunnar; mur aunuleysisins

Fyrir mrgum rum geri g mr fer til Waterton Albertafylki, vi norurmrk Glacier-jgarsins, og sat ar brekku, htt uppi fjllunum, heilt sdegi sl og roki, og hlustai espitr. g orti dlti lj um upplifun:

Yfir mr gerir vindurinn allt
til a feykja laufinu af espi
trnu, mnui of snemma. Vonlaust,
vindur, r tekst a eitt
a semja hljmlist, vaxandi
hljmfegur aunuleysisins.

skildi g ekki mitt eigi lj.

egar g var drengur, sng g htt, skrt og - eftir v sem eldri dmur sgu - dsamlega. g vissi betur, en vitneskjan kom ekki veg fyrir ngjuna (eins og hn gerir sjaldnast), og hljmlistin hlt fram a vera mr greiasti farvegurinn a dpstu tilfinningum mnum. Hgt var a lsa hamingjunni (ea hamingjukenndinni, a minnsta kosti) me ntnahlsum, og mur hins innra lfs var heyranlegur egar tknin voru lesin ea leikin. tt g yri aldrei svo leikinn a g gti alfari gert tnlistina a lifibraui mnu, var g ngu leikinn til a ekkja nkvmlega r veilur sem g geri hvert skipti sem g spilai. rfir hljmlistarmenn hafa hloti fullkomnun vggugjf. Kannski Mozart. Ekki g.

einhvern undarlegan htt heldur dapurleg vitneskjan um fullkomleik minn hljmlistinni stugt fram a kenna mr eitt og anna um heilnmi aunuleysisins, hverjum degi. Eins og Bandarkin er g stundum of sljr til a minnast ess, en heyri g aftur hlji espilaufunum.

3. Pauline Bardal vi pani

g heyri fyrsta skipti leiki pan skonsunni bndabnum hans Petersons, sem var fimm klmetrum austan vi b fur mns. g var einkabarn, of ungur og hugalaus til a sinna alvruvinnu, og var v skilinn eftir innandyra mean fair minn hjlpai Wilbur vi eitthvert verkefni ti vi; sjlfsagt deildu eir me sr bjrkollu, til a gera verki skemmtilegra. Wilbur var piparsveinn, en hafi hj sr aldraan fur sinn, Steve, og eins konar rskonu og hjkrunarkonu einni persnu, Pauline Bardal, sem annaist ba. Pauline var fdd 1895, dttir flks af fyrstu kynsl slenskra innflytjenda Vestur-Minnesota. Hn hltur a hafa veri nlgt sextugu egar g umgekkst hana, seint fimmta ea snemma sjtta ratugnum. Aldur er brnum afstur, og v fannst mr hn ekkert tiltakanlega gmul. Hn var einfaldlega Pauline og var a alla t anga til hn d, rjtu rum sar.

Hn var nrri 1,80 h og ekki fituvottur henni, og ess vegna var hn mjg beinaber, einkum hendurnar; hreyfingar liamtanna afar berandi, lkt og hver fingur byggi yfir sjlfstum sannfringarkrafti. A hluta til hafi hn hloti megurina arf, en a hluta stafai hn af stugri vinnu. borg hefi hn veri kllu vinnukona, enda tt skyldur hennar hj Peterson og annars staar flu alltaf sr hjkrun sjkra og dauvona. En samkvmt formlegri stttaskilgreiningu Minneota var hn einfaldlega Pauline.

A loknu amstri snu vi brau og hnsn ea umnnun Steve gamla, tk Pauline sr hlfrar stundar hvld vi hljmlistarikun skonsunni. Mr var boi a hla og hlakkai alltaf jafn miki til. Hn settist bekkinn og kom beinum snum fyrir me miklu pompi og prakt. Hljmlist var ekki eitthva sem kasta mtti til hndum vi, tt r vru nkomnar r hveitibauknum ea hnsnakofanum. Pauline lk ekki dgurtnlist; hn var ltherstrar, en rtt fyrir ungan aldur vissi g a hin sanna trarikun hennar var ikun hljmlistarinnar. Hn lk alltaf hgt - og illa, a v er g held, en a skipti ekki mli. Leikur hennar gagntk okkur bi. Upphaldsverk hennar voru „Largo“ r Xerxes eftir Hndel og pantsetning lokakafla Mattheusarpassu Bachs: „ dpstum trega“. Hn hafi aldrei numi rtta fingrasetningu og mestmegnis last frni sna vi leik gamalt, ftstigi orgel kirkjunni. Vart er hgt a segja a hn hafi slegi nturnar, heldur lt hn fingurna mjakast milli eirra me hgfara nkvmni, svo a beinunum hndum hennar gfist ngur tmi til a raa sr niur a nju. Leikur hennar einkenndist v alltaf af eins konar virulegu hiki, tt stundum mtti draga gin efa. S skoun var rkjandi Minneota, a leikur hennar vri hva mest hrfandi vi jararfarir, ar sem tti hfa a spila gnarhgt. Hn lk hi dapurlega verk Bachs sem eftirspil, mean syrgjendur gengu einfaldri r framhj kistunni hinsta sinn.

En Pauline sat ekki harmrungin vi hljfri. g s gleina ljma af mgru andliti hennar, mean fingurnir mjkuust yfir gulna hljmbor gamla pansins, og tt g vri aeins barn, var mr ljst a hin sanna uppspretta lfs hennar og mns flst hvorki v a hnoa braudeig n a skyggna egg vi kertaljs n a sltta kodda sjkrabei, heldur var hn hr, mitt milli tnanna, hversu illa sem hndum okkar tkst a laa fram. eir lifu handan vi lnurnar verki Bachs - og hversu rugt var ekki a laa almennilega fram me vinnulnum fingrum. Hversu hgt sem leiki var, skynjai maur mikilleik Bachs undir gmunum. tt „Largo“ Hndels hljmi nori sem hlfgert spaug eyrum fgara hlustenda, vegna ess hve oft a hefur veri flutt llegum pantsetningum, er a rauninni drlegt tnverk, eitt af v ga sem Evrpa hefur gefi okkur. Jafnvel afskekktu sveitabli Minnesota vekur a manni mlda glei a heyra a leiki fyrsta sinn, eins og a hafi veri sami ar stanum og einmitt fyrir mann sjlfan. annig lt a eyrum mr undan fingrum Pauline. tt sjlf Sinfnuhljmsveit Minneapolis hefi leiki Nundu sinfnu Beethovens arna dagstofunni, hefi a ekki snert mig eins djpt og dsamlega og „Largoi“ skonsunni hans Petersons.

Samkvmt bandarska mlikvaranum var Pauline mikill aunuleysingi. Hn var ftk alla vi, giftist aldrei, bj litlum, hrrlegum kofa ea annarra manna skonsum, vinnuhj, n formlegrar menntunar, beygi enskuna skrtilega eins og eir sem hafa hana ekki a murmli, lappaleg og fgur, stirur hljfraleikari sem hefi vaki ahltur borgunum. Hn tti engin vermti, feraist lti og var einstingur egar hn d sem sasti afkomandi fjlskyldu sinnar. Hafi hn tt starvintrum mun enginn f um au a vita, og tttakendurnir eru rugglega dnir. Lklega d hn hrein mey, sem eru nnur verstu rlg Bandarkjamanns, nst eftir v a deyja blankur.

En n skulum vi lofa vfrga menn, eins og Ritningin bur. tlun mn er ekki einungis s a lofa Pauline, heldur og allt hennar aunulausa flk og ar me Aunuleysishljmkviuna henni Amerku.

4. Saga aunulauss innflytjanda

Aunuleysi gat af sr samflagi Minneota kringum 1880. Me v g vi a enginn settist nokkurn tma a ar eftir a hafa noti velgengni annars staar. Minneota er innflytjendabr, numinn evrpskum lnleysingjum, fyrst eim sem flu sultinn rlandi og san Noregi, slandi, Svj, Hollandi og Belgu. egar haft er huga hversu bltt loftslag og landshttir eru Vestur-Minnesota, er augljst a flk kom ekki anga til a slpast ea setjast helgan stein. Innflytjendurnir komu til a yrkja jrina, og ef eim hefi tekist a farsllega gamla heiminum, hefu eir ekki rifi fjlskyldur snar upp me rtum, sagt skili vi tungu sna og menningu og boi mosktflugum og ofsaverum birginn, sr til eintmrar skemmtunar. Minneota er auvita smkku mynd af landnmi alls landsins. Vi erum j aunuleysingja sem tekist hefur brilega upp og veri heppnir. a er ef til vill gamall tti vi a endurtaka lf forfera okkar sem gerir okkur treg til a gangast vi mistkum einkalfinu ea jlfinu.

Frigeir, fair Pauline, kom til Minneota ri 1880 me rija innflytjendastraumnum, slendingum. Hann hafi lklega lesi einn af psunum, sem bandarska stjrnin hafi lti dreifa um ll Norurlndin, me lsingum frjsmu og keypis jarni Slttunum miklu sem st til boa bndum af hvta kynstofninum hrausta og dugandi. Bandarkjunum st aldrei sama um uppruna lnleysingjanna sinna. psanum var sjlfsagt fjrleg lsing rkulegri uppskeru, frjrri grurmold, gri framrslu og beitingu, drum jrnbrautarsamgngum og heilsusamlegu og hressandi veurfari. Frigeir Jakimsson, sem tk sr nafni Bardal af dalnum heima noranveru slandi, kom ri 1880 egar megni af besta jarninu st ekki lengur til boa, og settist a eim skika Vestur-Minnesota sem var ef til vill hva httastur, hrjstrugastur, grursnauastur, en fallegastur.

Hann var 37 ra a aldri, einhleypur og kunni a llum lkindum ekki stakt or ensku vi komuna. egar Pauline var orin ldru, kom hn bkum fjlskyldunnar fyrir gum heimilum, og mr gaf hn fyrstu ensku mlfri- og framburarbk fur sns, sem hn sagi a hann hefi lesi leiinni yfir hafi. Hn var dnsku, ensku og slensku, mjg slitin en heil. Pauline mat hana greinilega mikils. egar g blaa henni n, s g fyrir mr hrjfar hendur bndans, lkar hndum Pauline, halda bkinni opnu ilfari miju Atlantshafinu, hafgolan ltur skrjfa blunum undir fingrum hans - „Hvar er vegurinn vestur til Minneota?

Fyrstu fimm rin rak Frigeir b sitt einsamall. Lklega stundai hann a eina sem slenskur bndi kann fyrir sr: saufjrrkt og grasnytjar. egar hann var 43 ra gamall, ri 1886, kvntist hann Gulaugu Jnsdttur, sem var nflutt til landsins me fjlskyldu sinni fr strjlblasta og afskekktasta firi austanveru slandi, Borgarfiri, kringdum verhnptum skrium og blrauum lpartfjllum. Hn var orin 35 ra gmul, en var barnshafandi fimm sinnum runum 1887 til 1895, egar yngsta dttirin, Pauline, fddist. Einn af sonunum, Pll, d bernsku, ri 1889. Fjgur af fimm brnum lifu, sem tti ln eim rum. En lni lk ekki lengi vi Frigeir nja heiminum. Hr eftir fylgir stytt andltsfregn hans, sem g fann stkkri og gulnari su blainu Minneota Mascot, dagsettu fstudaginn 8. september 1899:

laugardaginn var, egar F. J. Bardal var a sltti b snum Lincolnsslu, tku hrossin snggt vibrag og rykktu slttuvlina, sem st brekku, svo a hr. Bardal fll af vlinni. Ftur hans festist hjlinu, og hrossin drgu hann me sr um stund, ar til au stnsuu. Fturinn var brotinn ofan vi hn, auk fleiri verka. Hr. Bardal tkst a komast upp slttuvlina og keyra heim. Sent var eftir dr. Thordason, sem fltti sr stainn, setti beini rttar skorur og geri allt sem hgt var fyrir hinn gfusama mann. En verkarnir reyndust vera svo alvarlegir, a hr. Bardal lst a morgni mnudags. tfrin var ger sastliinn mivikudag fr nju, slensku kirkjunni Lincolnsslu. Sr. B. B. Jonsson jarsng.

F. Bardal var fddur hinn 13. janar, 1843, Bardardal, Thingeyarssla, Iceland og kom hinga til lands 1880 og settist a b snum Lincolnsslu. Hann ltur eftir sig eiginkonu, rj brn og stjpdttur. Hr. Bardal var mjg vel liinn sveitinni, tk virkan tt safnaarstarfinu og var mikils metinn af ngrnnum snum.

Bli geri t af vi hann. Hann hafi fundi einu fallegu hirnar landinu flata, en r drpu hann. Ekkja hans, (sem bj besta falli yfir lgmarkskunnttu ensku), var ein eftir ftkasta blinu sslunni, me fjgur brn aldrinum fjgurra til tlf ra. Ntjn r nja heiminum.

5. Meira af brnunum remur, sem mistkst llum

Ef til vill gtu nokkur ttfririt slenskum bkasfnum ea fjarskyldir ttingjar btt einhverju vi sgu Bardalanna, en ekki miklu ... og annig er komi, eftir aeins eina ld, fyrir eirri j sem br vi mesta fli upplsinga hr jr! Mr finnst stundum furulegt hve veikum mannlegum grunni vi byggjum minningar okkar um Perkles, gstnus, Karlamagns, ea jafnvel Abraham Lincoln.

Fjgur brn nu fullorinsaldri. Eitt giftist og flutti fr Minneota. Ekkjan Gulaug bj blinu uns hn missti a, eitt af frnarlmbum kreppunnar miklu. var hn hldru orin og ekki alveg me sjlfri sr, ef marka m heimildir. Hn lst ri 1943, karlg litla hsinu snu, 92 ra gmul, 57 r Amerku.

rr Bardalanna voru eftir egar g var drengur: Elsti bririnn, Gunnar, tlgaur, unglyndislegur og gull; misystirin, Rose, ekki me alveg rttu ri, dlti rangeyg, eins og hn horfi heiminn fr ru sjnarhorni en venjulegt flk, helmingur munnsins brosti, en brosandi helmingurinn bar svip hins myrka og ekkta; og loks Pauline sem var verndari eirra, bstra og stagengill mur og fur. hverjum sunnudagsmorgni gengu au saman rj til gmlu, slensku timburkirkjunnar, sem st spottakorn fr litla hsinu eirra, og klifu brakandi stigann upp lofti ar sem krinn sng. Pauline lk undir vi gusjnustuna, annan hvorn sunnudag, og sng egar hn lk ekki.

Kr Lthersku Sankti Pls kirkjunnar samanst af tu til fimmtn slenskum, eldri dmum, flestum giftum og hemju virulegum. r voru aall sngsins. Einungis rr karlmenn sungu me eim: Gunnar, lgvr, djpur bassi; annar, jafn lgvr en hrjfari barton; og g, feitur og lgvaxinn 11 ea 12 ra strkur sem sng spran ea tenr, eftir v hvernig l rddinni sem var byrju a breytast. Yfirleitt var g eini melimur Sankti Pls krsins undir sjtugsaldri.

g sat hj Gunnari sem alltaf virtist niursokkinn einhvern skiljanlegan st sem ekkert gat btt r. Rdd hans hljmai mrgum ttundum nean vi hvunndaginn, eins og hn kmi r djpum brunni. Hann var brnum jakkaftum r grfu ullarefni, lngu komnum r tsku.

Tjllaa Rose sat nlgt Pauline. Eftir lt hennar, tningsrum mnum, heyri g sagt fr geveiki hennar, trarofsanum, hvernig hn rfai um kornakrana og prdikai slensku, en egar g var barn a aldri, var hn bara hn Rose og ekkert skrtnari en arir fullornir. Brn dma hvert anna af hrku, en eru ekki smsmuguleg mati snu fullornum. Hvort sem eir eru heilbrigir ea vitfirrtir, merkismenn ea drabbarar, drukknir ea allsgir, virast eir einfaldlega sjlfum sr lkir og srkenni eirra velta fremur aldri en mismunandi venjum, persnueinkennum ea yfirbragi. Rose minnti fugl sem var skipa a halda fram a bora, tt hann langai a fylgjast me hugaverum stimpingum fuglanna nsta hreiri. Hn hj hfinu tt a glfinu nokkrum sinnum, n ess a gefa mikinn gaum a frkornunum vi ftur sr, lyfti san upp goggnum og kkti laumulega kringum sig me hlfbrosi vrunum, lkt og umhverfi vri nstum fyndi. Andlit hennar var lti og magurt, augun fl og fljtandi, nrri lithimnulaus.

Rose d af vldum bltappa, ri 1956, sjtugsaldri. Veiku slagarnar heila hennar gfu sig alveg a lokum. Gunnar d 74 ra, ri 1961. g sng vi tfr eirra beggja, og tt g geti ekki rifja upp slmana, voru eir reianlega daprir og unglamalegir, kannski „Komi, r harmi slegnir“, ea slenski slmurinn „Allt eins og blmstri eina“, ea „Li me mr“. Slmasngur virtist vera einn ttur vibnainum fyrir aunuleysi hinsta og mesta - jararfrina, egar flytja mtti dprustu og gfugustu sngva kirkjunnar me vieigandi unga.

N var Pauline einsmul litla hsinu me llu dti fjlskyldunnar, hafi engan a hugsa um og fkk vsun fr tryggingunum, svo hn yrfti ekki a leita til annarra um peninga. En venjur hennar voru of fastmtaar, og n, egar hn hafi unni 50 ea 60 r, gat hn ekki htt. Hn gaf hfinglega af sjlfri sr eins og drottning. Hn annaist hina frsjku og dauvona, n ess a mta, eins og hn vri fdd til ess. Hn var holdi kldd lknarstofnun.

Einhverju sinni s hn um matseld sveitakr bnda, sem var undarlegt starf fyrir manneskju er ahylltist algjrt bindindi, og rugglega illa launa. Mir mn vann barnum, og oft ku r saman anga t eftir. g s r einu sinni a strfum; miri hringiu hvrrar sveitatnlistar og heftra drykkjulta jnuu r hefluum bndunum, ekki eins og akeyptar vinnukonur, heldur sem gamlar, eftirltar og glyndar frnkur a passa brn a leik. Pauline tti gamlan Ford sem hn naut a keyra. Htt nrisaldri bau hn vinum skemmti- og innkaupaferir og skipulagi hdegistra fyrir eldri borgarana. Um flk, sem var kannski 10 ea 20 rum yngra en hn sjlf, sagi hn: „au eru a eldast, sju til, og eiga erfitt um vik.“ Pauline gaf mr ekki einungis hljmlistina. Hn annaist ba foreldra mna banalegu eirra, og egar mir mn tndi niur enskukunnttunni, viku fyrir daua sinn, og mlti eingngu murmlinu, slenskunni, sem g skildi ekki, ddi Pauline fyrir mig. Gjafir hinna sklagengnu eru oft tum r sem vi vissum ekki a vi myndum arfnast - rttu orin, rtta hljmlistin.

tt mr fyndist hn vera eilf, klfesti ellin hana a lokum. Endirinn hfst me skjlfandi hndum Parkinsonsveikinnar, sem var grimmt hlutskipti fyrir konu er t hafi haft una af a leika hljmlist, tt hn geri a ekki vel. Eftir daua Gunnars og Rose hafi hn dlti betri fjrr og rmkai um sig gamla hsinu me v a nota aukasvefnherbergin sem geymslur. Hn keypti nota kirkjuorgel, ferlki fr fimmta ratugnum, sem fyllti litlu dagstofuna hennar me htlurum, ftstigum og risastru, brnu hljmbori. Orgeli sndist strra og yngra en sjlft hsi, eins og jafnvel fellibylur gti ekki hagga v af slitnu glfteppinu. Einhverju sinni spuri g hana hva hn vri a spila; hn horfi mig dpur: „Lttu essar hendur, sru hva r hristast? g get ekki einu sinni haldi eim ntunum lengur. r hristast bara af ...“ Skmmu seinna fr hn hjkrunarhli og d ekki lngu sar, alltaf jafn grm heiminum, a g held, fyrir a hafa af sr hljmlistina undir lokin. g veit ekki einu sinni hver var hj henni og annaist hana sustu legunni. Sjlfsagt hafi hn fengi ng af slku og vildi vera ein. vilangur einstingsskapur hennar var henni rugglega gur undirbningur. etta var 1981, 101 ri eftir a fair hennar yfirgaf ingeyjarsslu til a hefja ntt lf. Hn hafi lifa Amerku 86 r.

6. Hljmlist fyrir gamalt, ftstigi orgel

Pauline var grafin hj Bardlunum kirkjugari slensku sveitakirkjunnar Lincolnsslu. ri 1922 hafi hn vali ntt stofuorgel fyrir sfnuinn og leiki a vi kirkjuathafnir nstum 40 r, anga til kirkjunni var loka vegna verkefnaleysis af vldum ttblisrunarinnar og slendinganna sem eignuust ekki brn og flosnuu upp af jrum snum. Nokkrum mlum vestar hfu Plverjarnir komi kalsku kirkjunni sinni skynsamlega fyrir lg vari fyrir vindinum, en slendingarnir gfu Minnesota langt nef og reistu sna uppi hli eina hadraginu sem er a finna flatri slttunni. Jafnvel lygnum degi hrikti kirkjugluggunum og small akskfunum, og blkku grantsteinarnir leiunum virtust vagga til og fr, arna vindblsnum hvolnum.

Nokkrum rum ur en Pauline d, kum vi saman til kirkjunnar. Hn hafi meferis innkaupapoka fullan af blmum og rottueitur, og var me lykil a bakdyrunum. Vi frum gegnum bningsherbergi prestsins og inn krinn. A innan var kirkjan kldd vandari eik og einungis bin stlum, bekkjum, orgeli og prdikunarstl, ltlaust altari krnt trkrossi; engar styttur, mlverk, glingur - ekkert nema viurinn, gullinn aftanskininu fr flgulum gluggunum. Vindurinn virtist eiga upptk sn inni kirkjunni og bls yfir fnt ryki sem l yfir llu. „Enginn hefur hreinsa til, san fyrra. a var synd,“ muldrai Pauline og hfst san handa. Hn byrjai v a koma lngum lkama snum fyrir orgelbekknum og troa sknkunum milli tveggja knjhlfa r tr sem voru nean vi hljmbori. essu hafti steig hn fetilinn, og mean hn prfai raddhnappana me annarri hendinni, lt hn hina la um nturnar og lk hljmana r „Largo“ Hndels. „Msnar eru ekki bnar a ta belgina,“ tilkynnti hn ng og byrjai gmlum slmi me bum hndum. Vi lkum hvort fyrir anna um stund, og Pauline dist a v hversu vel g spilai. g held a hn hafi vita, a st mn hljmlistinni var a nokkru leyti henni a akka, og hn var stolt af sjlfri sr og af mr, en um slkt og vlkt tluu slendingar ekki opinsktt, hver vi annan. Hafa mtti or leikninni, en hjarta hlt sig til hls og vildi ekki tj sig.

egar vi vorum bin, spai hn gamla eitrinu upp dagbla, opnai gulu kassana sna, me hauskpunum og krossleggjunum, og reiddi fram njan mlsver handa hverju v nagdri sem gti voga sr a sna af Gus eigin orgelbelgjum. Enda tt kirkjan yri lklega aldrei opnu ea leiki opinberlega orgeli a nju, urfti engu a sur a sj um essa hluti, sjlfra eirra vegna. Hver gat sagt til um a? Kannski tti hinum dauu, sem hvldu frra metra fjarlg, gott a hlusta dapurlegt lag ru hverju og lkai ekki a rottur trufluu hljmlistina?

Pauline lsti kirkjunni vandlega og leit san um xl me eins konar unglyndislegum sknui. Hn hlt fram a grafreitnum, me a sem eftir var innkaupapokanum, og ar var komi a nsta erindi. Hn hreinsai leiin og setti eitt ea tv blm au ll. Nfnin voru r:

PallFridgeirGudlaug
7/25 - 8/2 '891843 - 18991851 - 1943
Rose Gunnar
1890 - 19561887 - 1961

„Og g ver milli Rose og Gunnars,“ sagi hn, „ur en langt um lur.“ Og innan frra ra var rin fullskipu: sex dauir gari daurar kirkju; engir afkomendur, ekkert heimsveldi sem fylgdi eim til grafar, einungis urr vindurinn nja heiminum sem gaf eim, og okkur llum, svo mikil fyrirheit.

7. Hs sankaranna og vitnisburur eirra

Opnun Bardalhssins vakti litla furu, sem er sjlfu sr furulegt. Eins og rum orpum jarar deyja sankararnir Minneota oftast sem einstingar hsum sem eru trofull af mygluum dagblum, ryguum kaffibaukum, barmafullum af peningum, og aragra af hundleium kttum.

Fyrsta fura hssins var s, hversu skaplega margt var ar a finna. tt lti vri, geymdi a allar eigur sex manna fjlskyldu sem fleygi aldrei neinu. ar var hvorki reia n hreinindi. Staflarnir voru dustair og rngu bilin milli eirra ryksugu og skru, en ekki hafi veri hreyft vi sumum haugunum 40 r. Dagbl voru snyrtilegum hlum og hafi sjlfsagt alltaf veri btt vi smu viku og au brust, allt fr 1937. rsundalng, slensk ftkt af srasta og murlegasta toga markai sgu og eli Bardalanna. eir settust a rrri jr ftkustu sslunni Minnesota, og egar kreppan geri rbirgina brilega, fluttu eir lti, ftklegt hs Minneota. Geymslurmi minnkai eftir v sem reyturnar uxu, og tvbrei rmin uru einbrei egar glfplssi fylltist upp a rmdnunum. essi fjlskylda ntti allt, jafnvel gagnslausa glingri sem barst henni eftir a hafa svara hverri einustu „keypis kostabos“-auglsingu meira en hlfa ld.

au ttu enga fulla bauka af peningaselum, enga falda fjrsji, ekkert sem hafi fjrhagslegt gildi raun og veru; eim skilningi voru Bardalirnir vissulega ftkir. En ekki ftkir huga ea anda! au ttu bkur remur ea fjrum tungumlum: Platon, Hmer, Bjrnsson norsku, Snorra Sturluson slensku, Whitman, Darwin, Dickens, Ingersoll, Elbert Hubbard, haug af panverkum eftir Hndel, Bach, Mozart, George Beverly Shea og Bjrgvin Gumundsson, gamlar upptkur me Caruso, Galla-Curci, Schumann-Heink og Johns McCormack, drar bkur me myndum af mlverkum og hggmyndum merkustu listasafna Evrpu, orgel, pan, filu, trompet, handbkur um garyrkju, matarger og hsr, bestu tmaritin um plitk og listrni, auk Cappers Farmer, Minneota Mascot og Plain Truth, orabkur og mlfri riggja ea fjgurra tungumla, bkur um furur vsindanna, vintraferir Richards Burton, gamlar kennslubkur framburi og strfri, Biblur og slmabkur llum Norurlandatungunum, Fst, The Readers Digest og „Sweet Hour of Prayer“. Litla hsi var eins og geimskip frum fr jrinni, fermt v besta sem vi hfum gefi hvert ru sustu 4000 rum sgu mannlegrar vitundar. Og ekkert af v var tu krna viri hinum hara heimi frjlsrar samkeppni! Skiptastjrarnir hefu allt eins geta lagt eld a hsinu essu kfheita sumarsdegi og spara annig allt maki vi flokkunina, vali minningargjfum til vinanna og blskrssluna v sem var eftir. En a sem manni var ljst og vakti svikna furu, var a Bardalirnir hfu ekki einungis trofyllt hs sitt af essu frnlega dti, heldur var hsi rauninni tknmynd af eirra innra lfi er eir prddu hinni mestu fegur og viti sem eir skili gtu. au lsu bkurnar, lku hljfrin, bru merkingu hssins me sr hi innra og tku hana a lokum me sr ofan rina beinu kirkjugarinum Lincolnsslu.

Og ekki alveg ... Hver s, sem ber me sr heila simenningu hi innra, gefur llum af henni samrum og daglegri breytni. Pauline gaf mr hljmlistina; Gunnar, fordmi um hinn lesandi og hugsandi mann - bkstaflega gaf hann mr fyrstu tgfuna af verkum Arthurs Waley, auk Epktetusar og Heimskringlu; og Rose, me snum undarlega htti, hina lmu r eftir Gui. Ekkert eirra hafi prf r gagnfraskla, hva meira. au gfu a sem launuum kennurum mistekst svo tum a gefa.

8. Hugmyndin um aunuleysi, gmlum og njum bkum

N, egar g hef kynnt Pauline og hitt Bardalsflki fyrir ykkur, treka g spurninguna sem g bar fram upphafi. Hva er aunuleysi og hvernig gagnast a okkur okkar innra lfi, sem bum Minneota eigin slar, jafnt og hi ytra, sem borgurum auugasta og farslasta rki sgunnar? Vi upphaf mannvitundar virist flk ekkert fremur hafa kunna a meta kosti aunuleysisins. Eftirfarandi atrii er a finna sguljinu Gilgamesh, sem er a minnsta kosti eitt sund rum eldra en Hmerskviur ea 1. Msebk, og ar me elsta heimild um mannlegar raunir: Gilgamesh konungur lifir hamingjusamur sinni sjlfskipuu einsemd. Hann fullngir dyntum kynhvatar sinnar, ntur veraldlegs munaar og kgar egna sna af tillitsleysi, en ykir engu a sur a sr s einhvers vant. Ntt eina vaknar hann af uggvnlegum draumi sem hann segir mur sinni, gyjunni Ninsun, en hn kann a ra draumrnir:

Stjrnu g s
af himninum hrapa, og flki
rk st ar og dist a.
Gripinn kef vildi g bera hana burt,
en var of magnlaus, a lnaist ekki.
Hva merkir a? Aldrei hefur mig dreymt
neitt essu lkt.

Hn segir a stjarnan tkni jafningja hans - eitthva sem s of ungt, er hann muni „reyna a lyfta og bera brott, en geti ekki.“ etta veldur Gilgamesh hyggjum:

En mr hefur aldrei mistekist fyrr, greip hann fram
og furai sig kva snum.
Stjarnan er mannvera, hlt hn fram ...
flagi inn, r jafn
a styrkleika, einhver vinahollur
sem yfirgefur ig ekki og
vilt aldrei skilja vi.

Gilgamesh hugar etta me sjlfum sr og skmmu sar dreymir hann annan draum, etta skipti xi: „g reyndi a lyfta henni, en gat a ekki.“ Mir hans hughreystir hann:

xin er maur,
vinur inn er hann og jafningi.
Hann kemur senn.

Enkidu kemur og Gilgamesh ltur sna gulegu einsemd skiptum fyrir vinttuna, og san, egar Enkidu deyr, glatar hann llu vegna harmsins og verur a manneskju. Lnleysi, sem gerir draumfarir hans svo rlegar, er rauninni r hans eftir sannri mannvitund - sem gefst egar „Maurinn skynjar dauann hlutunum. a gerir manninn a manni.“ essa visku last Gilgamesh fyrir lnleysi eitt, en ur urfti ll jin a la vegna tilfinningaleysis hans. Jafnvel rsundum sar geta r jir af essu lrt, sem svo stuglega loka fyrir v augunum og lta stjrnast af eim sem aldrei hafa upplifa lnleysi og harminn sem nausynleg eru til a f skynja „dauann hlutunum“.

Fjrutu ea fimmtu ldum eftir Gilgamesh, upphugsai E. M. Forster svipaa sgu A Passage to India, tt ar s ekki von neinum Enkidu. Fr Moore og hinn treggfai sonur hennar, Ronny, sem vinnur jnustu rkisins, eru a deila um hegun Englendinga Indlandi. Ronny teflir fram llum klisjunum um tlunarverk Gus og skyldurnar sem hvli hvta manninum, en mir hans virir hann fyrir sr me hnisblik augum:

Or hans, ein og sr, hefu geta hrrt vi henni, en egar hn heyri sjlfumgleina rddinni, egar hn s munninn ia, svo kafan og ngan, fyrir nean litla, raua nefi, fannst henni, hversu vitlaust sem a var, a etta vri ekki hinn endanlegi sannleikur varandi Indland. rltill irunarvottur - ekki knskuleg uppger, heldur hin sanna irun hjartans - hefi gert hann a ruvsi manni og breska heimsveldi a ruvsi fyrirbri.

au deila fram, og Ronny snir engan vott um irun. Loks segir hn upptendru:

Viljinn til a gera gott gleur Gu ... g held a llum mistakist, en mistk eru svo margvsleg. Velvild, meiri velvild og enn meiri velvild.

Eins og kvi um Gilgamesh vill Forster benda a maurinn lri a tileinka sr gvildina vi a a last mevitund um „dauann hlutunum“, um aunuleysi sem Whitman lofsyngur og menning okkar olir svo illa og skelfist svo mjg.

9. Fortissimo lraytur Walts Whitman, magnaur gremju hfundar

Aftur og aftur reyni g, me hjlp bkmennta, hljmlistar, sagnfri og eigin reynslu, a hndla kjarna lnleysisins - n ess a lnast a. Kannski er a einmitt kjarninn. Hversu mjg sem g ann henni sjlfur, er klippt og skorin skynsemin ekki jafn vel til ess fallin og „hin sanna irun hjartans“ a vekja skilning v sem g er a reyna a botna .

g byrjai a tlista hugmynd mna me mynd, ea rauninni samanburi. lamandi oragjlfrinu a loknum kosningunum 1984, um velgengni viskiptum, hernaarsigra og fyrirlitningu bandarskum aunuleysingjum og srvitringum, sem hafa reynt a spyrja erfira spurninga, fylltist g beit llu er j mna varai og reyndi a mynda mr, hvernig a vri a vera staddur sama herbergi og leitogar mnir, ea jafnvel a bja rkisstjrninni glas heima hj mr. Auk niurlgjandi fyrirlitningar eirra v a svo augljslega dugandi og hvtur maur skyldi kjsa a ba hrrlegu hsi ltt ekktum tnra eins og Minneota (g myndi bregast vi me tafsandi reiilestri), geri g mr grein fyrir a me leiindum snum myndu eir ekki aeins reka engil velvildarinnar t af mr einum, heldur og llum eim er g mat mikils, svo og mrgum rum.

Frekar hefi g vilja verja kvldstund me Pauline Bardal, vi a leika hljmlist og hlusta sgurnar hennar slensku. essi ftka og, a v er virtist, ffra og ltilmtlega kona hefi jafnvel spillt drykkjugleinni, ar sem hn var mtfallin fengi, en samt var hn frari um a stra jflaginu en dustu leitogar heimsins. Hn var ekki innantm manneskja og v gat hn gefi af krleika snum og var aldrei leiinleg, hversu hversdagsleg sem hn annars var. ar sem hn bar brigult skynbrag fegur, tt hn vri ekki leikin a skapa hana, bj hn yfir vissri slaraugi sem fegrai umhverfi hennar. Og samt var hn ein af milljnum barna eirrar menningar er hafi veri tld, af stum sem enginn skilur, til a tra merkilega og mannskemmandi hugmynd um hamingjuna og til a vegsama hana opinberlega hinn auvirilegasta og hugsunarlausasta htt. essi hugmynd um hamingjuna skaut upp hausnum, eins og sjskrmsli, kjlfar hverrar eirrar gfu jarinnar, er hefi tt a kenna okkur sitthva um okkur sjlf, sguna og stina - Vetnamstrsins, kreppunnar, heimsveldisklursins samskiptunum vi Spn og Filippseyjar kringum aldamtin, og Borgarastrsins. Whitman, skld hinnar bugandi bjartsni, a v er menntasklarnir kenna, lsir me eftirfarandi htti andlegu lfi Bandarkjanna ri 1870, dapurlegri ritger sinni, Democratic Vistas:

g segi a okkur s best a horfast einarlega augu vi samt okkar og samflag, eins og lknir sem rannsakar alvarlegan sjkdm. heilindin undir niri hafa kannski aldrei veri meiri en dag og hr Bandarkjunum. svikin tr virist vera horfin okkur. Menn tra ekki einlglega au grundvallarlgml sem Rkin byggjast , (rtt fyrir allan stthitagljann og uppgerarhrpin), og eir tra ekki heldur sjlft hi mannlega eli. Hvaa rannsakandi auga fr ekki hvarvetna s gegnum grmuna? Snin er skelfileg. Vi lifum andrmslofti hrsninnar t gegn. Karlarnir tra ekki konurnar, n heldur konurnar karlana. Hrokafullur belgingur rkir bkmenntunum. Markmi allra bkmenntapfanna er a finna eitthva sem hgt s a hast a. Margar kirkjur, trarstefnur o.s.frv., murlegustu hugarburir er g veit, rja trna inntaki snu. Samrur eru gamansemin eintm. Svikull andi, fair allra falskra dygga, hefur egar geti af sr teljandi afkvmi. Nmur og einlgur maur, sem vinnur skattstofunni Washington og arf a heimskja borgirnar norri, suri og vestri me reglubundnu millibili vegna starfs sns, hefur sagt mr margt um uppgtvanir snar. Sispilling kaupsslusttta jarinnar er ekki minni en bast mtti vi, heldur endanlega miklu meiri. Allar greinar og deildir opinberrar jnustu Bandarkjunum, hj rki, sslum og borgum, a dmskerfinu frtldu, eru gegnsrar spillingu, mtum, misferli, stjrn; og dmskerfi er smita. Strborgirnar lykta af heivirum, jafnt sem heivirum, rnskap og okkabrgum. skammfeilni, movolgar stir, hugsjnaleysi, lgkruleg markmi ea alls engin markmi, allt til ess eins a drepa tmann. viskiptum (etta algleypandi ntmaor, viskipti) er eingngu sst eftir fjrhagslegum ga, og me llum rum. vintrinu gleypti slanga tframannsins allar hinar slngurnar; og slanga tframannsins dag er fjrgrinn sem drottnar nori einsamall yfir llu. Fyrirmyndarflk dagsins er ekkert anna en tskuklddur skrll braskara og rudda. Satt er a, a bak vi ennan strkostlega skrpaleik, sem fram fer hinu snilega leiksvii samflagsins, er a finna vandaa hluti og strfengleg verk sem ba ess fullger baksviinu a koma fram og birtast snum tma. En sannleikurinn er skelfilegur, engu a sur. g held v fram a lri Nja heimsins, hversu vel sem v hefur tekist til vi a draga aluna upp r bjargarleysinu, auka efnisleg lfsgi, framleislu, og a skapa srstaka tegund af mjg svikulu og yfirborskenndu gfnafari almennings, hafi misheppnast algerlega hinga til flagslegu tilliti og hinum stu trarlegu, siferilegu, bkmenntalegu og fagurfrilegu efnum. Til einskis sklmum vi, strstgustu skrefum sgunnar, vit svo trllslegs heimsveldis, a fornldin bliknar, a ber af rki Alexanders, a ber af glsileik Rmaveldis. Til einskis hfum vi innlima Texas, Kalifornu og Alaska, og seilst eftir Kanada norri og Kbu suri. a er eins og a vi hfum einhvern veginn veri kldd feikilegum og sfellt betur tbnum lkama, en sl okkar hafi skroppi saman og s nstum horfin.

Gti eins veri skrifa ri 1985. etta er aunuleysi sem fellur manni skaut, s gengi t fr falskri hugmynd um hamingjuna og haldi fram aan. etta aunuleysi, sem menningin kallar „rangur“, er hinn sanni andlegi daui, ekki „dauinn hlutunum“, heldur vti eins og Milton myndai sr a: dauinn hjarta lfsins, v a verldin sjlf, alheimurinn, er steindau t gegn, og lki blasir vi llum athfnum okkar og orum.

10. Tvr tegundir aunuleysingja til vibtar: ftklingar og fyllibyttur

Tvr gryfjur, sem vi kennum brnum a forast, eru ftkt og drykkjuskapur. Vi minnum au me jkvum htti: leggu hart a r og vertu reglusamur. er a vegsama af kristindminum, sem vi jnum ori, a menn bi glair vi skort, og margur drykkjusjklingurinn segist fyrst hafa ori a manni egar hann geri sr grein fyrir givaldi fengisins lfi snu.

James Agee vari sumri fjra ratugnum til a skrifa um ftka og ffra leigulia Alabama og komst a v a ekki var hgt a nota hinn hefbundna, bandarska mlikvara hfni, til a lsa ltilmtlegu og lnlausu lfi eirra til hltar. Hann nefnir bk sna um Let Us Now Praise Famous Men og kemst a essari niurstu um hina ftku og aunulausu: eir eru mannlegir me nkvmlega sama htti og vi sjlf, og ess vegna takmarkalausir. Me hundruum blasna af rumandi texta grpur hann hnakkadramb lesandans og hristir hann til samykkis um essa niurstu. Peningagri, fatastll, bltegund, hsklagra, voldugur her, strsprengjur, tlvuforrit, skipta engu. Allt a, sem menning velgengninnar telur sjlfsagt, liast burt sem reykur egar loga er varpa a. Innst inni llu er hrund, og bl og bein undir v. a var essi einfalda stareynd sem tendrai Agee og geri hann fr sr numinn.

Vi skynjum etta jafnvel enn betur af fbrotnum og afdrttarlausum ljsmyndunum, sem Walker Evans tk og skreyttu texta Agees. etta, fyrir Gus skuld, virist hann segja, eru brn, raunveruleg brn, og etta er skr, og etta er bor, jafnvel tt v s svo illa klambra saman r hefluum vii, a einn fturinn s styttri. Hvaa rangri skyldum vi hvetja barni til a skjast eftir, ar sem a er n augljslega barn? ttum vi a segja v a vo sr og fara fna skyrtu? Hva ttum vi a segja vi skinn? Vertu nr, lokau gatinu slanum, burstau ig, vertu stgvl?

Eins og ftktin, er drykkjuski lnleysi sem erfitt er a afneita, v afneitun leiir til sjlfsmors. Hugmyndirnar, sem AA-samtkin bja upp til hjlpar alkhlistum, ba yfir hinni „snnu irun hjartans“ sem Forster talar um, og a halda sr allsgum krefst ess a sna „velvild og enn meiri velvild“. Alkhlistinn verur a viurkenna fyrir flgum snum - annig hefjast allir fundir -: „g heiti Ji, og g er alkhlisti.“ Settu eigi nafn inn setninguna og heyru hvernig aunuleysishljmkvian dynur eyrunum. Hinir trdrukknu muna ekki neitt, en AA krefst ess a menn muni, geri sr grein fyrir hrifum snum sjlfa sig og ara, og bijist san afskunar og bti fyrir. verur a lagfra a sem hefur sett rskeiis me drykkju inni; gjalda rttltlega fyrir. myndum okkur Bandarkin ar sem au vakna af einu drykkjumkinu og bija Kambdu, Nicaraga, Sioux-indna, kyrrsetta Japana, ea alla svrtum listum, fyrirgefningar. myndau r sjlfan ig ...

ruleysisbnin, sem bein er srhverjum AA-fundi, er hinn sanni jsngur aunulausa rkisins sem Gilgamesh dreymdi um egar samviska hans reyttist flskuverkunum gagnvart flkinu rk og tk a r hi sanna aunuleysi mannsins:

Gu, gefu mr ruleysi til a stta mig vi a sem g get ekki breytt; kjark til a breyta v sem g get breytt; og vit til a greina ar milli.

Engar springandi sprengjur af himninum essum.

11. Lnleysi jar: brot r sgu slands

Hva getum vi sagt til lofs Bardalsflkinu, sem d hundra rum Amerku og misheppnaist murlega samkvmt svo til llum mlikvrum sem menning okkar bur upp ? A mnu mati hefur hi falska tungutak valdsins og velgengninnar, og skilgetin vileitni ess til a loka augunum fyrir raunverulegri mislukkan, sem skaar ara jafnt og okkur sjlf, s til ess a vi eigum enga sanna tungu lengur (nema kannski lji og snginn) sem lst getur ea huga lf eirra og ar me samlaga sgu eirra okkar eigin. Ef vi gngumst ekki vi v lnleysi, gltum vi minninu og sagan httir a vera til me rttum htti og a koma okkur a gagni. Vi kum sund sinnum framhj kirkjugarinum og fum hvorki s n muna nfnin leiunum.

Bardalirnir voru hluti af innflytjendamenningu sem hafi n langt aunuleysinu. au voru slendingar, og mevitu um a, og tt ekkert af brnum Frigeirs liti nokkurn tma land forfera sinna, sgust au vera „Vestur-slendingar“, og gtu s, hvaa sjnvarpstki sem var, a au voru ekki alveg jafn bandarsk og flki auglsingunum og spuperunum. Flutningur slendinga til Amerku vi lok ntjndu aldar stafai einkum af srustu ftkt, eins og tti einnig vi um margar arar jir. gegnum aldirnar hafi slendingum tekist a lifa af hungurtma, en um 1875 opnaist eim flttalei sem var hreint einsdmi. Tilbo um keypis jarni var ekki hgt a lta sem vind um eyrun jta.

egar g var 36 ra fr g til slands og bj ar eitt, tv r, og skoai bina sem forfeur slendinganna Minneota hfu yfirgefi, eirra meal b afa mns og Bardalanna. ri 1875 hljta hsin a hafa veri saggafull, torfkldd hreysi me angan r nttkoppum og af sonum fiski, loftin svo lg a slendingarnir, sem flestir voru hvaxnir, hljta a hafa fengi kryppur af a beygja sig undir eigin k. 1875 voru engir vegir, aeins reigtur; engar raar vlar, aeins orf og ljir og hrfur; nstum engin ljs, hiti, sorphira ea sklplagnir. Fyrir utan handfylli af rsnum ea sveskjum jlum, og rfur og kartflur degi hverjum, var kosturinn soinn og hertur orskur, soi og salta kindakjt, ldinn hkarl, og bingur r srri mjlk. eir hfu aldrei s appelsnu, epli ea mas, svo ekki s minnst avkad. Grurmoldin var ltil, rstuttur sprettutminn dugi vart neinum matjurtum til vaxtar, endalausir vetur og gr og kld sldarsumur, frost jn, snjar gst, og skaldar hafokur ar milli. eir rktuu hargert, gamalt fjrkyn fr vkingatmum, hldu eina ea tvr kr vegna mjlkurinnar og fluu heyja, sem voru reyndar einungis gras landsins, til furs fyrir skepnurnar. eir fru um litlum, sterkbyggum hestum sem sigruust lungnaembu, mrarkeldum, klungrum og kldum, urgandi jkulm sem askildu einn afskekktan binn fr rum. Hva allt hagnti varai, bjuggu slenskir bndur vi kjr tlftu aldar, langt fram hina tuttugustu. Vi getum vart mynda okkur einangrun eirra og erfileika. eir bjuggu jari eyjar jari Evrpu, vi ftkt sem jafnast vi murlegustu tkjlka rija heimsins Afrku ea Asu.

slendingar ekktu einnig lnleysi af eigin raun, bi svium jarfri og stjrnmla. Vkingar nmu landi nundu ld og stofnuu fyrsta svikna ing heimi, eir voru einu bar Evrpu sem hfu ekki konung, en tpuu v hnossi innbyris deilum. lausum en frjum eldfjallajarveginum x birki sem eir eyddu er eir beruu landi af eldivii. Nttruflin sameinuust jafnvel gegn eim. egar eir hfu breytt njum skikum frjsamar jarir me langvinnu erfii, gaus eldfjall ngrenninu og grf landi brennheita sku. Vi komu eirra var loftslagi tempra, en opinberai skjtt sitt sanna shafseli og eyilagi grassprettuna. Heimskautasinn famai strndina, eins og hann vildi gera t af vi vesalings slendingana fyrir hvatvsi og heimsku a reyna a setjast a essu vnlega eylandi og skapa ar menningu.

En rtt fyrir allt, skpuu eir engu a sur mikilfenglega, en furu harneskjulega, menningu. rtt fyrir skort nothfu byggingarefni, hljfrum, ntanlegum mlmum, og fu og hsaskjli, skpuu eir vnduustu bkmenntir Evrpu mildum, me eina verkfrinu sem eir ttu hr essum frja klettadrangi: tungumlinu - ekki latnu, heldur sinni eigin stkru tungu, slenskunni.

Og hvert er hetjulegt vifangsefni hinum bestu essara bka? Aunuleysi. blugum smatrium rekur Sturlunga saga innanlandsdeilurnar sem leiddu til plitskrar upplausnar og san til gltunar sjlfstisins. Edda Snorra var a hluta til handbk um vissa tegund kvagerar, sem relt var orin nokkrum ldum fyrr, og enginn mun temja sr aftur, nema kannski sem fingu yrkingum, og a hluta var hn saga hinnar fornu, norsku goafri, sem n var a fullu afm af kristindminum og gleymd og grafin annars staar Evrpu. Laxdla saga segir fr misheppnuum stum og hjnabndum einykkrar konu, me eim htti a Anna Karenina ea Madame Bovary virast lttmeti samanburi. Sjlfir guirnir goaheimi vkinga voru dmdir til gltunar, og Valhll er musteri aunuleysisins. Njls sgu (sem stendur Hmerskvium ekki a baki) er nstum llum aalhetjunum trmt friarbylgju sem nr hmarki egar ll fjlskylda Njls er brennd inni, ar meal ldru eiginkona hans og barnabrn. Sagan er rugglega skrifu til vivrunar fyrir heyrendur sem sjlfir voru striltir og ahylltust gagnsakir og hefndir. Bkinni lkur me gagnslausum hefndum og aragra af svinum, hlshggnum, stungnum, brytjuum, gegnumreknum lkum, sem sktur lokaatrium Hamlets og Ls konungs ref fyrir rass. Mannlegt aunuleysi Njls sgu er af vlkri strargru a tignarlegt er, en guunum er ekki kennt um neitt.

Me v a horfast augu vi vgarlaust lnleysi sgu sinni og eli, skpuu slendingar bkmenntir sem varveittu jarslina 600 ra lngu nlenduskeii og barttu vi svarta daua, holdsveiki, eldgos og hungursneyir sem skar bafjldann, er egar var hlfdauur r sulti, niur um helming ess sem hann hafi veri eftir landnmi. Bkurnar voru til og lesnar aumustu heimilum landsins; Gunnar, Njll, Gurn, Egill og Grettir voru kjlfesta hvers landsmanns essum lngu ldum aunuleysisins.

Lesendur sagnanna, sem skja sland heim dag og bast vi a vera vitni a blorsta og ofbeldishneig banna, munu vera fyrir vonbrigum. ess sta uppgtva eir gilegt, frisamlegt og lrislegt velferarrki, ar sem rttvsi og lsi eru almenn, og mor, jfnair og ofbeldisglpir ekkjast vart. Menn lsa ekki hsdyrum snum og skila kunnugum tndum selaveskjum.

Ftkt, bandarskum skilningi, er ekkt. mean g bj landinu, var mr skyndilega ljst, lkt og mrgum bandarskum feramanninum hltur lka a vera, a sland er a sem Bandarkin segjast vera, en eru raun og veru ekki. Okkar bkmenntir lsa einnig miklu aunuleysi - hinu sokkna Pequod og dauu hfninni Moby Dick, lnlausu stinni kaldranalega samflaginu sem Hawthorne s fyrir sr, Stikilsberja-Finni flekanum, a velja hi illa, og frbrum ljum Whitman ar sem hann lofsyngur dauann - en essar bkur eru ekki hluti af opinberu lfi okkar, me sama htti og slendingasgurnar eru ar landi.

a sem greinir a bandarskt og slenskt aunuleysi er byrgarkenndin. a voru ekki Normenn, Danir, svarti daui ea heimskautasinn sem eyilgu sjlfsti, frjsemi og auleg slands; af bkmenntum eirra m augljslega ra a a var af vldum slendinga sjlfra. a voru engir arir en vi sjlfir sem gerum hrapalleg mistk, segja eir hver vi annan bkum snum. S saga eirra skou af velvild, m jafnvel kenna Noregi, Danmrku, ea, a minnsta kosti, heppni, um einhverjar rengingar eirra, en slendingar vilja ekki heyra a minnst. a er ttur jarstoltinu a hafa hega sr svo heimskulega fyrri t, en lifa samt af og geta lrt af v. Hgt er a breyta um stefnu, ef menn sj a sr ngu snemma; essi er einn skrasti lrdmurinn sem nema m jafnt af AA-samtkunum og mannkynssgunni. A auki felst viss ngja v a ta ofan sig eigin mistk. Mikinn hluta af kmnigfu sinni eiga slendingar a akka essum meltanlegu klumpum sgunnar.

Ekkert, sem er a sjlft, er mgulega hgt a flokka sem lnlaust, samkvmt vasta skilningi. En allt verur a gangast vi sjlfu sr og vera a sjlft hinn trasta htt. etta er hesti ea k tiltlulega lti ml, erfiara mannlegum einstaklingi og, a v er sagan snir, nstum gerlegt tilviki samflags ea jar. egar a gerist stundum, eins og g fullyri a eigi vi tilviki slendinganna, sr sta sjaldgft undur, samflag sem hefur kokgleypt eigin mistk svo fullkomlega, a a hefur enga rf fyrir a snast anna en a er. slandi er enginn her, v her getur aldrei vari a sem raunveruleg rf er a verja. unglyndustu framtardraumum mnum finnst mr sem Bandarkin vru einnig betur varin n hers.

Bardalirnir voru afsprengi lnleysishefarinnar, og hn bj vel undir rin eirra hundra Amerku. Eftir a vinir mnir hfu hitt Pauline fyrsta skipti, minntust eir gjarnan a hversu hfinglega hn bar sig. Hn var ekkert a bugta sig og beygja; hn kom fram vi bankastjra og gjaldrota bndur af smu hreinskiptnu gvildinni. Og hvers vegna ekki, ef gengi er t fr sjlfstisyfirlsingunni, stjrnarskrnni og orfrinu sgu Bandarkjanna? Sl hennar var ekki lst inni bankareikningi ea fjtru fallegum ftum, og hvaa rengingar sem lfi fri henni skaut, var hn alltaf Pauline og a dugi. Enginn getur rnt ig sl inni, mean sefur, ef hn fyllir ngu vel t lkamann. S jarslin ngu str, lur hn ekki af ofsknarrum um yfirvofandi rn vrum og verksmijum, og kemur vel og mildilega fram vi ngranna sna.

En drykkjusjklingurinn reynir a vernda veika sjlfi me v a hella a fullt af visk. Verbrfabraskari rija ratugnum fyllti a af Dusenberg, loskinnum, Waterford-ljsakrnum og villum Newport. egar leikfngin hurfu, eins og dgg fyrir slu, steig berskjalda sjlfi upp gluggann, fri sr nyt a a bj ungum lkama, og stkk t. Sumir drykkjusjklingar aka fram af hmrum, ef maur tekur viski fr eim. Innantm j ver v sjlfa sig me llum rum gegn hugmyndinni um aunuleysi sitt, svo a engum hluta af veiku sjlfi hennar geti fundist a urfa a eya sr, hvenr sem a freistast til a upplifa hina „snnu irun“. Fyrir einni ld gat slkt reynst afdrifarkt, en ekki endanlegt. j, jafnvel strj, sem sprengd hafi veri meiri ea minni ttlur, tti enn sn ddr, bsamrottur, refi, arfa og gras. Eftir 1945 er sjlfsuppbygging ori a sem llu skiptir hr jru. N hfum vi n v stigi sgu mannsins, a vi urfum lfsnausynlega einhverri lkningu a halda, vi urfum a iggja vnan skammt af heilnmu aunuleysi.

12. Walt Whitman trekaur: hi sanna og algilda aunuleysi

g sn mr n aftur a Whitman sem hafi tvr hugmyndir um aunuleysi, annars vegar yfirskilvitlega, og hins vegar plitska. „Nttruleikinn“, eins og Emerson skilgreinir hann verki snu, Nature, gaf ekki til kynna a allt vri himnalagi hinu „andlega svii“ Bandarkjanna eftir Borgarastri. g held v fram a standi s engu betra dag, og kannski verra, ar sem okkur hefur bori lengra tma, vitneskju og efnislegum framfrum. Whitman orti aunuleysinu sinn fyrsta lofsng ri 1855, fyrstu tgfu Leaves of Grass; og rst gegn „heilindum hjartans“ 16 rum sar, 1871. essi r voru au trylltustu og ofsafengnustu sgu Bandarkjanna fyrri tmum, en g held a okkar su enn verri.

Fyrst skulum vi gaumgfa okkar eigin, hefbundnu hugmynd um lnleysi og muninn henni og vihorfum Whitmans. Velgengnin er flgin v a last vald, peninga, stu, lkamlega fullngju og vieigandi opinber tkn um allt etta. A vera mtu af menningu sem vill a vi skjumst eftir essum hlutum, en takast ekki a last - a er aunuleysi, a okkar mati.

Gefum v nst gaum a „heilindum hjartans“, eins og tunga Whitmans kallar a sem vi, ld slfrinnar, nefnum hi veika ea innantma sjlf. Hvernig fyllum vi sjlfi og styrkjum a? a fyrsta, sem sjlfi arf a ba yfir, er getan til ess a draga upp jkva mynd af v sem er utan ess: ru flki sem lifir kannski allt ruvsi en maur sjlfur; ru lagi arf a a geta elska eitthva hinum ytri heimi nttru, listar ea manna. Hin raunverulegu tkn um fullngju hjartans er einungis a finna hinum nttrulega heimi, en ekki greypt krtarkort: steinar, grur, dr, loft, vatn, veur og anna flk.

hinum hefbundna skilningi hafi Whitman kynnst hrapallegu lnleysi, eim tma er hann ritai sna miklu deilu: hann upplifi murleikann sem sjlfboalii sjkrahsi fyrir deyjandi hermenn Borgarastrinu; hann var rekinn r starfi hj rkinu fyrir a semja hneykslanleg lj; hann jist af heilsubresti sem geri a lokum t af vi hann; Leaves of Grass naut engrar sannrar hylli; hann bj vi spilltustu rkisstjrn landsins fyrir t Nixons. En rtt fyrir allt etta lemur hann og hamrar trumbuna til heiurs lnlausum hershfingjunum, af snum yfirnttrulega skilningi lnleysinu. Allt lnast, ef a er a sjlft: sigur og sigur, lf og daui, eru ekki askilin svi, heldur rofin samfella, og auna og aunuleysi einungis tvr lkar hliar hins sama.

Hljmlist lsir essu vel, ar sem hn er einnig vefur, samfella, ferli. Hversu ungur er lkami hljmlistarinnar? hn stra jr? Getur hn fjrfest af skynsemi? Sneiir hljmlistin grnmeti niur me hnfi ea rafmagnsblandara? Kann hljmlistin best vi sig sl og stum borgum, ea getur hn hugsa sr a ba Minneota? Er hljmlistin orin lei „Largo“ r Xerxes? Lta falskir tnar aldrara kvenna illa eyrum hljmlistarinnar? Hvaa slma ttum vi a syngja vi tfr hljmlistarinnar? Hvort vill hljmlistin frekar kartflurnar franskar ea sonar? Hver er hin verga jarframleisla hljmlistarinnar? Drkar hljmlistin Jes, ea fugt?

Hvenr a eilfu er hljmlistinni loki? Bash yrkir:

Musterisklukkan agnar
- en murinn berst fram
r klukkum blmanna

Jafnvel Minneota blmstrar ...

13. Lokattur: hin litla og lgvra rdd Minneota

Hinga erum vi komin eftir langt og krktt feralag. Lesandinn arf ef til vill a taka „gvild“ sinni og minnast ess a menningin ll, kannski jafnvel ll hin vestrna simenning, er mtfallin niurstunni. Enskan afneitar henni jafnvel, svo a maur neyist til a reyna a vinga orin til a merkja anna en au eru vn a gera. En samt sem ur, veit g a etta er satt. Hvernig get g sanna a? Me lfi Pauline Bardal og fjlskyldu hennar, ftkri smj jari heimskautsins, hlfri tylft bka, reynslunni, dltilli hljmlist, og loks me tilfinningunni einni saman ... ekki er a miki. En aunuleysishljmkvian mar n aflts hverri einustu slag lkama mns og ns. Mr heyrist hn hljma eins og Bach, en verur sjlfur a kvea hvernig r finnst hn vera.

Ef skyldir ekki heyra hana ar sem ert nna, langar mig a minna ig a hn mar hverjum degi Minneota Minnesota, undir vatnsgeyminum og langt inni korngeymslunni. arft ekki a kaupa r far me rtunni til a komast anga, v ert ar n egar, hvar svo sem ert. arft einungis a kvea a vera ar, og ertu ar.

Mundu samt alltaf, a staurinn er raunverulegur a llu leyti, tt hann s kannski ekki merkilegur bandarskum skilningi. tt ar s allt hi sama a finna og rum stum, eins og jr, vatn, himin og veur, mun hann aldrei komast sjnvarpi. ar eru lka pan, klarinett og lg, jafnvel tt filurnar kunni a vanta, og vindurinn sem berst anga kemur fr Prag, Narb og Auckland, og ber me sr eitthva fr eim stum, sem sest ar a. barnir eru oft leiinlegir en koma stundum vart, lkt og annars staar, og endalaus samtlin um veri hfu eitt sinn ljrnan keim. Hr bjuggu Bardalirnir, og gera vissum skilningi enn, undir steinum me nfnunum eirra, en lka loftinu sem berst inn hsi egar maur opnar gluggahlerana vorin. g b hrna nna og geri vonandi alltaf, hvar svo sem g ver.

Hva svo sem aunuleysi er, er a ekki Minneota. a er ekki hgt a gera neitt vi v a ba hr. N skyldi a heldur vera. Fylla m hjarta, hvar heiminum sem er.

sak Hararson ddi

Efnisyfirlit Heimildir Tenglar Gestabk Pstur
Ritsjri:  Ritstjrar:  Viar Hreinsson og Jn Karl Helgason
Hfundur meginmls:  Viar Hreinsson
Hnnun og samsetning:  Anna Melste
Vefur c 1999 RV 1999