Gunnsteinn Eyjólfsson var frá Unaósi í Útmannasveit í Norður-Múlasýslu en fluttist vestur um haf 1876 með foreldrum sínum. Hann varð bóndi á Unalandi við Íslendingafljót. Hann keypti þreskivél fyrstur manna í Nýja Íslandi, en fékkst einnig við verslun og póstafgreiðslu. Gunnsteinn var afar fjölhæfur maður, rithöfundur og tónskáld. Um hann segir Þorsteinn Þ. Þorsteinsson í Sögu Íslendinga í Vesturheimi:

„Hann átti óvanalega fjölþættum gáfum á að skipa, og lagði gerva hönd á flest. Hann menntaði sig sjálfur manna bezt, og var lífið og sálin í leiklist, söng og hornablástri Ný-Íslendinga í fornri tíð. Gunnsteinn var vitur og hæðinn í sögum sínum en angurblíður í tónsmíðum. Hann er rödd hrópandans á eyðimörkinni í þann tíð, er kýrin slær stofnana um koll í túninu meðan Jón á Strympu sefur inni í bæ.“

Gunnsteinn skrifaði ádeilugreinar í blöðin, fleiri sögur af Jóni á Strympu en þá sem hér er birt, einnig stutta skáldsögu, Elenóru sem kom út 1894 og fjallar um unga stúlku sem flekuð var í sollinum í Winnipeg og lést af barnsförum. Þar er beisk ádeila á yfirdrepsskap og trúhræsni leiðtoga Íslendinga í Winnipeg. Hann lést frá ófullgerðri skáldsögu þar sem aðeins upphafið og endirinn hafa varðveist. Upphafið segir af vestur-íslenskum stjórnmálamanni að kaupa atkvæði með peningum og brennivíni, lokakaflinn lýsir því þegar hann er dauður og kemur til helvítis.

Guttormur J. Guttormsson (1878-1966)

Guttormur J. Guttormsson fæddist að Víðivöllum við Íslendingafljót í Nýja-Íslandi. Hann var þrjú ár í barnaskóla en var að öðru leyti sjálfmenntaður. Hann var bóndi, tónelskur og lék í lúðrasveit. Hann er oft talinn annað mesta skáld Vestur-Íslendinga, næst á eftir Stephani G. Stephanssyni. Hann var einkum ljóðskáld en skrifaði einnig nokkur leikrit. Fyrsta ljóðabók hans, Jón Austfirðingur og nokkur smákvæði kom út 1909. Meginhluti bókarinnar er langt sögukvæði um vesturfarann Jón Austfirðing, vesturferð hans, erfið kjör og afdrif. Næsta bók, Bóndadóttir, kom út 1920 og geymir nokkur þekktustu kvæði hans, eins og t.d. „Sandy Bar“ og „Winnipeg Icelander.“ Síðan komu út Gaman og alvara (1930), Hunangsflugur (1944) og Kanadaþistill (1958) Guttormur var ádeilinn og róttækur í skoðunum en um leið gamansamur, jafnvel kaldhæðinn. Hann orti gjarnan um líf og veruleika Vestur-Íslendinga, en átti það líka til að taka hluti úr sínu nánasta umhverfi og setja í óvænt samhengi.

Jón Bjarnason (1845-1914)

Séra Jón Bjarnason var prestssonur frá Álftafirði. Eftir að hann lauk prófi frá Prestaskólanum með glæsibrag varð hann kennari í Reykjavík um hríð. Hann fór vestur um haf 1873, ásamt konu sinni, Láru Guðjohnsen sem var tónlistarkona og kennari „dóttir hins þjóðfræga söngmeistara vor Íslendinga, Péturs Guðjónssonar“ eins og Páll Þorláksson orðar það í bréfi. Þau dvöldu í Milwaukee og Minneapolis, en sumarið 1877 fóru þau til Nýja Íslands og Jón vann þar prestverk. Sumarið eftir var hann svo kallaður til prests á Gimli af meirihluta landnemanna í Nýja Íslandi. Áður hafði séra Páll Þorláksson komið þar og þjónað fólki. Ekki var fullkomin eindrægni um hvorn þeirra skyldi kalla til en helstu foringjar landnemanna voru hlynntir séra Jóni. Af þessum ágreiningi spruttu trúardeilur, Jón þótti frjálslyndur en Páll var undir meiri áhrifum norsku kirkjufélaganna og aðhylltist strangari bókstafstrú. Báðir voru mikilhæfir leiðtogar, en erfitt er að ráða í að hve miklu leyti deilurnar voru trúarlegar og að hve miklu leyti persónulegar eða tengdar kunningsskap.

Séra Jón fluttist aftur til Íslands 1880, en fluttist síðar til Winnipeg og lést þar. Hann var lengst af andlegur leiðtogi trúaðra Vestur-Íslendinga, leiddi Kirkjufélag þeirra og ritstýrði riti þess, Sameiningunni. Hann var afar ritfær og þótti góður ræðumaður. Það er kaldhæðnislegt að með árunum varð séra Jón æ strangari í trúmálum og átti í deilum við frjálslyndari klerka og leikmenn, meðal þeirra Stephan G. Stephansson og félaga hans í Menningarfélaginu sem þeir stofnuðu í Norður-Dakota á síðari hluta 9. áratugarins.

Jón Ólafsson ritstjóri og skáld (1850-1916)

Jón Ólafsson ritstjóri og skáld var hálfbróðir Páls Ólafssonar skálds. Hann var einn litríkasti blaðamaður Íslandssögunnar. Blaðamennskuferill hans hófst 1868. Hann flúði land öðru sinni fyrir óþægð við stjórnvöld á Íslandi árið 1872, að þessu sinni til Ameríku. Þá voru vesturferðirnar að hefjast og Jón sýndi þeim mikinn áhuga. Hann fékk þá hugmynd að Íslendingar næmu land í Alaska. Hann vann að því að afla fylgis stjórnvalda í Bandaríkjunum við þá hugmynd og hitti sjálfan Grant forseta. Bandarísk stjórnvöld höfðu áhuga á málinu því þau voru nýlega búin að kaupa Alaska og sættu gagnrýni fyrir. Þeim var því í mun að finna einhver not fyrir skikann. Ekkert varð þó úr þessu og Jón sneri aftur til Íslands 1875. Síðan fór hann aftur til Vesturheims og gerðist ritstjóri Lögbergs og síðan Heimskringlu. Jón átti án efa sinn þátt í þeim skætingstón sem tíðkaðist milli blaðanna. Lægst lögðust ritstjórarnir þegar þeir sökuðu hver annan um að eiga sök á dauða Gests Pálssonar skálds, sem var ritstjóri Heimskringlu 1890-91. Víst er að Gestur kunni ekki við illdeilurnar og þreifst ekki vel í Winnipeg. Hann var í þann veginn að snúa aftur til Íslands þegar hann veiktist og dó. Árið 1893 gaf Jón út mánaðarritið Öldina, sem var afbragðsgott menningarrit og birti úrvals skáldskap, fræðsluefni og menningarumræðu. Stephan G. orti mikið í Öldina. Jón sneri aftur til Íslands og sat m.a. á þingi um skeið. Jón var allgott skáld og hann hefði gjarnan viljað rækta þá gáfu betur. En hann var ákafur athafnamaður og hafði því lítið tóm til yrkinga. Hann tók þátt í bókmenntaumræðu og var vægast sagt óvæginn gagnrýnandi.

Jóhann Magnús Bjarnason (1866-1945)

Jóhann Magnús Bjarnason fæddist að Meðalnesi í Fellum, Norður-Múlasýslu. Hann fluttist vestur um haf með foreldrum sínum 9 ára gamall. Þau bjuggu fyrst í Nova Scotia en síðan í Winnipeg þar sem hann lauk kennaraprófi. Hann var lengst af barnakennari á Nýja Íslandi, en bjó einnig víðar í Kanada. Hann hafði mikinn metnað til ritstarfa, fylgdist með bókmenntaumræðu og nýjungum á því sviði og skrifaði mikið. Hann var viðkvæmur og hrifnæmur, oft barnslega einfaldur í skrifum sínum. Dugnaður hans við skriftir og útgáfu hafði mikla þýðingu fyrir upphaf vestur-íslenskra bókmennta. Tvítugur gaf hann út fyrsta ljóðakverið vestanhafs (1887) með ljóðum eftir sig og tvö önnur skáld, Kristin Stefánsson (1856-1916) og Sigurð Jón Jóhannesson (1850-1923). Hann var einnig fyrstur til að gefa út lausamálsskáldskap á bók, Sögur og kvæði 1892. Sá skáldskapur þótti ekki burðugur, en kveðskapurinn í Ljóðmælum 1898 var betri, honum tekst oft mætavel að lýsa kjörum fátækra og smáðra innflytjenda. Hann skrifaðist á við Stephan G. Stephansson, þeir skiptust á skoðunum um bókmenntir og Stephan réð honum heilt. Þó að Stephan hrósaði mjög Ljóðmælum Magnúar frá 1898 í vönduðum og sanngjörnum ritdómi, hlutu þau blendnar viðtökur og Jóhann Magnús sneri baki við ljóðagerð og hallaði sér að sagnaritun, bæði skáldsagna og smásagna sem nutu mikilla vinsælda. Að frátöldum stuttum skáldsögum eftir Gunnstein Eyjólfsson og Snæ Snæland (dulnefni fyrir Kristján Ásgeir Benediktsson) er skáldsagan Eiríkur Hansson I-III (1899-1903) eftir Jóhann Magnús fyrsta vestur-íslenska skáldsagan, og án efa sú fyrsta sem veigamikil getur talist. Sagan er þroskasaga drengs sem vestur flutti, skemmtileg aflestrar. Frásagnargleði Jóhanns Magnúsar blómstraði í Brasilíuförunum (1905-1908) og Í Rauðárdalnum (1942, kom fyrst út sem framhaldssaga í tímaritinu Syrpu 1913-1922). Báðar eru rómantískar ævintýra- og leynilögreglusögur, sú fyrri fjallar um Brasilíufarana, sú síðari gerist að mestu í Winnipeg. Jóhann Magnús gaf líka út „drengjasöguna“ Karl litla (1935) sem er ævintýri, og smásagnasöfnin Vornætur á Elgsheiðum (1910) og Haustkvöld við hafið (1928). Þá skrifaði hann nokkur leikrit sem ekki hafa verið prentuð. Þekktasta smásaga Jóhanns Magnúsar er án efa „Íslenskt heljarmenni“ - um hraustan íslenskan karl sem bjó á eyju fyrir austurströnd Kanada, hetjusaga Íslendings sem bar af öllum hraustmennum öðrum.

Káinn/KN - Kristján Níels Júlíus Jónsson (1860-1936)

Káinn fæddist á Akureyri en fluttist 1878 til Vesturheims. Frá 1883 bjó hann í Norður-Dakota, var einhleypur, fremur drykkfelldur fjósamaður lengst af, en ef til vill er það rétt sem rithöfundurinn Bill Holm segir, að hann hafi verið einn almerkilegasti maður sem nokkurntíma hefur búið í Norður-Dakota. Káinn er eitt mesta gamanskáld sem ort hefur á íslensku. Hann tók sig ekki alvarlega sem skáld, enda var mest af hans skáldskap tækifæriskveðskapur, iðulega leiftrandi af gamansemi, um dægurmál, fjósamennsku og fjölmargt annað. Vera má að drykkjuvísur hans hafi aukið það orðspor sem fór af drykkju hans. Fáir eða engir nema Steinn Steinarr hafa farið betur með þversagnir, og í mörgum vísum sínum blandar hann saman ensku og íslensku af miklum hagleik. Undir kersknu yfirborði vísna hans og kvæða leynist oft hlýja og mannvit sem dýpkar þær og gerir að mikilsverðum skáldskap. Sum kvæði hans til barna eru hreinir gimsteinar:

Síðan fyrst ég sá þig hér,
sólskin þarf ég minna.
Gegnum lífið lýsir mér
ljósið augna þinna.

Sem dæmi um hnyttna kerskni hans má nefna vísu sem hann kvað við konu eina sem atyrti hann fyrir drykkjuskapinn og sagði að ef hann hefði drukkið minna hefði hann getað valið úr stúlkum til að giftast:

Gamli Bakkus gaf mér smakka
gæðin bestu öl og vín.
Honum á ég það að þakka
að þú ert ekki konan mín.

Og blanda íslensku og ensku:

Bindindismennirnir birta það hér
að brennivín geri men crazy.
En það get ég sannað að orsökin er
oftastnær brennivínsleysi.

Og dæmi úr ræðustúf í lausu máli:

Og svo hefi eg líka veitt því eftirtekt, að fólk er yfirleitt hætt að hlusta á eða lesa löng kvæði. Það er farið að hafa sama siðinn og prestarnir okkar þegar þeir segja: „og næst skulum við syngja fyrsta og síðasta versið af sálminum so so.“ Og þess vegna hefi ég vanið mig á, að yrkja bara fyrsta og síðasta versið í einu erindi, svo að þeir sem á annað borð líta á það neyðist til að lesa allt kvæðið.

Kviðlingar komu út 1920, heildarsafn, Kviðlingar og kvæði kom út 1945 í umsjá Richards Beck, en þar eru líka bráðfyndnar ræður í lausu máli. Síðan hefur úrval úr kvæðum hans komið út.

Margrét J. Benedictson (1866-1956)

Margrét var fædd Jónsdóttir, frá Hrappstöðum í Víðidal, dóttir Jóns Jónssonar og Kristjönu Ebeneserdóttur. Hún fór vestur um haf 1887, fyrst til Norður Dakota og síðar til Manitoba og varð einn mestur kvenskörungur á þeim slóðum. Hún sá fyrir sér sjálf fyrstu árin vestanhafs en tókst þó að afla sér nokkurrar skólamenntunar. Árið 1893 giftist hún Sigfúsi B. Benedictson skáldi og prentara, sem hafði, áður en hann fór vestur um haf, kynnst hugmyndum John Stuart Mill og Bríetar Bjarnhéðinsdóttir. Sigfús og Margrét skildu 1910, en meðan þau voru í hjónabandi störfuðu þau saman að útgáfu- og kvenréttindamálum og það átti sinn þátt í að konur fengu kosningarétt í Manitoba, enda voru íslenskar konur í fararbroddi í þeirri baráttu. Var það fyrsta fylkið í Kanada sem innleiddi kosningarétt kvenna. Saman gáfu þau út tímaritið Freyju árin 1898-1910 og var það á þeim tíma fyrsta kvenréttindatímaritið. Í fyrstu ritstjórnargreininni lýsir Margrét stefnu Freyju og segir meðal annars: „Efst á dagskrá hennar verða framfarir og réttindi kvenna. Bindindi verður hún hlynt, og sérhverju öðru góðu og fögru.“ Efni Freyju var ekki eingöngu helgað kvenréttindum, það birti ljóð og sögur, greinar um þekkt fólk, ritdóma og barnaefni. Það gekk vel og hlaut allmikla útbreiðslu, en hætti göngu sinni vegna missættis þeirra hjóna.

Margrét tók þátt í félagsmálum kvenna og stofnaði m.a. kvenréttindafélag í Winnipeg 1908. Hún var skáldmælt, birti kvæði og smásögur, oft undir dulnefni. Yrkisefnið var oftar en ekki staða kvenna. Hún var einnig félagi í „Hagyrðingafélaginu í Winnipeg“ sem starfaði upp úr aldamótum og margir fundir félagsins voru haldnir á heimili hennar. Hún fluttist frá Winnipeg til Seattle 1912, og þaðan til Blaine. Frumherjastarf hennar var metið að verðleikum þegar konur þar á Kyrrahafsströnd gengust fyrir því að safna fé svo Margrét gæti komist á Alþingishátíðina á Íslandi árið 1930.

Ólafur Ólafsson (d. 1918)

Ólafur Ólafsson, stöndugur bóndi oftast kenndur við Espihól í Eyjafirði var einn helsti leiðtogi fyrstu landnemanna. Fóstursonur hans var Friðrik Sveinsson/Fred Swanson, sonur Sveins Þórarinssonar amtsskrifara. Ólafur fór með stóra hópnum sem fór frá Akureyri 1873 (sjá ferðasögu Guðmundar Stefánssonar) og tók þátt í undirbúningi ferðarinnar. Ólafur fór afar víða. Fyrst fór hann til Muskoka í Kanada, síðan til Wisconsin. Hann var einn leiðtoga hópsins sem fyrst nam land á Gimli 1875 og sagt er að hann eigi heiðurinn af nafngiftinni. Árið áður hafði hann farið ásamt Jóni Ólafssyni ritstjóra og Páli Björnssyni til Alaska að kanna möguleika á að Íslendingar flyttu þangað. Vorið 1876 nam Ólafur land norður við Íslendingafljót, og alþekkt er saga af skiptum hans við indíána á þeim slóðum. Tóku indíánar þeim frekar illa í fyrstu, en Ólafur þótti sýna kjark, festu og samningalipurð í þeim skiptum og tókst að komast að samkomulagi við þá. Voru það fyrstu kynni Íslendinga af indíánanum Ramsay, sem Guttormur J. Guttormsson segir frá.

Frá Nýja Íslandi fór Ólafur til Norður-Dakota, um 1880 og þaðan til Alberta 1888 en stóð þar stutt við og fór til Seattle á vesturströndinni. Hann lést í Winnipeg. Ólafur var „spakur að viti og mesta ljúfmenni“ segir í Sögu Íslendinga í Vesturheimi, hann var víðlesinn og fróður, framtakssamur og áræðinn eins og sést best á því hve víða hann nam land. Þegar Stephan G. Stephansson kom til Alberta 1889 var Ólafur þar fyrir og Stephan lýsir honum svo: „Ólafur gamli vinnur eins og naut, er hraustur eins og hestur, kátur eins og sólskríkja og hagspakur eins og sauður.“ (Bréf og ritgerðir I:1)

Páll Þorláksson (1849-1882)

Páll Þorláksson var sonur Þorláks Jónssonar frá Stóru-Tjörnum í Ljósavatnsskarði sem var einn helsti hvatamaður vesturferðanna fyrstu árin. Páll fór til Milwaukee 1872 og var þar við nám um hríð og starfaði innan kirkjufélags Norðmanna. Hann varð prestur Íslendinganna sem námu land í Shawano County, Stephans G. o.fl., og nokkurra norskra safnaða þar í grennd. Fyrstu brúðhjónin sem hann gaf saman voru Stephan G. og Helga Jónsdóttir. Páll var afar hjálpsamur við landana sem komu frá Íslandi á þessum árum, og naut stuðnings Norðmanna, og má vera að það hafi vakið andúð einhverra Íslendinga.

Eins og greint er frá í ágripinu um séra Jón Bjarnason var Páll annar aðalleikandinn í trúardeilum Íslendinganna þessi ár, og íbúar Nýja Íslands tóku séra Jón fram yfir Pál, enda þótti mönnum nóg um bókstafstrú hans. En bókstafstrúin stakk nokkuð í stúf við mannkosti hans, að sögn Þorsteins Þ. Þorsteinssonar:

Þrátt fyrir sína sterku bókstafstrú, sem sumum féll ekki betur en í meðallagi, vakti maðurinn sjálfur mikið traust á sér með hispursleysi sínu, óbifanlegri festu, hlýhug og einlægni, enda var séra Páll prýðis vel máli farinn og rökfastur í hinum eldra stíl. (Saga Íslendinga í Vesturheimi III, bls. 40)

Síðustu árin, frá 1879, var Páll prestur Íslendinga í Norður-Dakota, en heilsutæpur vegna skarlatssóttar sem hann hafði fengið, og lést aðeins 32 ára, í mars 1882.

Laura Goodman Salverson (1890-1970)

Laura Goodman Salverson fæddist í Kanada, dóttir Lárusar Guðmundssonar söðlasmiðs og Ingibjargar Guðmundsdóttur sem fluttust frá Grundum í Bolungarvík til Winnipeg 1887. Þau bjuggu við fátækt og áttu heima allvíða, einnig í Bandaríkjunum. Lárus var þekktur fyrir ritdeilur við Stephan G. Stephansson.

Laura mótaðist af áhuga föður síns fyrir skáldskap og ól snemma í brjósti þann draum að verða rithöfundur. Hún birti smásögur í tímaritum, en árið 1923 kom skáldsagan The Viking Heart út.

Laura ritaði fleiri skáldsögur sem ekki náðu sömu vinsældum og sú fyrsta, en árið 1939 skrifaði hún endurminningar sínar, Confessions of an Immigrant Daughter (Játningar landnemadóttur sem kom út í íslenskri þýðingu Margrétar Björgvinsdóttur 1994). Sú bók má teljast hápunkturinn á rithöfundarferli hennar, enda var hún verðlaunuð.

Sigtryggur Jónasson (1852-1942)

Sigtryggur Jónasson var einn hinna allra fyrstu er vestur fóru og hann er jafnan nefndur „faðir Nýja Íslands.“ Hann var afar athafnasamur alla sína ævi, sem var löng og viðburðarík. Hann fæddist á Bakka í Öxnadal og þótti efnilegur á unga aldri. Hann var skrifari amtmanns á Möðtuvöllum áður en hann fór vestur um haf einn síns liðs 1872. Hann fékk vinnu við járnbrautarlagnir og skógarhögg og stofnaði fljótlega fyrirtæki sem hann græddi ágætlega á. Þegar stórir hópar Íslendinga fóru að koma til Vesturheims tók hann á móti þeim og liðsinnti, að einhverju leyti á vegum kanadískra stjórnvalda. Um það segir Guðjón Arngrímsson í Nýja Ísland, bls 184:

Þar með var hann kominn í það þrískipta hlutverk sem hann gegndi lengstum ævinnar - að vera í senn félagslegur og pólitískur leiðtogi Íslendinga, embættismaður kanadískra stjórnvalda og slyngur kaupsýslumaður. Hann virðist aldrei hafa gert upp við sig hvert hlutverkanna ætti að verða ofan á, enda réðu aðstæður að því er virðist oft meira en eigin vilji hvaða stefnu líf hans tók. En víst er að hann var alla tíð þokkalega vel fjáður og framan af mun betur stæður fjárhasgslega en flestir landa hans.

Sigtryggur tók fullan þátt í landnáminu í Nýja Íslandi, og um það leyti kvæntist hann æskuástinni, Rannveigu Ólafsdóttur Briem. Sigrtryggur var helsti leiðtogi landnemanna og gerði út gufubát á Winnipegvatni. Hann fluttist frá Nýja Íslandi 1881 og settist fljótlega að í Winnipeg. Hann stundaði margvíslegan atvinnurekstur, fór til Íslands sem vesturferðaagent, hvatti Íslendinga til að stofna eimskipafélag til að flytja út ferskan fisk, hann var um skeið ritstjóri Lögbergs og varð árið 1896 þingmaður fyrir Frjálslynda flokkinn, fyrstur Vestur-Íslendinga. Hann bjó í Árborg í Nýja Íslandi um skeið, stundaði búskap á Möðruvöllum, gömlu landnámsjörðinni sinni þegar hann var kominn á sjötugsaldur. Síðustu æviárin var hann mest hjá Percy fóstursyni sínum í Nýja Íslandi.

Stephan G. Stephansson (1853-1927)

Stefán Guðmundsson, sem varð betur þekktur undir því nafni sem hann tók upp í Vesturheimi, Stephan G. Stephansson, en hálfsá þó alltaf eftir. Hann var höfuðskáld Vestur-Íslendinga og er talinn meðal öndvegisskálda á íslensku. Hann fæddist á Kirkjuhóli í Seyluhreppi í Skagafirði, átti einnig heima á Syðri-Mælifellsá og Víðimýrarseli og loks Mjóadal í Bárðardal, en fór vestur um haf með foreldrum sínum 1873. Þar nam hann þrisvar land, fyrst í Shawano County í Wisconsin, síðan í Garðar í Norður Dakota og loks í Markerville í Alberta í Kanada. Stephan þótti bráðgreindur í æsku en komst þó aldrei í skóla, nema fárra vikna enskunám í Bárðardal áður en hann hélt vestur um haf. Hann tók þátt í félagsmálum og uppbyggingu atvinnulífs, gaf út handskrifað blað í bernsku, Dalbúinn, og tók upp þann þráð aftur í Norður Dakota með félögum sínum, en þeir gáfu út blaðið Fjalla-Eyvind. Þar gekkst hann einnig fyrir stofnun Menningarfélags sem tileinkaði sér frjálslyndar framfarahugmyndir sem ofarlega voru á baugi í Vesturheimi.

Hann var stórvirkt skáld, vakti fyrst athygli upp úr 1890 fyrir náttúrukvæði úr Alberta. Kanadíski prófessorinn Watson Kirckonnell segir ekkert annað skáld hafa dregið upp sambærilega mynd af náttúru Vestur-Kanada. Hann orti mörg góð eftirmæli, en einnig mikið út af fornsögum, sögu og samtímaatburðum og var lengst af umdeildur. Skáldskapur hann þótti oft tyrfinn og torskilinn. Hann tók þátt í þjóðmálaumræðu, var einatt róttækur og ögrandi í skoðunum, enda urðu margir til að skrifa gegn honum í blöðum vestra. Nokkuð var tekið að hægjast um á efri árum hans, en honum tókst þó að hreyfa við mönnum aftur þegar hann mótmælti þátttöku Vestur-Íslendinga í Fyrri heimsstyrjöldinni. Eftir stríðið andmælti hann harðlega áformum um að reisa minnisvarða yfir fallna hermenn af íslenskum ættum. Honum þótti nær að sinna þeim sem til baka komu bæklaðir á sál og líkama. Þá sagði hann meðal annars: „Skeð getur, að eitthvað af okkar eigin dýrð geymdist í pýramída, sem ekki blési upp frammi í eyðimörk aldanna. Þó er sú mannlund mishent, sem dregur af lifandi manni brauð til að gefa látnum manni stein“ (Bréf og ritgerðir IV, bls. 332).

Mikið af skáldskap Stephans fjallar um vesturferðirnar og inntak þeirrar lífsreynslu. Það gerði hann án þess að bregða upp þeim dýrðarljóma af nýja heiminum sem títt var, sjónarhorn hans var gagnrýnna en svo. Á Íslandi er hann ef til vill þekktastur fyrir ættjarðarkvæðið „Úr Íslendingadags ræðu“ sem hefst með orðunum „Þó þú langförull legðir / sérhvert land undir fót.“ Þjóðerniskennd hans var þó blendin, hann orti bæði til Vesturheims og Íslands og sagði eitt sinn í kvæði að hann ætti sér eiginlega ekkert föðurland.

Undína (Helga Steinvör Baldvinsdóttir 1858-1941)

Undína var frá Litlu-Ásgeirsá í Víðidal í Húnaþingi, dóttir Baldvins Helgasonar og Soffíu Jósafatsdóttur. Þau settust fyrst að í Rousseau í Muskoka í Ontario en síðar í Norður Dakota. Undína var tvígift, fyrri eiginmaðurinn var drykkfelldur og hún skildi við hann, sá síðari dó 1904. Síðan bjó hún á vesturströndinni til dauðadags, síðustu árin í skjóli Sophiu dóttur sinnar. Undína orti mest fyrir og um aldamótin, en lítið eftir það. Hún vakti verðskuldaða athygli bókmenntamanna vestra. Kvæði hennar eru einföld og ljóðræn, mörg þeirra ættjarðarljóð. Bestu ljóð hennar eru dapurleg og rómantísk, birta rótleysistilfinningu landnemanna á látlausan hátt. Heildarútgáfa á ljóðum hennar kom út 1952, Kvæði.