Laura Goodman Salverson sendi frá sér skáldsöguna The Viking Heart árið 1923. Sagan náði miklum vinsældum, var fyrsta skáldsagan í Kanada sem lýsir lífi innflytjenda frá þeirra eigin sjónarhóli. Laura var ennfremur einn fyrsti höfundurinn sem ekki var af engilsaxneskum uppruna til að ná vinsældum þar í landi. Hins vegar tóku Vestur-Íslendingar sögunni fremur illa, fundu þeir Lauru meðal annars til foráttu að hafa flutt Öskjugosið út að sjávarsíðunni. En verkið er vitaskuld skáldsaga, frásögnin er helguð erfiðum aðstæðum innflytjendanna framan af en snýst upp í hefðbundna ástarsögu er á líður. Sagan lýsir þó ágætlega löngun og þörf innflytjenda til að sanna sig og vinna sér þegnrétt í nýju landi.

Upphafskaflinn sýnir glögglega að aðstæður á Íslandi eru sveipaðar rómantískum dýrðarljóma þess sem ekki þekkir landið nema af afspurn frá forfeðrum. Fyrsti kaflinn gefur vísbendingu um þá mynd sem Ísland og aðdragandi vesturferðanna tóku smám saman á sig í augum Vestur-Íslendinga, eldgosið er hér orðið hluti af goðsögn og sagnaarfi. (Kaflinn er birtur með góðfúslegu leyfi Georges Lawrence Salverson.)

Við ystu sjónarrönd hafði sólin dýft glóandi ásjónu sinni í sægrænt hafið og ljósaskipti sumarkvöldsins stóðu yfir - þessi stórkostlegu birtubrigði sem einkenna lönd miðnætursólarinnar! Hólar og hæðir, dalir og fjöll, voru umvafin skuggaslóða, gegnsæjum og léttum skuggum sem minntu á slæður ótal álfkvenna. Skuggarnir héngu eins og ský inni í djúpum gljúfrunum og liðu eins og svipir yfir hraunið. Þeir lögðust yfir árnar, renndu sér niður hlíðarnar og boðuðu komu kvöldsins. Örlítil græn slétta lét sig dreyma í örmum kristalstærs fjarðar. Hátt yfir gnæfði fjallið, stoltur og ógnvekjandi risi þar sem örlaganornirnar spunnu sinn flókna vef. Úr brjósti fjallsins hríslaðist lítill lækur, tær eins og ást hinna ungu og bjartur sem morgundöggin; hann hló og söng á leið sinni til sjávar.

Hér, mitt í allri þessari fegurð stóð bær Einars Hallssonar. Snyrtileg bæjarhúsin með hvíta stafna og slétt torfþök, minntu á syfjuð lítil börn saman í hnapp, umvafin skugga kvöldsins. Þarna var baðstofan þar sem fjölskyldan safnaðist saman sér til skemmtunar, til að matast og til að sofa; þá var þar einnig eldhúsið, skemman, þurrkhúsið og smiðjan. Hvert hús hafði sinn stafn en var samgróið næsta húsi eins og síams-tvíburar. Dyrnar snéru allar í sömu átt, út að fagurgrænum bala, dýrmætu túninu sem skipti bóndann svo miklu máli. Ögn frá bænum stóðu útihúsin byggð að hluta til úr timbri og að hluta úr torfi. Í hlíðum fjallsins bak við bæinn voru kindur á beit og í fjöruborðinu móktu nokkrir hestar.

Feitar og fallegar kýrnar stöldruðu við lækinn til að svala þorsta sínum á leið sinni aftur að bænum og það klingdi í bjöllu þeirrar hvítu sem fyrir þeim fór. Einar og fjölskylda hans voru samankomin í baðstofunni. Tilefnið var gleðilegt því hann var nýkominn heim úr fiskiþorpinu, þar sem vöruskipti fóru fram, en hann fór þangað til róðra á hverjum vetri. Honum hélst illa á peningum eins og svo mörgum sjómönnum. Hvers vegna að hafa áhyggjur af þeim á meðan hann hafði heilsuna og auð hafsins? hugsaði hann. Þar að auki átti hann gott bú - ekki stórt kannski, það var alveg satt, föðurarfur eiginkonu hans, en hún og einkasonur þeirra ráku það með stakri prýði.

Hann hafði keypt sykurtoppa og gráfíkjur handa Helgu litlu sem dansaði um með poka í báðum höndum. Guðrún, kona hans, og eldri dóttir þeirra, Borga, voru að bera saman gjafir sínar, grátt silkisjal og litla svarta silkisvuntu.

„Pabbi, þú átt ekki að eyða alltaf öllum þessum peningum í okkur. Ég get svarið að hún Borga á fleiri svuntur en nokkur önnur stúlka í sveitinni. Það liggur við að ég blygðist mín stundum þegar ég hitti prestinn, ég er viss um að hann heldur að hún fái óguðlegt uppeldi.“

Einar skellti upp úr. „Jæja svo ég má ekki kaupa svuntu handa fallegu stelpunni minni, ha? Og hún með augu allra piltanna á sér.“ Svo togaði hann laust í þykkar brúnar flétturnar sem voru festar í hnakkanum en lágu þó í sveigum niður á mitt bak. Einkasonur þeirra hjóna, Karl, hávaxinn og gerðarlegur ungur maður, beið með vott af óþolinmæði eftir að þessari hundakæti lyki. Hann þurfti að ræða af viti við föður sinn.

Í ljósaskiptunum kom fjölskyldan alltaf saman um stund til að láta líða úr sér og stytta sér stundir líkt og forfeður þeirra höfðu gert kynslóðum saman. Eftir það tæki hver og einn til sinna starfa aftur, á túninu eða við önnur verk sem inna þurfti af hendi. Sumarið var stutt og langur veturinn var dimmur og drungalegur. Hverja einustu stund af sumarbirtunni þurfti að nýta til fulls. Oftast fleygðu þau sér út af í rúmin sem stóðu hvít og mjúk meðfram veggjunum, eða sátu á koffortunum og bekkjunum sem voru í stóru, löngu herberginu. Hér drukku þau kaffi, skeggræddu atburði dagsins, sögðu sögur eða lásu í bók. Í rauninni hófust kvöldvökurnar ekki fyrir alvöru fyrr en komið var að löngum vetrarnóttum, en hefð hvíldarstundarinnar var aldrei alveg lögð af. Í dag var tilefnið sérstakt svo þau sátu öll umhverfis stóra borðið sem búið var að leggja á sparidúkinn og sparikaffikönnu úr kopar. „Heyrðirðu eitthvað meira um Vesturheim?“ skaut Karl loksins að.

„Mmmm, það held ég nú, það var varla annað rætt. Skip hafði nýlagst að bryggju þegar ég kom í bæinn, með því var maður frá einhverjum stað sem þeir kalla Kíatvatin eða eitthvað í þá áttina. Þið hefðuð átt að sjá öll lætin! Það virðist vera svo mikil vinna í þessu nýja landi að það er ekki mannskapur til að vinna hana. Og launin! Já, mamma litla, þeir ætla sér að verða ríkir menn á innan við ári, sumir hverjir. En auðvitað er þetta allt tóm vitleysa, þó þetta sé svo sem gott og blessað fyrir þá sem ekki eiga sitt eigið heimili, en við höfum það gott, ha, mamma litla?“

„Já, Guði sé lof, hvers meira gæti maður óskað sér eða vantað sem væri í þessu nýja landi?“ svaraði Guðrún.
„Það er einmitt það! Það er það sem er að Íslandi,“ hrópaði Karl upp fyrir sig.
„Fólk er sátt ef það bara hefur nóg til hnífs og skeiðar. Við gætum allt eins verið rollur miðað við metnaðinn sem í okkur býr!"
„Heyra til þín, drengur, að tala svona til föður þíns sem var svo góður að færa þér bækur og nýjan hnakk."
Faðir hans hló.
„Mannanna blaður - það er ekki alltaf best að fara þangað sem örninn kallar, sonur sæll. En þú skalt fá að heyra hvað þessi maður hefur að segja þegar við förum aftur til þorpsins. Það sakar ekki að leggja við hlustir meðan maður enn hefur heyrnina. Þeir segja að þetta sé gjöfult land þarna og gott, sum túnin eru jafn stór sjálfu Íslandi og þar er engar hraunbreiður að finna."

„Pabbi, Brynki sagði mér að ef það kemur skip hingað fyrir landnema í vor, þá ætli hann með því. Vaxtartíminn er langur þarna, hefur hann heyrt, sólin skín allt árið um kring. Og það sem þeir rækta! Korn og grænmeti! Svo vaxa þarna allskonar ávextir villtir á trjánum. Hugsaðu þér, pabbi, og við hér á þessu sviðna landi þar sem eru bara einstöku grænir blettir og endalausar breiður af hrauni og grjóti.“ Augu Karls lýstust upp af draumum um fjarlæg lönd. Löngunin í það sem nýtt er og framandi blundaði enn í niðjum hinna fornu norrænu forfeðra og nú rann gamalgróið eirðarleysi þeirra um æðar unglingsins. Móðir hans hristi höfuðið og leit á Einar. En hann hló bara með kæruleysi sjómannsins sem finnst tíminn á landi leikur einn - því hafið er harður húsbóndi og enginn veit hvað það mun að lokum heimta.

„En mamma, Borga, hvað varð um kaffið?“ kallaði hann, og meðan þær skunduðu yfir í eldhúsið kallaði hann á Helgu litlu.
„Og hvað lærðir þú margar vísur á meðan pabbi var í burtu?“
„Æ, ekki svo margar, pabbi, sko, aumingja Villa veiktist, hausinn á henni fór bara alveg af, mamma festi hann aftur á en hún þurfti mikla umönnun.“
„Jæja, kerlingin! Þú hefur sumsé ekki lært neitt?“
„Víst gerði ég það pabbi, ég sagði að það væri ekki mikið en ég kann kvöldvísuna:

Sólin rauðglóandi sekkur djúpið í
sofum við mannabörn uns hún rís á ný.
Himininn niður til hafsins lítur
hann sjálfur í speglinum bláa flýtur.
Nú úfnir og gráir fjallanna tindar
því tröllin hártoga útlenskir vindar
en sökkvandi sólin lofar að næsti dagur
verði sætur, ljúfur, stilltur og fagur.
“

Hún endurtók kvæðið hægt, með broslegri einlægni og virðuleika. Faðir hennar og bróðir skellihlógu.
„Svona, pabbi,“ ávítaði Guðrún hann þegar hún birtist með kaffið og stóran disk af pönnukökum „Það er ekki rétt að hlæja að barninu þegar það er að reyna að læra eitthvað.“
Einar breiddi út faðminn á móti niðurbrotinni stúlkunni.
„Komdu hingað, ástin mín, pabbi skal kaupa handa þér svuntu eins og Borga fékk. Ég var ekki að hlæja að barninu, Guðrún, ég var að hlæja vegna þess að hún er svo dugleg að fara með vísu sem hún skilur ekki.“ „Já en pabbi, ég skil þetta alveg. Spegillinn er úr vatni og tröllin eru fjöllin. Ég hef alltaf vitað þetta, pabbi, af því að ég sé allt á hvolfi í firðinum og í dag heyrði ég meira að segja tröllið kalla inni í fjallinu.“

Þau hlógu að þessu og Einar smellti á hana kossi og sagði: „Það eru ekki allir sem eiga svona duglega litla stelpu,“ svo bætti hann við, „en við verðum að snúa okkur að heyskapnum, það ætti að vera komið nóg gras til að slá núna. Hlauptu, elskan mín, og náðu í bókina hans pabba.“

Helga hljóp að hillu í horninu og náði í biblíu föður síns. Þau komu sér öll fyrir í sætunum, alvarleg og þögul. Borga og Guðrún tóku upp prjónana en Karl starði fram fyrir sig út um gluggann og yfir bylgjandi grænt túnið, án þess þó að sjá það því hann beindi sjónum sínum leitandi inn á við.
Húsbóndinn las úr Sálmunum, skýrri og alvöruþrunginni röddu, um leið og hann strauk gullna lokka Helgu litlu, sem hjúfraði sig upp við fætur hans. Lestrinum lauk svo með:

...náðugur og miskunnsamur er Drottinn, þolinmóður og mjög gæskuríkur; hann þreytir eigi deilur æfinlega og er eigi eilíflega reiður. Hann hefir eigi breytt við oss eftir syndum vorum og eigi goldið oss eftir misgjörðum vorum, heldur svo hár sem himinninn er yfir jörðunni, svo voldug er miskunn hans við þá, er óttast hann.
Veit mér visku, að ég megi halda lögmál þitt og varðveita það af öllu hjarta. Amen.

Helga stökk á fætur og kyssti hann.
„Ég ætla út með ykkur líka. Hún Villa hefði gott af því að sitja í mjúku heyinu."
Þau yfirgáfu notalega baðstofuna og stigu út í fagra hulduheima norðurslóða. Guðrún greip andann á lofti. Hún var henni kær, þessi fósturjörð forfeðra hennar. Og hið eilífa kraftaverk sumarnæturinnar var henni alltaf nýtt.
„Einar, hvað erum við að hugsa að láta okkur detta í hug að yfirgefa allt þetta?“
Hún benti yfir fjörðinn sem opnaðist á móti hafinu. „Hvar annars staðar finnum við aðra eins fegurð, hvar verðum við jafn sátt?“
Hann strauk herðar hennar, honum þótti svo vænt um hana, alvörugefnu eiginkonuna sína með fallegu hugsanirnar og viljugu hendurnar. Síðan rölti hann á eftir Karli út á tún.
Sólin lyfti nú brosandi ásýnd sinni úr sægrænu hafinu. Geislar frá brosi hennar höfðu risið eins og blævængur úr hafinu, breiddust út eins og gullþræðir yfir beð af rósablöðum og ljósfjólubláum lofnarblómum.

Á hafinu logaði gullin braut - braut guðanna frá jörðu til himins.
Gjörvallt landið var umvafið mjúkri, hlýrri birtu. Fuglarnir flögruðu syfjulega um; - þessi aragrúi fugla hinna norrænu nátta - síðan sungu þeir guði smáfuglanna lof undir áhrifamætti þessarar einkennilegur fegurðar. Þröstur, næturgali og lævirki - söngvarar næturinnar og morgunsins sendu sameinaðir ævintýralega tóna til himins.
Kvöldið og morgunninn voru sem eitt og fóru syngjandi um landið - því þetta var þeirra tími. En dagurinn var ekki liðinn enn.
Helga litla hafði nýlokið við bænirnar sínar og hjúfraði sig syfjulega upp í mjúku hvítu rúminu þegar daufur skjálfti fór eins og þreytulegt andvarp um jörðina. Hún settist upp og lagði við hlustir, meira forvitin en hrædd, því svona hlutir eru ekki óvenjulegir í eldfjallalandi.
„Mamma,“ kallaði hún, „heyrirðu ekki tröllið rymja?“
Móðir hennar var þreytt og rétt að sofna.
„Suss, barn, farðu að sofa. Tröllið þitt er líklegast bara að hrjóta.“
Litla stúlkan velti þessu aðeins fyrir sér, með þeirri alvöru sem börn búa yfir, og sofnaði svo út frá ímyndunum sínum um tröllið sem gat fengið jörðina til að nötra með andardrættinum einum saman.
Og meðan þau sváfu svefni hinna þreyttu, héldu undarlegar drunurnar áfram. Við rauðgullinn himininn bar kaldan, hvítan tind fjallsins, grængráar greinar bærðust í golunni, og neðan úr djúpum, gleiðum kjafti fjallsins liðaðist þéttur mökkur.
Annar skjálfti fór um jörðina, skók hana svo að hún slagaði eins og hún væri drukkin, síðan heyrðist gnýr eins og hávaði frá þúsund fallbyssum úr iðrum fjallsins. Svört ský risu hraðar og hraðar upp, nú lituð eldrauðum tungum, og einkennileg brennisteinslykt blandaðist saman við angan sumarnæturinnar.
Hjónin hrukku samtímis upp. Einar og Karl stukku fram úr rúmum sínum og hlupu út fyrir. Logandi eldtungur, klofnar eins og eldingar, gusu upp og teygðu úr sér gegn myrkvuðum himninum og mynduðu að lokum eldsúlur sem teygðu sig upp til himins. Eitt augnablik stóðu þeir bergnumdir. Þetta fjall sem þeir höfðu svo oft horft til með lotningu, sem hafði svo lengi borið klakakórónuna þar sem tunglsljósið dansaði og sólargeislar blikuðu, hafði nú án nokkurs fyrirvara sigað á þá brennandi logum uppsafnaðrar reiði sinnar.
Nokkrar háværar drunur rifu þá úr álögunum. Þeir ruku inn og drifu sér í föt. Guðrún og Borga voru þegar að klæða Helgu litlu í miklum flýti. Ekkert hlé var á ógurlegum drununum og sífellt erfiðara var að anda að sér brennisteinsmettuðu loftinu.
Allir töluðu í einu. Einar taldi að það væri skynsamlegast að tína til það verðmætasta og fara á árabát út fjörðinn þar sem þau gætu betur metið hversu mikið og alvarlegt gosið væri.
Guðrún velti því fyrir sér hvað hægt væri að gera við kýrnar og Karl hugsaði til kindanna - margar þeirra voru hans eign, laun erfiðis og þolinmæðisvinnu á bænum.
„Hægan, verið þið rólegar,“ sárbændi Einar konurnar þar sem þær hlupu fram og aftur og leituðu að ýmsu sem var þeim kært. Helga litla hljóp um grátandi: „Hvar er Villa mín, hvar er Villa mín?“ þangað til móðir hennar setti þessa margbættu trédúkku annarshugar í fangið á henni.
„Róleg, róleg!“ hrópaði Einar aftur og snérist í hringi um sjálfan sig. „Það má vel vera að það verði ekkert úr gosinu nema hávaði og reykur. Kýrnar og hestarnir eru mjög líklega komin langt út með firði núna.“
Svona eins og til að hefna sín á bóndanum fyrir að gera lítið úr illum ásetningi sínum, sendi eldfjallið hverja sprenginguna af annarri til himins, óhugnanlegri en orð fá lýst. Helga veinaði og Guðrún greip litlu stúlkuna með sér á flóttanum og faðmaði hana að sér til að róa hana niður.
„Fljót, fljót,“ kallaði Einar sem var kominn til sjálfs sín, „niður að bátunum! Ekkert mas, ekkert mas! Karl og ég komum svo með farangurinn.“
Þær hlýddu þessu og hlupu út. Gosmökkurinn var þegar orðinn svo þéttur að hann lá í bólstrum yfir landinu; nú var sem það væri frekar nótt en dagrenning.
Guðrún leit aftur fyrir sig á hlaupunum yfir túnið.
„Karl, Karl,“ kallaði hún, „opnaðu stíuna og hleyptu kálfunum út.“
Þær voru komnar að bátunum, þarna voru tveir traustir árarbátar sem þau höfðu notað marga vetur, og ýttu þeim út á sjóinn um leið og mennirnir komu hlaupandi með óþægilegar byrðarnar.
Það varð hlé á ógurlegum drunum fjallsins og þá heyrðu þau öll greinilegt, æst og ákaft geltið í fjárhundinum uppi í mekkinum í hlíðinni.
Karl hrópaði upp yfir sig og stökk af stað aftur yfir túnið.
„Í guðanna bænum,“ kallaði móðir hans á eftir honum, „hvert ertu að fara?“
„Heldurðu að ég sé meiri aumingi en rakkinn? Heyrirðu ekki í honum reyna að koma rollukvikindunum niður úr brekkunni?“
„Æ, Karl, æ, Karl!“ En hann hvarf í kófið. „Pabbi, af hverju hélstu ekki aftur af honum?“
Einar yppti hjálparvana öxlum. „Er hægt að koma í veg fyrir að örninn fljúgi? Það er engin raunveruleg hætta á ferðum enn.“
Einmitt á því augnabliki reis seigfljótandi eldsúla hátt upp í himininn, hræðileg og ógurleg að sjá, hærra og hærra, með ótrúlegum hraða og óbeisluðum krafti, hún þaut upp í loft og rigndi svo niður sem þúsundir glóandi stjarna.
„Drottinn veri oss miskunnsamur!“ veinaði Guðrún.
Dynkur úr eldfjallinu svaraði þessu og það var komið að því sem þau óttuðust mest af öllu. Hrikalegt nístandi hljóð stigmagnaðist með hræðilegu braki og brestum og í kjölfarið steyptist flóð af stórgrýti niður fjallshlíðina. Önnur gusa af eldi reis upp, klauf loftið eins og fagnandi púki, og lýsti upp óhugnanlegt sjónarsviðið eitt hræðilegt augnablik. Þarna, í þessari dauðadæmdu hlíð, sá Guðrún hávöxnum syni sínum bregða fyrir, á undan honum flúðu hvítir hnoðrar og dökk vera hljóp fram og tilbaka í örvilnan. Hún gaf frá sér angistaróp og stökk út úr bátnum og tók á rás yfir túnið. Einar náði henni og dró hana til baka.
„Nei, þú drepur þig!“
Hún barðist um á hæl og hnakka - víkingamóðirin tilbúin í bálför ástvinar síns - en það var aðeins stundarbrjálæði. Þegar það rann af henni var hryllingurinn yfirstaðinn og einhvers staðar í moldar- og grjótbingnum, sem blasti við þeim sem undarlegir ójafnir hólar, lá sonur þeirra, arftakinn, dáinn rétt við bæinn sem hafði verið skjól þeirra. Þarna lá hann, víkingurinn sem varð fjárhirðir, grafinn með tryggum hundinum og hjörð sinni.
„Ó, hvað hef ég gert til að verðskulda þessi örlög?“ snökti Guðrún þegar Einar studdi hana aftur að bátunum þar sem dauðhræddar stúlkurnar biðu.
„Sonur minn! Góði og samviskusami sonur minn! Drottinn miskunna þú oss!“
Eldur og eimyrja runnu nú í stríðum straumum niður fjallið og úr tindi þess, þar sem daginn áður hafði einungis glampað á hvítan snjó, streymdi fljótandi hraunið og eyddi öllu sem á vegi þess varð. Aska og glóð féllu í síauknum mæli til jarðar, kveiktu elda sem breiddust hratt út, eða féllu með reiðilegu hvæsi í sjóinn.
Einar sá að Guðrún var svo miður sín vegna hörmulegs dauðdaga Karls að hún virtist varla gera sér grein fyrir þeirri hættu sem þau voru í. Hann vissi betur en svo að ætlast til hjálpar frá henni. Þau yrðu öll að koma sér fyrir í einum bát núna. Hann skipaði Borgu að koma sér í bátinn með móður sinni og Helgu.
Síðan henti hann öllum pinklunum yfir í tóma bátinn og batt hann með reipi við þann sem þau ætluðu að róa í.
„Þú verður að róa, Borga,“ sagði hann og stillti árarnar fyrir hana. „Strax, stelpa. Hertu þig upp! Bleyttu sjölin ykkar Helgu og vefðu þeim vandlega utan um ykkur.“
Svo tók hann tvær vaðmálsábreiður úr pjönkum þeirra og vafði þeim um Guðrúnu og sig sjálfan eftir að hafa vætt þær duglega í sjónum.
Þegar þau voru að leggja frá landi heyrðu þau tryllingslega reið og tuttugu manna hópur nálgaðist, karlar, konur og nokkur börn, komu þeysandi fram með fjallsrótunum og yfir land Einars. Fólkið stansaði ekki en kallaði til hans að flýta sér. Hin hlið fjallsins væri alelda því þó vindurinn væri hægur þá stóð áttin á hana.
„Eldurinn mun breiðast út,“ kallaði fólkið, „og vindurinn gæti vaxið og snúist. Það er langt að fara sjóleiðina.“ Síðan hurfu þau inn í reykjarmökkinn á fótvissum smáhestunum.
Einar tók til áranna eins og aðeins sá kann sem alinn er upp við sjó.
Að baki var brennandi víti dauða og brostinna vona. Fram undan lá opið hafið og lífið sjálft. Meira vissi hann ekki.