Adragandi Brautryjendur Landnmi Ntt samflag Ntminn



Samtmaheimildir
Sollurinn Winnipeg
Blaaskrif r Framfara

Indninn John Ramsey
Guttormur Guttormsson

Bkmenntir
Bndabr Amerku
Brot r leikriti eftir Stephan G. Stephansson

Winnipeg Icelander
Kvi eftir Guttorm Guttormsson

- Hvernig g yfirbugai sveitarri
Smsaga eftir Gunnstein Eyjlfsson

Vitl
Tunguml Vestur-slendinga
Kristinn Oddsson og fleiri

Indnasgur
Haraldur Sigmar og Gujn rnason

Hvernig g yfirbugai sveitarri
saga fr Nja slandi eftir Gunnstein Eyjlfsson

Httvirtu herrar mnir og frr!

g tla a byrja sgu essa v, a segja yur hver g er. g heiti Jn og er Jnsson. g er bndi hr Nja slandi b eim, sem heitir Strympa. Ef g lifi anga til mivikudaginn tjndu viku sumars, ver g fimmtu og fimm ra gamall. g er fimm fet og sj umlungar h slenzkum sauskinnsskm. a situr ekki mr a greina neitt fr atgjrvi mnu ea lkamsburum, ar sem g segi sjlfur fr, en g skal a eins geta ess, a g tti me duglegri mnnum, mean g var upp mitt hi bezta. g hefi veri heilsugur alla fi, L. S. G., nema hva g er farinn a jst af gigt essi sustu rin. Hn liggur oftast lrhntunni vinstra megin og hleypur upp xlina, og vill ekki lta undan, g s a bera mig bi arniku og skonkalsi.

g bst varla vi, a i hafi heyrt mn geti, og ess vegna hefi g veri svona fjlorur um sjlfan mig. Hr Nja slandi er s blvaur erill af Jnum, a g - ea einhver eirra - vinni sr eitthva srstakt til frgar, festist aldrei s frg vi hann; v enginn veit, hver Jnanna a er, sem frgarverki hafi unni. g skal a eins geta ess, a til agreiningar fr rum samnfnum mnum er g kallaur Jn Strympu - Jn gamli Strympu, segja strkarnir, egar eir eru a tala. a vri reyndar rangt af mr a segja, a g vri alveg ekktur hinum menntaa heimi, v nafni mitt hefir einu sinni birzt prenti. a er jlfi fr 1872 undir auglsingu um rauskjttan grafola - mestu rifaskepnu - sem g hafi misst og var a auglsa eftir. ar stendur nafn mitt og brenimark fullum stfum: - grafolinn var reyndar ekki brennimerktur, en mr fannst myndarlegra a auglsa a samt - Jn Jnsson, Litlu Strympu 20. nvember. Brennim. Jn J. g klippti auglsinguna me nafninu mnu r blainu, og hefi san haft hana fyrir mia Jnsbk, og er hn vi guspjalli 16. sunnudag eftir Trinitatis. (Hinn vatnssjki).

J, - g gleymdi nokkru. g sem s kaupi Lgberg og ar stendur nafni mitt prenti lifrauum mia framan blainu hverri viku. Mr ykir vnt um miana og hefi teki af og haldi eim saman, og sds mn - a er konan mn - hefir lmt me grautarlmi allar bkur, sem g eigu minni. Afganginn geymi g gmlu pjtur-tbaksdsunum mnum, v g er alveg httur a brka r, san g fkk pontuna hj Grmi mnum Einarssyni.

g gat ess an, a konan mn hti sds. Hn er remur rum eldri en g, og mesta atgervis- og smakona. Hn er hlfdttir orsteins, sem lengi bj Yxnafu; smamaur mesti og bhldur. Mig hefir allt af fura, hvers vegna Sunnanfari kemur ekki me mynd af honum, v hann tti afbrags k, og lagi saman nytjar tvisvar ri. sds mn var elzt eirra systra. Hn var af dnsku kyni, undan afbrags nauti, og sttust allir bndur hreppnum, eftir a f kvgur undan henni. g vissi aldrei, hvernig a atvikaist, a vi sds mn frum til Amerku. Hreppstjrinn - mesti dnu- og sma-maur - lnai okkur rj hundru krnur slttar, egar vi frum, og hefir aldrei gengi eftir eim san.

Okkur sdsi minni hefir allt af komi vel saman, enda er gott a lynda vi mig. Hafi okkur tla a vera sundurora, hefi g altnd slegi undan, v a situr ekki mr a hafa mti v, sem hn segir. g man ekki eftir, a hn hafi reist mr nema einu sinni: a var fyrir mrgum rum san, a g var nbinn a s korni blett fyrir austan fjsi - g var ekki binn a lra rttu bskaparafer hr - og af v fuglinn var vitlaus a, setti g upp stra krossrellu til a fla hann burt. En hva skei? egar g kom heim, sds mn alveg upp hfu mr me eim rhelli-skmmum, a g gat engu svara. Hn sagi, a g hefi sett upp essa krossrellu til a svvira sig, v hn Anna Snyddu hefi sagt, a kjafturinn henni sdsi Strympu gengi dag og ntt, eins og krossrella, - alveg eins og kross-rella, og ef g ekki tki hana niur strax, skyldi g ekki braga mat heila viku. a oldi g ekki, v maturinn er mr fyrir llu. (Vi erum reyndar farin a vera urftarminni n upp skasti, og er a helzt essi kaffign, sem vi getum nrzt ). g tk krossrelluna niur og braut hana sundur.

Vi sds mn erum bin a dvelja hr Nja slandi 20 r. Fyrstu rin var allgott a vera hr, v voru engir skattar og engin sveitarstjrn, og g var binn a koma mr upp fjrum beljum og nokkrum kindum. Svo tti g mislegt af ru dti og laglegan snudda, sem var brkaur bjunum kring. Mur hans keypti g af Jni mnum Fagrahvammi, ljmandi skepnu og reifst gtlega hj okkur, enda hirir sdis mn kr betur en nokkur nnur kona hr kring, nema hva s galli er henni, a hn er rspena. Svo vissi g ekki neitt um neitt, fyrr en um sumari, a mr var sagt, a vi ttum a fara a gjalda til sveitar, eins og heima, handa ftkum og til prests og skrifara. Mr var a fyrst fyrir a grafast eftir, hvort ekki vri hgt a segja sig til sveitar, eins og heima; en mr var svara v, a a vri mgulegt, og ef vi ekki borguum skattinn, yri fari illa me okkur. Svo um hausti sendu eir herrarnir okkur skattmia, og a var ekki laust vi a g yri hrddur. g tti nokkur cent tistandandi fyrir lni tudda mnum, og fkk au, og borgai me eim skattinn. Vi sds mn orum ekki anna, v a vi kunnum ekki lagi sveitarstjrninni. Nsta r var skatturinn hrri, og borgai g hann, me v a selja golsttu na mna, og svo sttai g nokkrum hnum og lagi inn hj brrum og fkk cent fyrir.

g vissi ekki hvernig v st, en essum tveimur rum fkkuu gripirnir hj okkur talsvert. Hlfa var klflaus, svo vi skrum hana, og eitt af v, sem sveitarstjrnin geri okkur til blvunar, var a gefa t lg um, a tarfar mttu ekki ganga lausir, svo g var a farga tudda mnum, og var hann orinn laglegur og feitur, en g hafi ekki hey til a gefa honum inni. Svo kom istill garinn, og vi httum alveg a s hann, v Grmur minn sagi okkur sdsi minni, a a gti ekki sprotti istiljr, og a bezta vri a gira vel kringum hann, svo hann gti sprotti ni, og a geri g. Gmlu netin mn uru nt, og g gat ekki fengi mr nnur n.

Svo rija ri var skatturinn hrri en ur, og efnahagur okkar verri en ur, og var a eitt sinn, egar vi sds mn vorum a drekka kaffi, a hn segir vi mig:

„Me hverju tlar' a borga skattinn haust , Jnsi?“

„g - g veit ekki“, sagi g. „g sker hann hrssa og legg hann inn hj brrum upp skattinn“.

„Og vera svo hrtlaus eftir. heldur lklega, a rnar fi vi sr sjlfar. a er rtt eftir ru bskaparlagi nu. g held a vri nr a borga ekki skattinn, eins og hann Grmur geri fyrra, og hefir ekki bori , a hann hafi veri hengdur enn “.

„eir kann ske taka af okkur beljuna, og selja hana fyrir skattinum“.

„ ert asni, Jn; eins og hefir allt af veri san g giftist r. g er svo sem ekki hrdd vi herra, eir reiist upp hstert. Grmur kom hrna dag a leita ra handa knni sinni, og lt klfinum sex vikum fyrir tmann, og segir a sveitarri hafi leyft sr a vinna af sr skattinn, v hann geti ekki borga brautinni. Og tli a hefi n ekki veri nr fyrir ig a gera skur r djpa kerinu, og vinna af r skattinn ofan fyrir brautina. a gti fari svo a fengir tuggu r v“.

„Kann ske eir lofi mr a, ef g bi um a“.

„Ekki, ef ert s heimskingi a borga. Ef ekki borgar neitt, fru a, v hva er af okkur a hafa? g held a vri lka nr fyrir okkur a hafa frri gripina, vi komumst einhvern veginn af fyrir v, og a verur ekkert teki af okkur, ef vi eigum ekkert til“.

g s, a etta var satt. a sat ekki mr a vera a hafa mti v, sem sds mn sagi. g borgai engan skatt a haust, enda nefndi enginn a vi mig. Nsta r kom mig tvfaldur skattur, me rentum, og var mr mgulegt a borga, g hefi vilja. Mr hlflk hugur a f skur r djpa kerinu og fram vatni, svo g fr og ba sveitarri a lofa mr a vinna af mr skattinn, og sagi eim fr, hva bgar vru ornar stur okkar sdsar minnar.

eir veittu mr a strax, v eir su, a g gat ekki borga. g grf tuttugu fama langan skur, tveggja feta breian og eitt fet dpt, og var a v tta daga. En hr tti mr s vinna, jafnvel g fri mr ekki mjg hart, og g hugsai, a g skyldi ekki lta sveitarri fara svo me mig anna sinn.

Nstu tv r borgai g ekkert, bi gat g a ekki, og svo s g ekki til neins a vera a v. Enginn nefndi a nafn, og sds mn sagi, a a vri gulaust a vera a borga ann skatt ofan fjandann eim.

Svo safnaist okkur riggja ra skattur; g held a hafi veri ornir yfir 20 dollars. g var alveg httur a fst nokku um skuld, og lt mr standa sama, skattaselarnir vru a koma. var a eitt sinn, a g og sds mn vorum nkomin af netjum, a Grmur minn Einarsson kom, og mean hann var a ba eftir volgum sklpsopa, segir hann vi mig rtt si sona:

„ Heyru lapm“, sagi Grmur, „hefir heyrt, a sveitarri er a kjsa prelt til a fara um og taka lgtaki hj okkur skattinn?“

g var a taka nefi og var svo hverft vi, a g missti niur tbaki, sem g hafi handarbakinu. sds mn var fyrri til svars, - a stendur sjaldan lengi svrum hj henni:

„ar eru eir lifandi komnir allir saman. tla n a fara a selja undan okkur, ea hva? En hart ykir mr a, ef eir leika sr a v a vaa inn fjsi Strympu, mean gamla sds er heil heilsu og fjrum ftum. a er r, Jn, allt saman a kenna. gazt veri binn a skera Rindlu, svo eir gtu ekki teki hana. Og ef maur ekkert, hafa eir ekkert a taka. Skuldar eim nokkurn skatt, Grmur?“

„Hja“, - segir Grmur, „g held ekki, d hitt fyrra vann g hann af mr, og fyrra gfu eir mr hann upp. J, g lklega kem til a skulda eim skattinn fyrir etta ri, en, - g borga hann aldrei“.

etta sagi hann bygginn, og g vissi a hann meinti a. Grmur er ekki alveg blr innan, og eir sanna a, a eir naga aldrei feita hntu hj honum.

Svo nokkrum dgum seinna vildi a til, a g var a fitja gullaugnanetsgarm, a mr var liti t um glugga og s g hvar hann kemur, svo sem sjlfur tollheimtumaurinn bersyndugi, eins og guspjallamaurinn Srak nefnir hann, og vissi g strax hvaa erindum hann mundi vera. g leit til sdsar minnar og segi g si sona: „sds mn“, segi g vi sdsi mna, „n verur a vera fyrir svrum, en reyndu a sj um, a hann hafi ekki Rindlu ea na, vi skulum heldur skera r og ta“. „ hefir tt a hafa mannrnu r a vera binn a v“, segir sds mn, og svo stendur hn dyrunum, egar s bersyndugi kemur. Slk og vlk skp! g vissi fyrir lngu, a sdsi minni var liugt um tungutak, en annan eins mlskustraum hafi g ekki haft hugmynd um. Orin - og au or - runnu upp r henni me svo miklum hraa, a skatta-innheimtumaurinn gat ekki komizt a til a skjta inn ori rnd, hva meira. Og handleggirnir henni gengu eins og - eins og - ja eins og krossrella, og a arf ekki a orlengja a, a hann snautai burt, og kom ekki aftur. g brosti me sjlfum mr yfir fer hans. eir leika sr ekki a v, eir herrar, a vaa ofan sdsi mna, eir kann ske haldi a.

Vi skrum Rindlu um hausti, og lgum keti inn fyrir jlin. Vi ttum eina kvgu, sem tti a bera orranum, og g s, a a var innanskmm henni, svo hn gat ekki lifa. g s ekki til neins a vera a ma mig vi a hafa tvr kr; vi ttum ngu erfitt n ess.

g hefi fengi skattseil hverju ri, en g skeyti eim aldrei a neinu. Skattskuld mn er n orin yfir 40 dollara. Svo um daginn var g skrambans smeykur, v g heyri sagt, a eir tluu a skera niur alla skuldarjta sveitarinnar einum fundi, svo g fr og hitti r minn Framnesi - fr Keitu Skagafiri, og segi g vi hann: „tl' vildir ekki, lapm, fara norur fundinn og segja mr hva eir gera ar, vivkjandi mr?“

„Hj“, sagi rur og urkai sr fyrir nean nefi treyjuerminni, „a er velkomi a g geri a, gur“.

Hann fr. eir stu ar fundi me kollektunni og voru a rstafa skuldarjtum sveitarinnar. egar rin kom a mr, segir hann:

„Jn gamli Strympu skuldar 41 dollar. Hva a gera vi hann?“

eir litu hver upp annan, og var eins og hefi veri stungi upp heilum sugfiskshaus.

„Hann Jn Strympu“, sgu eir, „a er ekki til neins a gera neitt vi hann, nema a strika hann algerlega t r bkum sveitarinnar. a er til skammar, a nfn slkra manna sjist ar, og kerling hans eitthvert hi versta skass allri sveitinni. Vi megum akka fyrir, ef vi fum ekki a vita betur af eim sar, v au eru alveg htt nokku a bjarga sr“.

g kunni mr ekki lti, egar g frtti etta. Satt a segja hafi mr alltaf veri hlfrtt t af skattinum. En sds mn sagi, a sr sti alveg sama; hn hefi aldrei borga hann hvort sem var.

Svona arf maur a hafa a vi essa sveitarbesefa. Maur verur alveg a ganga fram af eim. g skal n a endingu geta ess, a g hefi ekki pra essar lnur eim tilgangi a vera frgur, ea f or mig sem rithfundur. En mr fannst a vera kristileg skylda mn a lta mebrur mna vita, hvaa bskaparafer er heppilegust hr Nja slandi, til ess a geta tt ga daga og losast vi essi sveitar-meinvtti, hn er nefnilega s: a eiga ekki neitt og gera ekki neitt.

Svo n er g alveg laus vi sveitarri. g lifi gu lfi og einn gullaugnanetsgarm, sem g legg vatni, egar gott veur er. Gripirnir eru rr: Bbt sdsar minnar, (undan svarta bola rar mns) og Hringur minn og Skakkhyrna. Kindurnar eru fimm, allar t af eirri golsttu fr Jni. Sex hnur eigum vi, og einn hana (me tvfldum kambi) og hfum au krubbu fyrir aftan rmi okkar bak vi stna. Vi lifum ng me etta og kvum engu, v sds mn segir, a mean kaupmaurinn lni okkur, urfum vi ekkert a ttast; en egar hann htti v, skuli sveitarri „f a vita af okkur betur“, eins og eir sgu fundinum.

A endingu vil g akka yur, mnir hvelbornu herrar og frr, fyrir a hafa hlusta sgu mna. Ef r tli yur a setjast a hr nera, munu r aldrei irast ess, r hagnti yur lrdm ann, sem hn hefir inni a halda.

Efnisyfirlit Heimildir Tenglar Gestabk Pstur
Ritsjri:  Ritstjrar:  Viar Hreinsson og Jn Karl Helgason
Hfundur meginmls:  Viar Hreinsson
Hnnun og samsetning:  Anna Melste
Vefur c 1999 RV 1999